An Evaluation on the Interest of Abu Hanīfa in the Science of Jarh and Ta'dīl

Yıl 2025, Cilt: 25 Sayı: 2, 289 - 310, 31.12.2025

Serkan Çelikan

https://doi.org/10.30627/cuilah.1755940

Öz

From the earliest periods of hadith history, determining the authenticity of hadiths has been a continuous religious endeavor. This process continued with the emergence of the science of jarḥ wa-taʿdīl and the training of specialized scholars. In this discipline, scholars such as Yahyā ibn Maʿīn and Aḥmad ibn Ḥanbal stand out. Some authors also present Abū Ḥanīfa as a scholar of jarḥ wa-taʿdīl. His evaluations of some narrators confirm the opinion that he was a critic of the narrators. However, in terms of the number of narrators they evaluated, it is evident that he did not reach a significant level in this science, according to the classification made by scholars of criticism and evaluation. In addition, it is understood that most of the limited number of assessments that Abū Ḥanīfa made about some scholars and narrators of his time were not made with the effort of analyzing a hadith narrator in terms of his qualifications for narration, but rather within the framework of their jurisprudential abilities or theological views. On the other hand, it can be seen that the few evaluations of Abū Ḥanīfa largely coincide with the evaluations of the scholars of rijal, in terms of whether they are positive or not. This demonstrates his balanced approach to criticizing the narrators.

Anahtar Kelimeler

Hadith , al-Jarh wa’t-ta’deel , Abū Ḥanīfa , Narrator , Critique

EBÛ HANÎFE’NİN CERH VE TA’DÎL İLMİYLE İLGİSİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

Öz

Hadislerin güvenilirliğini belirlemek hadis tarihinin ilk dönemlerinden itibaren dinî bir çaba olarak varlığını sürdürmüştür. Bu süreç cerh ve ta’dîl ilminin doğmasıyla ve alanda uzman âlimlerin yetişmesiyle devam etmiştir. Söz konusu ilimde Yahyâ b. Maîn ve Ahmed b. Hanbel gibi bilginler öne çıkar. Bazı müellifler Ebû Hanîfe’yi de cerh ve ta’dîl âlimi olarak gösterirler. Kendisinin bazı râvîler hakkında yaptığı değerlendirmeler bir ricâl tenkitçisi olduğu kanaatini doğrulamaktadır. Ne var ki değerlendirdikleri râvîlerin sayısı bakımından cerh ve ta’dîl âlimleri hakkında yapılan tasnife göre onun söz konusu ilimde önemli bir düzeyde olmadığı görülmektedir. Ayrıca Ebû Hanîfe’nin, devrinin bazı ilim adamları ve râvîleri hakkında yaptığı sınırlı sayıdaki değerlendirmenin büyük kısmının bir hadis râvîsini, rivayet ehliyeti bakımından tahlil etme gayretiyle değil, bunların fıkhî kabiliyetleri veya itikâdî görüşleri çerçevesinde yapılan değerlendirmeler olduğu anlaşılmaktadır. Diğer yandan Ebû Hanîfe’nin az sayıdaki değerlendirmesinin, olumlu olup olmamaları noktasında ricâl âlimlerinin değerlendirmeleriyle büyük oranda örtüştüğü görülür. Bu da onun râvî tenkidindeki dengeli tutumunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Hadis , Cerh ve Ta'dîl , Ebû Hanîfe , Râvî , Tenkit

