Ahmad al-Zarqa’s Methodological Critiques of the Mecelle Commentary Literature

Öz

As the most significant codification initiative in Islamic and Ottoman legal history, the Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye paved the way for the emergence of a rich commentary literature from the period of its codification onwards. Commentaries authored by late-period jurists such as Crimean Abdüssettâr Efendi, Mesud Efendi, Kuyucaklızâde Âtıf Efendi, Türkzâde Hâfız Mehmed Ziyâeddin Efendi, Muhammad Hâlid al-Etâsî, Hacı Reşid Paşa, Ali Haydar Efendi, Selim Rüstem Bâz, and Muhammed Sa‘îd al-Mehâsinî have transmitted an immense body of legal knowledge to the present day by elucidating the origins and application of the articles of the code. However, these works were predominantly composed using a casuistic method, and the fiqh origins of the articles are explained in detail. Nevertheless, theoretical analyses regarding the abstract functioning of legal logic, the theoretical infrastructure of general principles, and the systematic integrity of universal rules remain lacking in certain respects. This study aims to examine the methodological critiques directed at the existing commentary tradition, as well as the original doctrinal contributions made to the literature in the work titled Sharh al-Qawâ‘id al-Fiqhiyya by the Aleppine jurist Ahmed b. Muhammad al-Zarqa. Employing document analysis technique, one of the qualitative research methods, this study determined that while al-Zarqa sometimes directed his criticisms directly at specific commentators, these criticisms also possessed a structural nature that indirectly encompassed the commentary literature in general. The findings indicate that the author's contribution to the literature materialized on three fundamental levels. First, al-Zarqa criticized the superficiality in the commentators' methods of interpretation and legal reasoning (istidlal). In this context, he demonstrated the role of expressions considered redundant in the commentaries in the construction of rulings, corrected the methods of interpreting silence in the code from a procedural perspective, questioned the authenticity of transmissions, and rejected the approach of deriving rulings solely from general maxims while neglecting the school's established corpus of particular rulings (furū‘). Second, the author remedied the errors committed regarding the scope and application of universal rules. Within this framework, criticisms were directed at the commentators' unwarranted narrowing of the scope of maxims, incorrect determination of the legal characterization of concepts, procedural errors made when identifying exceptions, and inapt derivations (tafrī‘) that did not align with the logic of the maxim. Third and finally, al-Zarqa shifts the scope of criticism from the level of “the incorrectness of what was said” to the level of “the absence of what should have been said,” thereby bringing attention to the deficiencies and omissions in the literature to the agenda. In this regard, he identifies overlooked procedural gaps, addresses the failure to formulate scattered issues through comprehensive controlling precepts (ḍābiṭ), and supplementes the deficiencies regarding the extension of the application area of existing maxims to similar fields through original legal connections. The findings demonstrate that Ahmed al-Zarqa possessed the identity not merely of a passive commentator transmitting the Mecelle commentary literature, but of a constructive jurist who fortified and complemented it.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law (Fikh)
• Mecelle Commentaries
• Ahmad al-Zarqa
• Sharh al-Qawaid al-Fikhiyya

