İbnü’l-Mutahhar el-Hillî’de Burhân Teorisi

Öz

Bu makalede, 13. asırda yaşamış çok yönlü bir düşünür olan İbnü’l-Mutahhar el-Hillî’nin burhân teorisi ele alınmaktadır. Bu makale, bilimsel olarak incelenmemiş olan İbnü’l-Mutahhar’ın burhân teorisini analitik bir yöntemle ele alarak kapsamlı bir tasavvur ortaya koymayı amaçlamaktadır. Esasında Şiî kelâmcı ve usûlcu olarak bilinen Hillî, çeşitli disiplinlerde çok sayıda eser kaleme almıştır. O, bu eserlerin bir kısmında dinî, diğer bir kısmında ise aklî problemleri incelemiştir. Felsefî kelâm akımının temsilcileri olarak kabul edilen Fahreddin er-Râzî ve Nasîrüddîn et-Tûsî gibi isimlerden sonra yaşayan Hillî, özellikle Tûsî’ye fikir ve mezhep bakımından yakın bir düşünür olarak tanınmaktadır. Hillî, aklî ilimleri konu edinen eserlerinde felsefî kelâmın özellikle umûr-ı âmme olarak adlandırılan ontolojik problemleri üzerinde yoğunlaşmıştır. Bununla birlikte, felsefî kelâmın temel meselelerinden biri olan yöntem ve metot konusunu da merkeze alarak eserlerini kaleme almıştır. Bu sebeple Hillî, birçok eserinde bilgi problemini tartışmış ve bu konudaki düşüncelerini sistemli bir biçimde temellendirmeye çalışmıştır. Bu bağlamda onun detaylı biçimde ele aldığı konuların en mühimlerinden biri de mantık ilminin problemleri olmuştur. Hillî, mantık ilmi hakkında iki tür eser kaleme almıştır: Bunların ilki şerh türü eserlerdir ki bunlara örnek olarak el-Cevherü’n-nadîd fî şerhi’t-Tecrîd ve el-Kavâʿidü’l-celiyye fî Şerhi’r-Risâleti’ş-Şemsiyye adlı eserleri verilebilir. İkincisi ise telif türü eserlerdir; bu gruba da el-Esrâru’l-hafiyye fî ‘ulûmi’l-‘akliyye adlı eseri örnek teşkil eder. Düşünür, söz konusu eserlerinde özellikle Meşşâî mantık üzerinde yoğunlaşmış ve kendi düşünce sisteminin temellendirilme biçimini açıklamaya çalışmıştır. Esasında Hillî mantığı bilgi edinme süreci kapsamında değerlendirir. Öyle ki başlangıçta bilgilerden yoksun olarak var olan insan, bilgileri öncelikle kendisinde mevcut olan duyu yetileriyle edinmeye başlar. Ancak söz konusu olan yetiler doğruyu yanlıştan ayırma hususunda yetersizdir. Bu sebeple doğrulama ve yanlışlama işlemini gerçekleştirmek için başka bir yol veya araca başvurmak zorunda kalır. İşte Hillî’ye göre bu işlemi gerçekleştiren araç mantıktan başka bir şey değildir. Düşünür bazı eserlerinde mantıktan alet olarak bahsedip ve onu “fikirde/düşünmede kendisine riayet edildiği müddetçe zihni hatadan koruyan alettir” şeklinde tanımlar. Düşünürün, eserlerinde yer verdiği bu tanım kendisinden önce de bilinen bir tanım olduğunu söylemek mümkündür. Bu tanıma eserlerinde yer verse de söz konusu tanımın içerdiği bazı kavramları eleştirir. Onun eleştirdiği en önemli kavram ise “alet” ifadesidir. Zira Hillî mantığın alet değil müstakil bir ilim olduğunu düşünür. Hillî, mantığın müstakil bir ilim olduğunu söyleyerek, bu ilimden elde edilmek istenilen sonucun da burhân olduğunu ileri sürer. Burhân ise doğruluğu zorunlu olarak kabul edilmesi gereken öncüllerden oluşmaktadır. Hillî, mantıkçıların çoğuyla hemfikir olarak söz konusu burhânî öncüllerin bedihiyyât (evveliyyât), müşâhedât, mücerrebât, hadsiyyât, mütevâtirât ve fıtrî kıyaslar olmak üzere altı tür olduğunu belirtir. Ancak özellikle bedihî ve mütevâtir türden öncüller hakkında diğer Meşşâî mantıkçıları çeşitli açılardan eleştirmiştir. Onun bu eleştirel tavrının benzerini kıyasın bazı meselelerinde de görmek mümkündür. Aslında Hillî’nin bu hususlardaki eleştirel yaklaşımı, onun diğer felsefî konulardaki tenkit eğilimli tavrıyla bir bütün oluşturmaktadır. Öyle ki o, aklî ve mezhebî meselelerdeki düşünce sistemini büyük ölçüde mantık konularında sergilediği yaklaşım üzerine inşa etmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Mantık
• Meşşâî
• Burhân
• Kıyas
• Burhânî İlimlerin Kısımları
• İbnu'l-Mutahhar el-Hillî