Kaynakça

• Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullah eş-Şeybânî. el-Müsned. 50 Cilt. Thk. Şuayb el-Arnaût vd. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1416/1995.
• Âşıkkutlu, Emin. Hadiste Ricâl Tenkîdi (Cerh ve Ta‘dîl İlmi). İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1997.
• Aydınlı, Abdullah. Hadis Istılahları Sözlüğü. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 7. Baskı, 2013.
• Aynî, Bedrüddîn Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ b. Ahmed. Meğâni’l-ahyâr fî şerhi esâmî ricâli Meʿâni’l-âsâr. 3 Cilt. Thk. Muhammed Hasan Muhammed Hasan İsmail. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1. Baskı, 1427/2006.
• Buhârî, Ebû Abdullah Muhammed b. İsmâîl. et-Târîhu’l-kebîr. 8 Cilt. Haydarâbâd: Dâiretü’l-Maârifi’l-Osmâniyye, ts.
• Düzenli, Muhittin. “Metin Tenkidi Açısından İlel Eserleri: İbn Ebî Hâtim’in İlel Adlı Eseri Özelinde”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 29 (2010), 225-250.
• Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş’as es-Sicistânî. es-Sünen. Kahire: Dâru İbni’l-Cevzî, 1432/2011.
• Gurbet, Mahmut. Hadiste Sağlam Nüsha Oluşturma Çalışmaları. Ankara: Mânâ Yayınları, 1. Baskı, 2019.
• Güler, Zekeriya. “İmam Ebû Hanîfe’nin Hadis İlminde Zayıf Olduğu İddiasının Tahlili”. İmâm-ı Azam Ebû Hanîfe ve Düşünce Sistemi. ed. İbrahim Hatiboğlu. 7/704-717. Ankara: Oku Okut Yayınları, 2025.
• Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Ali b. Sâbit. el-Kifâye fî maʿrifeti usûli ʿilmi’r-rivâye. 2 Cilt. thk. Ebû İshâk İbrâhîm b. Mustafâ ed-Dimyâtî. Mit Ghamr: Dâru’l-Hüdâ, 1. Baskı, 1423/2003.
• Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit. Târîhu Bağdâd. 24 Cilt. Thk. Mustafa Abdülkâdir Atâ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2. Baskı, 1425/2004.
• Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit. el-Müttefik ve’l-müfterik. 3 Cilt. Thk. Muhammed Sâdık Aydın el-Hâmidî. Dımaşk: Dâru’l-Kâdirî, 1. Baskı, 1417/1997.
• İbn Abdilberr, Ebû Ömer Yûsuf b. Abdillâh b. Muhammed en-Nemerî. Câmiʿu beyâni’l-ʿilmi ve fadlihî ve mâ yenbağî fî rivâyetihî ve hamlihî. 2 Cilt. Thk. Fevvâz Ahmed Zümerlî. Beyrut: Müessesetü’r-Reyyân/Dârü İbn Hazm, 1. Baskı, 1424/2003.
• İbn Adî, Ebû Ahmed Abdullâh b. Adî el-Cürcânî. el-Kâmil fî duʿafâʾi’r-ricâl. 7 Cilt. Thk. Yahyâ Muhtâr Gazâvî. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1409/1988.
• İbn Ebû Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahman. Kitâbu’l-cerhi ve’t-taʿdîl. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1. Baskı, 1953.
• İbn Hacer, Ahmed b. Ali el-Askalânî. Tehzîbu’t-Tehzîb. 4 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1995.
• İbn Hacer, Ahmed b. Ali el-Askalânî. Takrîbu’t-Tehzîb. 2. Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2. Baskı, 1415/1995.
• İbn Haldûn, Abdurrahmân b. Muhammed. Mukaddime. 2 Cilt. Thk. Abdullah Muhammed ed-Dervîş. Dımaşk: Dâru’l-Belhî, 1. Baskı, 1425/2004.
• İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân b. Ahmed el-Büstî. Sahîhu İbni Hibbân bitertîbi İbni Balabân. 18 Cilt. Thk. Şuayb el-Arnaût. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2. Baskı, 1414/1993.
• İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân b. Ahmed el-Büstî. Kitâbü’l-mecrûhîn mine’l-muhaddisîn ve’d-duʿafâʾ ve’l-metrûkîn. 3 Cilt. Thk. Muhammed İbrâhîm Zâyid. Halep: Dârü'l-va’y, 1. Baskı, 1396.
• İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân b. Ahmed el-Büstî. Kitâbu’s-sikât. 9 Cilt. Thk. Seyyid Şerefüddîn Ahmed. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1. Baskı, 1395/1975.
• İbn Mâce, Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. es-Sünen. 2 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları ve Dâru Sehnûn, 2. Baskı, 1413/1992.
• İbn Maîn, Yahyâ. Târîhu İbn Maʿîn (Rivâyetü’d-Dûrî). 4 Cilt. Thk. Ahmed Muhammed Nûr Seyf. Mekke: Merkezü’l-Bahsi’l-İlmî ve İhyâi’t-Turâsi’l-İslâmî, 1. Baskı, 1399/1979.
• İbn Sa’d, Muhammed b. Sa’d b. Meni’ ez-Zührî. Kitâbu’t-tabakâti’l-kebîr. 11 Cilt. Thk. Ali Muhammed Ömer. Kahire: Mektebetü’l-Hancî 1421/2001.
• İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Abdurrahmân b. Alî. Kitâbu’d-duʿafâʾ ve’l-metrûkîn. 3 Cilt. Thk. Ebü’l-Fidâ Abdullâh el-Kâdî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1. Baskı, 1406/1986.
• İbnü’s-Salâh, Ebû Amr Osmân b. Abdurrahmân eş-Şehrezûrî. ʿUlûmu’l-hadîs. Thk. Nûruddîn Itır. Beyrut: Dâru’l-Fikri’l-Muʿâsır/Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1406/1986.
• İclî, Ahmed b. Abdillâh. Maʿrifetü’s-sikât. 2. Cilt. Thk. Abdülalîm Abdülazîm el-Bestevî. Medine: Mektebetü’d-Dâr, 1405/1985.
• İsfahânî, Ebû Nuaym Ahmed b. Abdullâh. Kitâbü’d-Duʿafâʾ. Thk. Fârûk Hamâde. Dâru’s-Sekâfe/Dârü’l-Beyzâ, 1. Baskı, 1405/1984.
• Kevserî, Muhammed Zâhid b. el-Hasen. Teʾnîbü’l-Hatîb ʿalâ mâ sâkahû fî tercemeti Ebî Hanîfe mine’l-ekâzîb. Mısır: el-Mektebetü'l-Ezheriyye, 1410/1990.
• Kureşî, Abdülkâdir b. Muhammed b. Muhammed. el-Cevâhiru’l-mudıyye fî tabakâti’l-Hanefiyye, 5 Cilt. Thk. Abdülfettâh b. Muhammed el-Hulv. Cîze: Hicr li't-Tıbâa ve'n-Neşr, 2. Baskı, 1993/1413.
• Makrîzî, Takıyyüddîn Ahmed b. Alî b. Abdilkâdir b. Muhammed. el-Mevâʿiz ve’l-iʿtibâr bi-zikri’l-hıtat ve’l-âsâr. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1. Baskı, 1418/1998.
• Mazharî, Nasseruddīn. “Cerh ve Ta‘dîl Kitaplarından Metin Tenkîdi Örnekleri”. Hadis Tetkikleri Dergisi 16/1 (2018), 147-160.
• Mekkî, Muvaffak b. Ahmed. Menâkıbu’l-İmâmi’l-A’zami Ebî Hanife. Haydarâbâd: Dâiratü’l-Maʿârifi’n-Nizâmiyye, 1. Baskı, 1321/1903.
• Mizzî, Cemalüddîn Ebü’l-Haccâc Yûsuf. Tehzîbu’l-Kemâl fi esmâi’r-ricâl. 35 Cilt. Thk. Beşşâr Avvâd Ma’rûf. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1403/1983.
• Müslim, Ebü’l-Huseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiʿu’s-sahîh. 3 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları ve Dâru Sehnûn, 2. Baskı, 1413/1992.
• Nesâî, Ahmed b. Şuayb. es-Sünen. Tsh. Ahmed Şemsüddîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2009.
• Nesâî, Ahmed b. Şuayb. Kitâbu’d-duʿafâ ve’l-metrûkîn. Thk. Bûrân ed-Dannâvî, Kemal Yûsuf el-Hût. Beyrut: Müessesetü’l-Kütübi’s-Sekâfiyye, 1. Baskı, 1405/1985.
• Nuʿmânî, Muhammed Abdürreşîd. Mekânetü’l-İmâm Ebî Hanîfe fi’l-hadîs. Thk. Abdülfettâh Ebû Gudde. Halep: Mektebü’l-Matbûâti’l-İslâmiyye/Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1416.