Ahmed ez-Zerkâ’nın Mecelle Şerh Literatürüne Yönelik Metodolojik Tenkitleri

Öz

İslam ve Osmanlı hukuk tarihinin en önemli kanunlaştırma hamlesi olan Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, tedvin edildiği dönemden itibaren zengin bir şerh literatürünün teşekkülüne zemin hazırlamıştır. Kırımlı Abdüssettâr Efendi, Mesud Efendi, Kuyucaklızâde Âtıf Efendi, Türkzâde Hâfız Mehmed Ziyâeddin Efendi, Muhammed Hâlid el-Etâsî, Hacı Reşid Paşa, Ali Haydar Efendi, Selim Rüstem Bâz ve Muhammed Sa‘îd el-Mehâsinî gibi son dönem hukukçuları tarafından kaleme alınan şerhler, kanun maddelerinin kökenlerini ve tatbikatını izah etme sadedinde devasa bir hukukî birikimi günümüze taşımıştır. Ne var ki ağırlıklı olarak meseleci (kazuistik) bir yöntemle telif edilen bu eserlerde, kanun maddelerinin fıkhî kökenleri detaylıca izah edilmekle birlikte hukuk mantığının soyut işleyişine, genel prensiplerin teorik altyapısına ve küllî kaidelerin sistematik bütünlüğüne dair analizlerin yer yer eksik kaldığı görülmektedir. Bu çalışma, Halepli fakih Ahmed b. Muhammed ez-Zerkâ’nın Şerhu’l-kavâ‘idi’l-fıkhiyye adlı eserinde, söz konusu şerh geleneğine yönelttiği metodolojik eleştirileri ve literatüre yaptığı özgün doktrinel katkıları incelemeyi amaçlamaktadır. Nitel araştırma yöntemlerinden biri olan doküman incelemesi tekniğiyle yürütülen çalışmada Zerkâ’nın tenkit oklarını, kimi zaman doğrudan belirli şârihlere yönelttiği, bununla birlikte bu eleştirilerin dolaylı yoldan şerh literatürünün genelini de kapsayan yapısal bir mahiyet arz ettiği tespit edilmiştir. Araştırma neticesinde müellifin literatüre katkısının üç temel düzlemde gerçekleştiği görülmüştür. İlk olarak Zerkâ, şârihlerin yorum ve istidlal yöntemlerindeki yüzeysellikleri eleştirmiştir. Bu bağlamda şerhlerde tekrar sanılan ifadelerin hüküm inşasındaki rolünü ispatlamış, kanunun temas etmediği hususların yorumlanma biçimlerini usul açısından tashih etmiş, nakillerin sıhhatini sorgulamış ve mezhebin yerleşik fer‘î birikimini ihmal ederek sadece genel kaideden hüküm çıkarma yaklaşımını reddetmiştir. İkinci olarak müellif, küllî kaidelerin kapsam ve tatbikatında düşülen hataları gidermiştir. Şârihlerin kaide kapsamını gereksiz yere daraltmaları, kavramların hukukî vasfını yanlış tayin etmeleri, istisnaları belirlerken düştükleri usul hataları ve kaide mantığıyla örtüşmeyen isabetsiz tefrî‘ler bu kapsamda tenkit edilmiştir. Üçüncü ve son olarak Zerkâ, eleştirinin sınırlarını “söylenmiş olanın yanlışlığı” boyutundan “söylenmesi gerekenin eksikliği” boyutuna taşıyarak literatürdeki eksiklikleri ve ihmalleri gündeme getirmiştir. Bu çerçevede gözden kaçan usulî boşlukları tespit etmiş, dağınık meseleleri kuşatıcı üst kurallar (dâbıt) ile formüle edememe sorununa değinmiş ve mevcut kaidelerin tatbikat sahasını benzer alanlara teşmil etme noktasındaki noksanlıkları özgün irtibatlarla ikmâl etmiştir. Elde edilen bulgular, Ahmed ez-Zerkâ’nın Mecelle şerh literatürünü sadece nakletmekle yetinen bir şârih değil, onu tahkim ve tekmil eden inşacı bir hukukçu hüviyetine sahip olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslâm Hukulu (Fıkıh)
• Mecelle Şerhleri
• Ahmed ez-Zerkâ
• Şerhu'l-kavâ'idi'l-fıkhiyye

Kaynakça

1. Abdüssettâr Efendi, Kırımlı. Teşrîhu kavâidi’l-külliyye. İstanbul: Mahmut Bey Matbaası, 1301.
2. Aksu, Eser.Alternatif Bir Faizsiz Finansman Modeli: Bey‘u’l-Vefâ Akdi. İstanbul: İFAV, 2025.
3. Ali Haydar Efendi. Dürerü’l-hükkâm şerhu Mecelleti’l-ahkâm. çev. Raşit Gündoğdu - Osman Erdem. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2017.
4. Âtıf Efendi, Kuyucaklızâde. Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyeden Kavâid-i Külliye-i Fıkhiyenin İzahı. İstanbul: Mahmut Bey Matbaası, 1318.
5. Aydın, Mehmet Âkif. “Ali Haydar Efendi, Küçük”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 2/396-397. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
6. ‘Ayyâş, Abdülkâdir. Mu‘cemü’l-müellifîne’s-Sûriyyîn. Dimaşk: Dâru’l-Fikr, 1985.
7. Bâz, Selim Rüstem. Şerhu’l-Mecelle. Beyrut: el-Matba‘atü’l-Edebiyye, 1923.
8. Bursalı Mehmed Tâhir. Osmanlı Müellifleri. haz. Fikri Yavuz - İsmail Özen. İstanbul: Meral Yayınevi, 1972.

