The Issue of the Definability of Quiddity: The Epistemological Approach of Avicenna and Fakhr al-Dīn al-Rāzī

Yıl 2025, Cilt: 25 Sayı: 2, 174 - 192, 31.12.2025

Nilüfer Öztürk Kocabıyık , Hakan Çoşar

https://doi.org/10.30627/cuilah.1755931

Öz

It has been recognised since the period of Aristotle's philosophical contributions that the concept of quiddity occupies a significant position within the historical development of philosophy and logic. Indeed, the idea of quiddity remains a subject of debate within the fields of ontology (the philosophy of being) and epistemology (the philosophy of knowledge), primarily due to its significant implications for logic. The present article examines the issue of the definability of quiddity within the framework of the epistemological approaches of Avicenna and Fakhr al-Din al-Rāzī. The concept of quiddity occupies a central place in philosophical thought from both the perspectives of ontology and epistemology, constituting one of the fundamental problems of definition theory. The objective of this study is to elucidate the distinction between Avicenna's rationalist perspective, which advocates for the definability of quiddity, and al-Rāzī's critique of this conception, and to discuss the implications of this disparity for the process of knowledge acquisition. The present study employed qualitative research methods to undertake a comparative analysis of the works of these two philosophers through textual analysis. The research demonstrates that the debate over the definability of essence must be addressed not only on the level of logic but also in the context of the possibility of knowledge and the limits of the mind. In conclusion, the question of quiddity remains a fundamental philosophical problem that challenges the limits of human cognition.

Anahtar Kelimeler

Islamic Philosophy , Logic , Quiddity , Avicenna , Fakhr al-Dīn al-Rāzī

MAHİYETİN TANIMLANABİLİRLİĞİ MESELESİ: İBN SÎNÂ VE FAHREDDİN ER-RÂZÎ’NİN EPİSTEMOLOJİK YAKLAŞIMLARI

Öz

Aristoteles’ten itibaren günümüzde de mahiyet kavramının felsefe tarihinde ve mantıkta önemli bir yer işgal ettiği bilinmektedir. Nitekim mahiyet hem ontolojide (varlık felsefesi) hem de mantıkla ilgili olan kısmı nedeniyle epistemolojide (bilgi felsefesinde) tartışmalara konu olmaya devam eden bir kavramdır. Bu çalışma, mahiyetin tanımlanabilirliği meselesini İbn Sînâ ve Fahreddin er-Râzî’nin epistemolojik yaklaşımları çerçevesinde incelemektedir. Mahiyet kavramı hem varlık hem de bilgi felsefesi açısından felsefî düşüncenin merkezinde yer almakta olup tanım teorisinin temel problemlerinden birini oluşturmaktadır. Çalışmanın amacı, İbn Sînâ’nın mahiyetin tanımlanabilirliğini savunan rasyonalist yaklaşımı ile Râzî’nin bu anlayışı eleştiren tutumu arasındaki farkı ortaya koymak ve bu farkın bilgi elde etme sürecine etkilerini tartışmaktır. Nitel araştırma yöntemi kullanılmış, metin analiziyle her iki filozofun eserleri karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Araştırma, mahiyetin tanımlanabilirliği tartışmasının sadece mantık düzleminde değil, bilginin imkânı ve zihnin sınırları bağlamında da ele alınması gerektiğini göstermektedir. Sonuç olarak mahiyet meselesi, insanın bilme ediminin sınırlarını sorgulayan temel bir felsefî problem olarak önemini korumaktadır.

Anahtar Kelimeler

İslâm Felsefesi , Mantık , Mahiyet , İbn Sînâ , Fahreddin er-Râzî.