The Theory of Demonstration (Burhān) in Ibn al-Mutahhar al-Ḥillī

Öz

This article examines the theory of demonstration (burhān) developed by Ibn al-Mutahhar al-Ḥillī, a multifaceted thinker who lived in the 13th century. Employing an analytical method, this article aims to provide a comprehensive understanding of Ibn al-Mutahhar's theory of demonstration, which has not yet been scientifically studied in Turkish. Primarily known as a Shi‘i theologian and methodist, al-Ḥillī authored numerous works in various disciplines. Some of these works dealt with religious problems, while others focused on rational issues. Living after figures like Fakhr al-Dīn al-Rāzī and Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī, who are considered representatives of the philosophical theology (al-kalām al-falsafī), al-Ḥillī is particularly recognized as a thinker closely associated with al-Ṭūsī in terms of his ideas and doctrine. In his works dealing with rational sciences, al-Ḥillī focused particularly on the ontological problems of philosophical theology, especially those referred to as umūr ʿāmma. However, he also centered his works on the issue of method and methodology, a fundamental problem of philosophical theology. Therefore, in many of his works, al-Ḥillī discussed the problem of knowledge and attempted to systematically ground his thoughts on this subject. In this context, one of the most important topics he addressed in detail was the problems of logic. Al-Ḥillī wrote two types of works on logic: The first are commentaries, examples of which include al-Jawhar al-Naḍīd fī Sharḥ al-Tajrīd and al-Qawāʿid al-Jaliyyah fī Sharḥ al-Risālah al-Shamsiyyah. The second type are original works. His work, al-Asrār al-Khafiyyah fī ʿUlūm al-ʿAqliyyah, serves as an example for this group. In these works, the thinker particularly focuses on Peripatetic logic and attempts to explain the foundation of his own thought system. Essentially, al-Ḥillī considers logic within the context of the knowledge acquisition process. Initially existing without knowledge, humans begin to acquire information primarily through their sensory faculties. However, these faculties are insufficient for distinguishing truth from falsehood. Therefore, to perform the process of verification and falsification, they are forced to resort to another method or tool. According to al-Ḥillī, the tool that performs this process is nothing other than logic. In some of his works, the thinker refers to logic as a tool, defining it as "a tool that protects the mind from error in thought/idea, as long as it is adhered to." It is possible to say that this definition, which he includes in his works, was known before him. Although he includes this definition in his works, he criticizes some concepts contained in the definition of logic. The most important concept he criticizes is the term "instrument". Al-Ḥillī believes that logic is not an instrument but an independent science by stating that logic is an independent science, Al-Ḥillī argues that the desired outcome of this science is proof (burhān). Proof consists of premises whose truth must be accepted as necessary. Agreeing with most logicians, Al-Ḥillī identifies six types of demonstrative premises: self-evident (awwaliyyāt), observation (mushāhadāt), empirical (mujarrabāt), intuition (ḥadsiyyāt), widely transmitted (mutawātirāt), and natural syllogisms (fiṭrī qiyāsāt). However, he particularly criticized other Peripatetic logicians from various perspectives regarding self-evident and widely transmitted premises. A similar critical stance can be seen in some issues of syllogism. In fact, al-Ḥillī's critical approach in these matters forms a whole with his other philosophical tendencies. Indeed, he largely built his thought system on intellectual and religious matters upon the approach he demonstrated in matters of logic.

Anahtar Kelimeler

• Logic
• Peripatetic
• demonstration
• Syllogism
• Parts of the Demonstrative Sciences
• Ibn al-Mutahhar al-Hillî

Kaynakça

1. Akbay, Yunus Emre. “Fârâbî’nin Tümevarım Anlayışı Üzerine Bir İnceleme”. Journal of University Research 6/1 (2023), 13-25.
2. Akyüz, Turgut. Mantık. İstanbul: Ravza Yayınları, 2021.
3. Akyüz, Turgut - Şimşek, Rukiye. “Klasik Dönem Burhan Teorisi Üzerine Bir Değerlendirme -Fârâbî, İbn Sînâ ve Fahreddîn Râzî Bağlamında”. ÂSÂR Akademik Dinî Araştırmalar Dergisi 1/4 (2024), 94-107.
4. Daşdemir, Yusuf. “İbn Sina Mantığında Burhanî Bilimlerin Konu, İlke ve Sorunları”. Felsefe Dünyası 1/55 (2012), 219-240.
5. Durusoy, Ali. “Kıyas”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/524-528. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
6. Durusoy, Ali. “Yakiniyyât”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43/273-274. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
7. Evmeş, Adem. “Hillî’de Kavramlar Mantığı”. Mantık Araştırmaları Dergisi 3/1 (2021), 5-37.
8. Fârâbî, Ebu Nasr. el-Manṭıḳ ʿinde’l-Fârâbî: el-Burhân. thk. Macid Fahrî. Beyrut: Daru’l-meşrik, 1985.