9. Çetinkaya, Ahmet - Uğur, Mehmet Seyit. “Ali Haydar Efendi’nin Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye’ye Yönelttiği Tenkitler”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 25/3 (2021), 1401-1420.
10. Demirci, Abdullah. “Mecelle’ye Eleştirel Bir Bakış: Ahmed ez-Zerkâ’nın Kanun Tekniği, Muhteva ve Kapsam Üzerine Tenkitleri”. Tasavvur / Tekirdağ İlahiyat Dergisi 12/1 (Haziran 2026), 397-422.
11. Ebû Gudde, Abdülfettâh. Terâcimü sittetin min fukahâ’i’l-‘âlemi’l-İslâmî fi’l-karni’r-râbi‘a ‘aşer ve âsâruhümü’l-fıkhiyye. Halep: Mektebü’l-Matbû‘âti’l-İslâmiyye, 1417/1997.
12. Ebû Gudde, Abdülfettâh. “Tercemetü’l-Müellif”. Şerhu’l-kavâ‘idi’l-fıkhiyye. mlf. Ahmed b. Muhammed ez-Zerkâ. Dimaşk: Dâru’l-Kalem, 1409/1989.
13. Erdem, Sami. “Rûhu’l-Mecelle”. 35/215-215. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
14. Erdem, Sami. “Türkçede Mecelle Literatürü”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 3/5 (2005), 673-722.
15. Etâsî, Muhammed Hâlid. Şerhu’l-Mecelle. Pakistan: Mektebe-i Reşîdiyye, ts.
16. Güleç, Hasan. “Âtıf Mehmet Bey”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 4/61. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
17. Hamevî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed. Ğamzü ‘uyûni’l-besâir ‘alâ mehâsini’l-Eşbâh ve’n-nezâir. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1405/1985.
18. İbn Âbidîn, Muhammed Emîn. Reddü’l-muhtâr ‘ala’d-Dürri’l-muhtâr. Riyad: Dâru ‘Âlemi’l-Kütüb, 2003.
19. İbn Âbidîn, Muhammed Emîn. Reddü’l-muhtâr ‘ala’d-Dürri’l-muhtâr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1412/1992.
20. İbn Âbidîn, Muhammed Emîn. Reddü’l-muhtâr ‘ala’d-Dürri’l-muhtâr. thk. Hüsâmüddîn el-Ferfûr. Dimaşk: Dâru’s-Sekâfe ve’t-Türâs, 1421/2000.
21. İbn Nüceym, Sirâcüddîn Ömer b. İbrâhîm. en-Nehrü’l-fâik. thk. Ahmed ‘Izzu ‘İnâye. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1422/2002.
22. İbn Nüceym, Zeynüddîn b. İbrâhîm. el-Bahrü’r-râik. Kahire: Dâru’l-Kitâbi’l-İslâmî, ts.
23. İbn Nüceym, Zeynüddîn b. İbrâhîm. el-Eşbâh ve’n-nezâir. nşr. Zekeriya ‘Umeyrât. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1419/1999.
24. Kızılkaya, Necmettin. “Şam Fakihi Ahmed ez-Zerkâ’ (1869-1938)”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 1/6 (2005), 205-210.
25. Kızılkaya, Necmettin. “Zerkâ, Ahmed Muhammed”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 44/285-286. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
26. Koca, Ferhat. “Mesud Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 29/344-345. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
27. Koçak, Zeki. “Hukuk Tekniği Açısından Mecelle’ye Yapılan Eleştiriler ve Değerlendirilmesi”. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 19/2 (2015), 27-48.
28. Köse, Saffet. “Zerkâ, Mustafa Ahmed”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. 44. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
29. Mehâsinî, Muhammed Sa‘îd. Şerhu Mecelleti’l-ahkâmi’l-‘adliyye. Dimaşk: Matba‘atü’t-Terakkî, 1346.
30. Mer‘aşlî, Yûsuf. Neşrü’l-cevâhir ve’d-dürer fî ‘ulemâi’l-karni’r-râbi‘a ‘aşer. Beyrut: Dârü’l-Ma‘rife, 2006.
31. Mesud Efendi. Mir’ât-ı Mecelle. İstanbul: Matbaa-i Osmaniye, 1302.
32. Reşid Paşa, Hacı. Rûhu’l-Mecelle. İstanbul: Matbaa-i Hayriye ve Şürekâsı, 1326.
33. Şemin, Kübra. Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye’nin Hazırlanmasında Yalnız Hanefi Mezhebinin Esas Alınmasının Eleştirel Analizi. Ardahan: Ardahan Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans, 2023.
34. Tabbâ‘, Muhammed Râğib. İ‘lâmü’n-nübelâ’ bi-târîhi Halebe’ş-şehbâ’. nşr. Muhammed Kemâl. Halep: Dâru’l-Kalemi’l-‘Arabî, 1408/1988.
35. Türkzâde Hâfız Mehmed Ziyâeddin. Osmanlı Hukuk Sözlüğü. çev. Fethi Gedikli - İbrahim Enes Onat. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2021.
36. Yavuz, Hulusi. “Abdüssettâr Efendi, Kırımlı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 1/304. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
37. Yıldırımer, Şahban. “Mecelle’ye Yöneltilen Tenkitler ve Bu Tenkitlerin Değerlendirmesi”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 16/2 (2012), 417-445.
38. Zerkâ, Ahmed b. Muhammed. Şerhu’l-kavâ‘idi’l-fıkhiyye. nşr. Mustafa ez-Zerkâ. Dimaşk: Dâru’l-Kalem, 1409/1989.
39. Zerkâ, Mustafa. “Mukaddime”. Şerhu’l-kavâ‘idi’l-fıkhiyye. mlf. Ahmed b. Muhammed ez-Zerkâ. Dimaşk: Dâru’l-Kalem, 1409/1989.
40. Ziriklî, Hayreddin. el-A‘lâm. Beyrut: Dârü’l-İlm li’l-Melâyîn, 2002.
41. Ziyâeddin Efendi, Türkzâde Hâfız Mehmed. Mecelle-i ahkâm-ı adliyye şerhi. İstanbul: y.y., 1312.