Kaynakça

• Akkanat, Hasan. Klasik Dönem İslam Felsefesinde Tümeller (İbn Sînâ Eksenli Bir Çözümleme). Adana: Karahan Kitabevi, 2016.
• Altaş, Eşref. Fahreddin er-Râzî’nin İbn Sînâ Yorumu ve Eleştirisi. İstanbul: İz Yayıncılık, 2015.
• Aristoteles. Organon V Topikler. çev. Hamdi Ragıp Atademir. İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1952.
• Aristoteles. Metafizik. Çev. Ahmet Arslan. İstanbul: Divan Kitap, 2017.
• Ataş, Sacide. “Mantık-Metafizik İrtibatına Bir Örnek: İbn Sînâ ve Fahreddin Râzî’de Mahiyetin Bir Parçası Olarak Cins ve Fasıl”. Nazariyat 6/1 (Nisan 2020), 209-225. dx.doi.org/10.12658/Nazariyat.6.1.M0091
• Aydın, Salih. Mâhiyet Felsefesi. İstanbul: İnsan Yayınları, 2020.
• Aydınlı, Yaşar. “Fârâbî ve İbn Sînâ’da Menon Paradoksu (Öğrenme Paradoksu)”. Uluslararası İbn Sînâ Sempozyumu Bildiriler. ed. Mehmet Mazak vd. 129-142. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları, 2009.
• Bozkurt, Mustafa. Fahreddin Râzî’de Bilgi Teorisi. Ankara: Akçağ Yayınları, 2016.
• Fazlurrahman. “İbn Sina’da Mahiyet ve Varlık”. çev. Hasan Akkanat. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/2 Aralık 2010, 193-209.
• Görgün, Tahsin. “Mâhiyet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/336-338. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
• Göz, Kemal. “İbn Sînâ Felsefesinde Varlık ve Mahiyet Kavramları”. AİBÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/12 Güz 2018, 358-371.
• Hanoğlu, İsmail. Fahruddîn er-Râzî’nin ‘Kitâbu’l-Mulahhas Fi’l-Mantık ve’l-Hikme’ Adlı Eserinin Tahkîki ve Değerlendirmesi II-Değerlendirme. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2009.
• Hızır, Saime. İbn Sînâ Felsefesinde Metafizik Bir Mesele Olarak Tanım Teorisi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
• İbn Sînâ. İşaretler ve Tembihler. çev. Ali Durusoy vd. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2005.
• İbn Sînâ. Kitâbu’ş-Şifâ: Mantığa Giriş (Medhal). çev. Ömer Türker. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2013.
• İbn Sînâ. Kitâbu’ş-Şifâ: Metafizik I. çev. Ekrem Demirli- Ömer Türker. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2013.
• İbn Sînâ. en-Necât Felsefenin Temel Konuları. Çev. Kübra Şenel. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık, 2013.
• İbn Sînâ. Tanımlar Kitabı. çev. Aygün Akyol- İclal Arslan. Ankara: Elis Yayınları, 2013.
• İbn Sînâ. II. Analitikler. çev. Ömer Türker. İstanbul: Litera Yayıncılık. 2014.
• İbn Sînâ. et-Ta’lîkât (Felsefî-Bilimsel Fragmanlar I). çev. İsmail Hanoğlu. Ankara: Elis Yayınları, 2019.
• İbn Sînâ, et-Ta’lîkât (Felsefî-Bilimsel Fragmanlar II). çev. İsmail Hanoğlu. Ankara: Elis Yayınları, 2021.
• Öz, Abdulvahit. “İbn Sînâ’dan Kemalpaşazâde’ye Mahiyetin Kılınmışlığı (Mec’ûliyye)”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 25/1 Haziran 2025, 1-20.
• Öz, Abdulvahit. İbn Sînâ ve Şârihlerinde Mahiyet ve Varlık. Ankara: Eski Yeni Yayınları, 2025.
• Özturan, Mehmet. “İslam Mantık Geleneğinde Tanım Teorisi Eleştirilerine Bir Giriş: Tam Tanım, Kendisiyle Tanım Mıdır?” Nazariyat 4/3, Ekim 2018, 83-114. dx.doi.org/10.12658/Nazariyat.4.3.M0062
• Peker, Hidayet. İbn Sina’nın Epistemolojisi. Bursa: Emin Yayınları, 2011.
• Peters, F. E. Antik Yunan Felsefesi Terimleri Sözlüğü. çev. Hakkı Hünler. İstanbul: Paradigma Yayıncılık, 2004.
• Pirinç, Ahmet. “Mâhiyetin İ’tibari Olması Bağlamında Üç İ’tibar Teorisi ve Tabîî Tümelin Ontolojik Konumu”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 47, Aralık 2019, 181-209.
• Platon. Menon. çev. Furkan Akderin. İstanbul: Say Yayınları, 2012.
• Râzî, Fahreddin. el-Mebâhisü’l-Meşrıkiyye fi ilmi’l-İlâhiyyât ve’t-Tabîiyyât. thk. M. M. Bağdâdî. 1. Cilt. Beyrut: Darü’l-Kitâbi’l Arabî, 1990.
• Râzî, Fahreddin. Şerhu’l-İşârât ve’t-Tenbihât. thk. Ali Rıza Necefzade. 1. ve 2. Cilt. Tahran: Encümen-i Âsâr ve Mefahir-i Ferhengi, 2005.
• Râzî, Fahreddin. el-Mülahhas fi’l-Mantık ve’l-Hikme. thk. Abdullah Muhammed İsmail vd. Kahire: Merkez İhya’ li’l-Buhus ve’d-Dirâsât, 2019.
• Râzî, Fahreddin. el-Muhassal (Ana Meseleleriyle Kelâm ve Felsefe). çev. Eşref Altaş. İstanbul: Klasik Yayınları, 2019.
• Şenel, Kübra. İbn Sînâ ve Fahreddin Râzî’nin Mahiyet Teorileri: Özcülük Açısından Karşılaştırmalı Bir Tahlil. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
• Taşköprîzâde Ahmed Efendi. “Tam Tanımla İlgili Sorunun Çözümü”. Mantık Risaleleri. çev. ve thk. Mehmet Özturan. İstanbul: İstanbul Medeniyet Üniversitesi Yayınları, 2017.