9. Fârâbî, Ebu Nasr. el-Manṭıḳ ʿinde’l-Fârâbî: et-Tavṭı. thk. Refîk el-Acem. Beyrut: Daru’l-meşrik, 1985.
10. Fârâbî, Ebu Nasr. İḥṣâʾü’l-ʿulûm. thk. Osman Emîn. Mısır: Matbaatu’s-Sa’ade, 1949.
11. Fârâbî, Ebu Nasr. Kitabu’l-Burhân. çev. Ömer Türker - Ömer Mahir Alper. İstanbul: Klasik Yayınları, 2009.
12. Hillî, İbnü’l-Mutahhar. el-Cevherü’n-nadîd. thk. Muhsin Bîdârfer. Kum: İntişârât-ı Bîdâr, 1435.
13. Hillî, İbnü’l-Mutahhar. el-Esrâru’l-hafiyye fî ‘ulûmi’l-‘akliyye. thk. Merkezü’l- ‘Ulûm ve’s-Sekâfeti’l-İslâmî - Merkezü İhyâi’t-Turâsi’l-İslamî. Kum: Müessese-i Bostân-ı Ketâb, 2009.
14. Hillî, İbnü’l-Mutahhar. el-Kavâʿidü’l-celiyye fî Şerhi’r-Risâleti’ş Şemsiyye. thk. Fâris el-Hassûn. Kum: Müesseseti Neşri’l-İslamî, 3. Basım, 1432.
15. İbn Sînâ, Ebû Ali. el-İşârât ve’t-Tenbîhât. thk. Süleyman Dünyâ. Beyrut: Müessesetü’n-Numan, 1992.
16. İbn Sînâ, Ebû Ali. İşaretler ve Tembihler. çev. Ali Durusoy vd. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2013.
17. İbn Sînâ, Ebû Ali. Kitâbu’ş-Şifâ: İkinci Analitikler. çev. Ömer Türker. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2. Basım, 2015.
18. İbn Sînâ, Ebû Ali. Kitâbü’ş-Şifâ: el-Burhân. thk. Ebû’l-Ala Afîfî. Mısır: El-matbaatu’l-Emiriyye, 1956.
19. İbn Sînâ, Ebû Ali. Kitâbü’ş-Şifâ: el-Medhal. thk. A. Kamavati vd. Mısır: El-matbaatu’l-Emiriyye, 1952.
20. Kâtibî, Ali b. Ömer. Câmiʿu’d-deḳāʾiḳ fî keşfi’l-ḥaḳāʾiḳ. çev. Selman Sucu vd. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2022.
21. Özdil, Mahmut Sami - Özdil, Ahmet Nusret. “İbn Sînâ’nın İmkân Delili: Doğa Bilimlerinin Sınırı ve Metafizik”. Bilimname 48 (2022), 429-450.
22. Semerkandî, Şemsüddîn. Ḳısṭâsü’l-efkâr fî taḥḳīḳi’l-esrâr. çev. Necmettin Pehlivan. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2014.
23. Street, Tony. “Al-ʿAllāma al-Ḥillī (d. 1325) and the Early Reception of Kātibī’s Shamsīya: Notes towards a study of the dynamics of post-Avicennan logical commentary”. Oriens 44/3-4 (2016), 267-300.
24. Street, Tony. İslam Mantık Tarihi. çev. Harun Kuşlu. İstanbul: Klasik Yayınları, 2016.
25. Tekin, Alaattin - Hasırcı, Nazım. “V. Asırdan XI. Asır İslâm Dünyasına Tevarüs Edilen Aristoteles’in Eserlerine Başlanmadan Önce Bilinmesi Gerekli On Temel İlke”. Ortaçağ Araştırmaları Dergisi 5/2 (2022), 368-380. Tûsî, Nasîrüddîn. Telḫîṣü’l-Muḥaṣṣal. thk. Nûrânî. Lübnan: Dâru’l-Edvâ, 1985.
26. Türkmen, Ersan. İbnü’l-Mutahhar el-Hillî’nin Metafizik Anlayışı. Ankara: Fecr Yayınları, 2024.