• Pezdevî, Alî b. Muhammed b. el-Hüseyn b. Abdilkerîm. Kenzü’l-vüsûl ilâ maʿrifeti’l-usûl. Thk. Sâid Bekdâş. Medine: Dâru’s-Sirâc/Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 2. Baskı, 1437/2016.
• Polat, Salahattin. Metin Tenkidi. İstanbul: M. Ü. İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2015.
• Saymerî, Ebû Abdillâh el-Hüseyn b. Alî b. Muhammed. Ahbâru Ebî Hanîfe ve ashâbih. Beyrut: Âlemü'l-Kütüb, 2. Baskı, 1405/1985.
• Sehâvî, Muhammed b. Abdurrahmân. el-Mütekellimûne fi’r-Ricâl. Thk. Abdülfettâh Ebû Gudde. Haleb: Mektebetü’l-Matbûâti’l-Islâmiyye, 1. Baskı, 1980.
• Süyûtî, Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebû Bekr. Kitâbu esmâi’l-müdellisîn. Thk. Mahmûd Muhammed Mahmûd Hasan Nassâr. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1. Baskı, 1412/1992.
• Şahyar, Atâullah. “Muhaddislerin Ebû Hanîfe’ye Yönelik Eleştirileri”. İmâm-ı Azam Ebû Hanîfe ve Düşünce Sistemi. ed. İbrahim Hatiboğlu. 7/677-686. Ankara: Oku Okut Yayınları, 2025.
• Tehânevî, Zafer Ahmed el-Osmânî. Ebû Hanîfe ve ashâbuhu’l-muhaddisûn (Mukaddimetü İ’lâi’s-sünen). Karaçi: İdâretü’l-Kur’ân ve’l-Ulûmi’l-İslâmiyye, 1414.
• Tirmizî, Muhammed b. Îsâ. Câmiʿu’t-Tirmizî. Riyâd: Dâru’s-Selâm, 1999.
• Uğur, Mücteba. Ansiklopedik Hadis Terimleri Sözlüğü. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1992.
• Uzunpostalcı, Mustafa. “Ebû Hanîfe”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/131-138. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
• Ünal, İsmail Hakkı. İmam Ebu Hanife’nin Hadis Anlayışı ve Hanefi Mezhebinin Hadis Metodu. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1994.
• Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed. el-Kâşif fî marifeti men lehû rivâyetün fi’l-kütübi’s-sitte. Thk. Muhammed Avvâme, Ahmed Muhammed Nemr el-Hatîb. Cidde: Dâru’l-Kıble li’s-Sekâfeti’l-İslâmiyye/Müessesetü Ulûmi’l-Kur’ân, 1992.
• Zehebî, Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Menâkıbu’l-İmâm Ebî Hanîfe ve sâhibeyhi Ebî Yûsuf ve Muhammed İbni’l-Hasen. Thk. Muhammed Zâhid el-Kevserî, Ebü’l-Vefâ el-Afgânî. Haydarâbâd: Lecnetü İhyâi’l-Maârifi’n-Nu’mâniyye, 1419.
• Zehebî, Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Mîzânü’l-iʿtidâl fî nakdi'r-ricâl. 8 Cilt. Thk. Ali Muhammed Muavvad, Âdil Ahmed Abdülmevcûd, Abdülfettâh Ebû Sinne. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1. Baskı, 1416/1995.
• Zehebî, Muhammed b. Ahmed. el-Muğnî fi'd-duʿafâʾ. 2 Cilt. Thk. Nûruddîn Itır. Katar: İdâratu İhyâi’t-Turâsi’l-İslâmî, ts.
• Zehebî, Muhammed b. Ahmed b. Osmân. el-Mûkıza fî ʿilmi mustalahi’l-hadîs. Thk. Abdülfettâh Ebû Gudde. Haleb: Mektebetü’l-Matbûâti’l-İslâmiyye/Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1. Baskı, 1405.
• Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osman. Siyeru a’lâmi’n-nübelâ. 29 Cilt. Thk. Şuayb el-Arnaût, Ali Ebû Zeyd, Muhammed Nuaym el-Araksûsî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1402/1982.
• Zehebî, Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Tezkiretü’l-huffâz. 4 Cilt. Thk. Zekeriyyâ Umeyrât. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1. Baskı, 1419/1998.
• Zehebî, Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Zikru men yu’temedu kavluhû fi’l-cerhi ve’t-ta’dîl. Thk. Abdülfettâh Ebû Gudde. Haleb: Mektebetü’l-Matbûâti’l-İslâmiyye, 1. Baskı, 1980.