NİSÂ SÛRESİ 105-115 ÂYETLERİ BAĞLAMINDA İSLÂM YARGILAMA HUKUKUNUN TEMEL İLKELERİ

Yıl 2025, Cilt: 25 Sayı: 2, 390 - 410, 31.12.2025

Ömer Zahid Aslan

https://doi.org/10.30627/cuilah.1755942

Öz

Bu çalışma, Nisâ Sûresi’nin 105-115. âyetleri bağlamında İslâm yargılama hukukunun temel ilkelerini tespit etmeyi ve bu ilkelerin tarihsel, fıkhî ve ahlâkî boyutlarını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Söz konusu âyetler, Medine döneminde vuku bulan bir hırsızlık olayına ve bu olayın yargı sürecine dair ilahî yönlendirmelere dayanmaktadır. Hz. Peygamber’in vahiy öncesi sosyal baskılarla karşı karşıya kalması ve ardından gelen ilahî uyarı, İslam yargı sisteminde adaletin mutlak ve sosyal aidiyetlerden bağımsız olarak tesis edilmesi gerektiğini göstermektedir. Makalede; hüküm vermede kanunilik ilkesi, hâkimin zahire göre hüküm tesis etmesi, şahsî bilgiyle hüküm verme yetkisi, hükmün diyanî boyutu, hâkimin hükmünden dönme imkânı ve savunma etiği bağlamında suçluya vekâletin sınırları gibi başlıklar sistematik biçimde ele alınmıştır. Bu bağlamda klasik fıkıh mezhepleri arasındaki görüş farklılıklarına yer verilmiş, Kur’an ve hadis metinlerinin yorumları çağdaş hukuk ilkeleriyle karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Çalışma, İslâm hukukunun evrensel ve normatif düzeyde geçerliliğini ortaya koymayı hedeflemektedir. Nihai olarak, Kur’an merkezli yargı ilkelerinin modern hukuk sistemlerine sağlayabileceği katkılar vurgulanmış; hukuk, adalet ve ahlâk üçgeninde ilkesel bir değerlendirme sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

İslam Hukuku , Yargılama , Adalet İlkesi , Kanunilik Prensibi , Hâkimin Hükmü

Fundamental Principles of Islamic Judicial Procedure in the Context of Verses 105-115 of Sūrat al-Nisā’

Öz

This study aims to identify the foundational principles of Islamic adjudication in the context of verses 105–115 of Sūrat al-Nisāʾ and to explore their historical, jurisprudential, and ethical dimensions. These verses are grounded in a theft incident during the Medinan period and the divine guidance concerning the subsequent judicial process. The social pressure encountered by the Prophet Muhammad prior to the revelation, followed by the divine admonition, underscore that justice in the Islamic legal system must be established as an absolute principle, independent of social affiliations. The article systematically examines themes including the principle of legality in judgment, the judge's obligation to rule based on apparent evidence (al-ẓāhir), the role of personal knowledge in judicial decisions, the religious (diyānī) dimension of verdicts, the possibility for a judge to retract a ruling, and the ethical boundaries of legal representation for a guilty party. The analysis incorporates differing views among classical schools of Islamic jurisprudence and conducts a comparative evaluation of Qur'anic and Prophetic textual interpretations alongside contemporary legal norms. The study ultimately seeks to demonstrate the universal and normative validity of Islamic law. It concludes by highlighting the potential contributions of Qur'an-centric adjudicatory principles to modern legal systems, offering a principled assessment situated within the triad of law, justice, and ethics.

Anahtar Kelimeler

Islamic Law , Adjudication , Principle of Justice , Principle of Legality , Judge's Ruling

Kaynakça

• Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullah Ahmed b. Muhammed eş-Şeybânî. el-Müsned. Neşr. Şuayb el-Arnaût. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1995.
• Alâuddîn el-Kâsânî. Bedâʾiʿu’ṣ-Ṣanâʾiʿ fî Tertîbi’ş-Şerâʾiʿ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. bs., 1406/1986, 7/7.
• Ali b. Saîd el-Gamidî. İhtiyârâtü İbn Kudâme el-Fıkhiyye. Riyad: Dâru’t-Tayyibe, 1997.
• Aral, Vecdi. Hukuk Felsefesinin Temel Sorunları. 3. Tıpkı Basım. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2021.
• Aral, Vecdi. Hukuk ve Hukuk Bilimi Üzerine. 7. Tıpkı Basım. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2021.
• Arslan, İhsan. “Kur’an’da Eleştiri Kültürü: Peygamber Örneği.” EKEV Akademi Dergisi 17/48 (2011): 91–106.
• Aslan, Nasi. “Hukukun Üstünlüğü ve İslâm Hukuku.” İslâmi Araştırmalar 14/2 (2001): 243–258.
• Aslan, Nasi. “Adalet Medeniyeti Üzerine”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 28 (2016): 9–27.
• Aslan, Nasi. İslâm Hukukunda Yargılama Etiği ve İlkeleri. 3. Basım. Adana: Karahan Kitabevi, 2018.
• Atar, Fahrettin. “Avukat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 4/167. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
• Atar, Fahrettin. İslâm Adliye Teşkilatı. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1991.
• Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS). Avrupa Konseyi. 1950.
• Bayındır, Abdülaziz. İslâm Muhâkeme Hukuku. İstanbul: ty., 1986.
• Berki, Ali Himmet. Hukuk Mantığı ve Tefsir: Kanun ve Mukavelelerin Tanzim ve Tefsirine Ait Kaide ve Asıllar. Ankara: Türkiye Adalet Akademisi (Türkiye Adalet Akademisi Yayınları 93), 2018.
• Berkî, Ali Himmet. İslâm’da Kazâ, Hüküm ve Hâkimlik. Ankara: Yargıçoğlu Matbaası, 1962.
• Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyin b. Ali. es-Sünenü’l-Kübrâ. Haydarabad: Dâiretu’l-Maârifü’n-Nizâmiyye, 1344.
• Buhârî, Ebû Abdullah Muhammed b. İsmâil. Sahîhu’l-Buhârî. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
• Cevherî, Ebû Nasr İsmâil b. Hammâd. es-Sıhâh Tâcü’l-Luğa ve Sıhâhu’l-Arabiyye. Neşr. Ahmed Abdulgafûr Attâr. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 1990.
• Çağıl, Orhan Münir. Hukuka ve Hukuk İlmine Giriş. 4. Basım. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi, 1971.
• Çetinkaya, Ahmet. İslâm Muhâkeme Hukukunda İspat Vâsıtası Olarak Hâkimin Şahsî Bilgisi. İstanbul: Safa Yayın Dağıtım, 2017.
• Çobanoğlu, Rahmi. Hukukta Gaye Problemi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi, 1964.
• Ebû Dâvud, Süleyman b. Eşʿas es-Sicistânî. es-Sünen. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
• Ebu’l-Ferec Cemâluddîn Abdurrahman b. Ali b. Muhammed, İbnu’l-Cevzî. Zādü’l-mesîr fî ʿilmi’t-tefsîr. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-ʿArabî, 2010.
• Elmalılı, Hamdi Yazır. Hak Dîni Kur’an Dili. İstanbul: Eser Neşriyat, 1979.
• Erbay, Celal. İslâm Ceza Muhâkemesi Hukukunda İspat Vâsıtaları. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1999.
• Erdoğan, Mehmet. Fıkıh ve Hukuk Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2005.
• Gâmidî, Ali b. Saîd. İḫtiyârâtü İbn Ḳudâme el-fıḳhiyye fî eşheri’l-mesâʾili’l-ḫılâfiyye. Riyad: Dâr Ṭaybe, 1418/1997, 261.
• Gezgin, Ali Galip. Kur’an’da Hz. Peygamber’e Yapılan Uyarılar. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2010.
• Hafızoğluları, Zeki. “Genel Çizgileriyle Savunma Hakkı”. Ankara Barosu Dergisi 51/1 (1994), 26.
• İbn Âbidîn, Muhammed Emin. Reddü’l-Muhtâr alâ’d-Dürrü’l-Muhtâr. İstanbul: Kahraman Yayınları, 1984.
• İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir. et-Tahrîr ve’t-Tenvîr. Beyrut: Müessesetü’t-Târihi’l-ʿArabî, 2000.
• İbn Hazm, Ebû Muhammed Ali b. Ahmed b. Saîd el-Endelüsî (ö. 456/1064). el-Muḥallâ bi’l-Âs̱âr. Beyrut: Dârü’l-Fikr, ts., 9/427.
• İbn Kayyim el-Cevziyye. et-Turûku’l-Hükmiyye. Tahk. Behîc el-Gazavî. Beyrut: Dâru İhyâi’l-Ulûm, ty.
• İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ. Tefsîru’l-Kurʾâni’l-ʿAzîm. Thk. Muhammed İbrâhîm el-Bennâ, Muhammed Ahmed Âşûr, Abdulaziz Ganim. İstanbul: Kahraman Yayınları, 1985.
• İbn Kesîr, İsmâîl b. ʿUmar. Hadislerle Kur’ân-ı Kerîm Tefsîri. Çev. Bekir Karlığa ve Bedreddin Çetiner. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1994.
• İbn Kudâme, Muvaffakuddîn Ahmed b. Muhammed. el-Muğnî (eş-Şerhu’l-Kebîr ile). thk. Muhammed Seyyid - Muhammed Şerafuddin. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1995.
• İbn Mâze, Mahmûd b. Ahmed. el-Muhîtü’l-Burhânî fî’l-Fıkhi’n-Nuʿmânî. Beyrut: Dâru’l-İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 2003.
• İbn Rüşd, Ebû’l-Velîd. Bidâyetü’l-Müctehid ve Nihâyetü’l-Muktesid. İstanbul: Kahraman Yayınları, 1985.
• İbnü’l-Hümâm, Kemâleddîn Muhammed b. Abdülvâhid. Fetḥu’l-Ḳadîr. Beyrut: Dârü’l-Fikr, ts., 7/257.
• İbnü’l-Kayyim el-Cevziyye. İʿlâmü’l-Muvakkiʿîn ʿan Rabbi’l-ʿÂlemîn. Beyrut: ty., 1977.
• İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi (İHEB). Birleşmiş Milletler Genel Kurulu. 1948.
• Karaman, Hayrettin vd. Kur’an Yolu: Türkçe Meâl ve Tefsir. 8. Basım. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2020.
• Kâsânî, Ahmed b. Celâleddîn. Bedâʾiʿu’s-sanâʾiʿ fî tertîbi’ş-şarâʾiʿ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, ts.
• Kunter, Nurullah. Cezâ Muhâkemesi Hukuku. İstanbul: Beta Basım Yayım Dağıtım, 1989.
• Kurtubî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed el-Ensârî. el-Câmiʿ li Ahkâmi’l-Kur’ân. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1994.
• Mâlik b. Enes. el-Muvattaʾ. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
• Mâverdî, Ebû’l-Hasan Ali b. Muhammed. el-Ahkâmü’s-sultâniyye. Beyrut: ty., 1994.
• Mâverdî, Ebü’l-Hasan Ali b. Muhammed b. Habîb el-Basrî el-Bağdâdî (ö. 450/1058). el-Ḥâvî’l-kebîr fî fiḳhi mezhebi’l-İmâm eş-Şâfiʿî (Şerḥu Muḫtaṣarı’l-Müzenî). Thk. Ali Muhammed Muavvad – Âdil Ahmed Abdülmevcûd. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1419/1999, 16/323.
• Mevsılî, Abdullah b. Mahmûd. el-İhtiyâr li-Taʿlîli’l-Muḫtâr. İstanbul: Ravza Yayınları, ty.
• Müslim, Ebü’l-Hüseyin Müslim b. el-Haccâc. Sahîhu’l-Müslim. Nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Kahire: Müessesetü’l-Muḫtâr, 2010.
• Nesâî, Ebû Abdurrahman Ahmed b. Ali. Kitâbü’s-Süneni’l-Kübrâ. Nşr. Hasan Abdülmünʿim. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
• Nesefî, Ebü’l-Berekât Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd. Medârikü’t-tenzîl ve hakâikü’t-teʾvîl. Beyrut: Dâru’l-Kelim et-Tayyib, 1998.
• Özdemir, Ahmet. Kur’an’da Yer Alan Fıkhî İlke ve Yorumlar. Ankara: Murat Kitabevi, 2014.
• Remlî, Şemseddîn Muhammed b. Ahmed. Nihâyetü’l-Muḥtâc ilâ Maʿrifeti Meʿânî Elfâzi’l-Minhâc. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1984.
• Serahsî, Şemsüleimme Ebû Bekr Muhammed b. Ahmed Şemsüddîn, Kitâbü’l-Mebsût. 30 Cilt Beyrut: 1986.
• Surûcî, Ebû’l-ʿAbbâs Şemsüddîn. Kitâbü Edebi’l-Kâdî. Beyrut: ty., 1997.
• Suyûtî, Celâleddîn. ed-Dürrü’l-mensûr fi’t-tefsîri bi’l-me’sûr. thk. Abdullah bin Abdulmuhsin et-Türkî. 17 Cilt. Kahire: Merkezü Hicr li’l-Buhûs, 2004.
• Taberî, Ebû Caʿfer Muhammed b. Cerîr. Câmiʿu’l-beyân ʿan teʾvîli âyi’l-Kur’ân (Tefsîru’t-Taberî). Neşr. Mahmûd Muhammed Şâkir. Mekke: Dâru’t-Terbiye ve’t-Türâs, ts.
• Tirmizî, Ebû ʿÎsâ Muhammed b. ʿÎsâ. Sünenü’t-Tirmîzî. Nşr. Ammâr Ṭayyâr vd. Dımeşk: Müessesetü’r-Risâle, 2011.
• Trablusî, Alâüddîn. Muʿînü’l-Hükkâm. Mısır: ty., 2. Basım, 1973.
• Türk Ceza Kanunu (TCK). Türkiye Büyük Millet Meclisi. 2004. No. 5237.
• Türkiye Cumhuriyeti Anayasası (Any.). Türkiye Büyük Millet Meclisi. 1982.
• Vehbe ez-Zühaylî. el-Fıkhü’l-İslâmî ve Edilletühû. İstanbul: Risâle Yayınları, 1992.
• Yurtcan, Erdener. Cezâ Yargılama Hukuku. İstanbul: Beta Yayım ve Dağıtım, 3. Basım, 1987.