Analysis of Abdülbaki Gölpınarlı’s Approaches to Sectarian Elements in His Work Bektaşîlik-Alevîlik

Yıl 2025, Cilt: 25 Sayı: 2, 329 - 351, 31.12.2025

Süleyman Çam

https://doi.org/10.30627/cuilah.1755984

Öz

Abdülbaki Gölpınarlı is a distinguished scholar who has made significant contributions in various fields, including Islamic thought, Sufism, Turkish literature, and the history of Islamic sects. His comprehensive approaches to subjects like Sufism, Shi‘ism, Ja‘farism, Bektashism, and Alevism reflect his profound expertise and deep understanding of these areas. This study examines the sectarian elements in Gölpınarlı’s work, Bektaşîlik-Alevîlik, analyzing the author’s perspective on Shīʿī–Bāṭinī traditions and inter-sectarian relations. Gölpınarlı approaches Sunnism and Shiʿism within the framework of Islamic brotherhood, while characterizing Alevism and Bektashism as distinct from Ja‘farism and as complex, syncretic belief systems. The work emphasizes that Bektashī rituals have been shaped under the influence of Bāṭinism, and that Alevism and Bektashism emerged through the amalgamation of various religious and cultural elements. These interpretations are supported by historical and sociological evidence. Additionally, it has been observed that Gölpınarlı argues figures such as Hacı Bektash Veli and other Bektashī khalīfas exhibited Bāṭinī inclinations, and that Bektashī rituals and practices were shaped within the framework of the Bāṭinī tradition.

Anahtar Kelimeler

History of Sects , Bektashism , Alevism , Gölpınarlı , Shi‘ism.

ABDÜLBAKİ GÖLPINARLI’NIN BEKTAŞÎLİK-ALEVÎLİK ADLI ESERİNDE MEZHEBÎ UNSURLARA DAİR YAKLAŞIMLARININ ANALİZİ

Öz

Abdülbaki Gölpınarlı, İslâm düşüncesi, tasavvuf, Türk edebiyatı ve mezhepler tarihi gibi birçok alanda derinlemesine çalışmalarıyla öne çıkan önemli bir ilim adamıdır. Özellikle tasavvuf, Şiîlik, Ca‘ferîlik, Bektaşîlik ve Alevîlik gibi alanlara yönelik kapsamlı yaklaşımları, bu konulara dair derin vukufiyetini ortaya koymaktadır. Bu çalışma, Gölpınarlı’nın Bektaşîlik-Alevîlik adlı eserinde yer alan mezhebî unsurları inceleyerek, yazarın Şiî-Bâtınî geleneklere ve mezhepler arası ilişkilere yönelik tutumunu analiz etmektedir. Gölpınarlı, Sünnîlik ve Şiîliği İslâm kardeşliği bağlamında ele almakta; Alevîlik ve Bektaşîliği ise Ca‘ferîlikten farklı, çok yönlü ve senkretik yapılar olarak değerlendirmektedir. Eserde, Bektaşî ritüellerinin Bâtınîlik etkisiyle şekillendiği; Alevîlik ve Bektaşîliğin çeşitli dinî ve kültürel unsurların birleşimiyle oluştuğu vurgulanmakta ve bu görüşler tarihsel ve sosyolojik verilerle temellendirilmeye çalışılmaktadır. Ayrıca, Gölpınarlı’nın başta Hacı Bektâş-ı Velî olmak üzere Bektaşî halifelerinin Bâtınî eğilimler taşıdığını ve Bektaşî ritüel ile erkânlarının Bâtınîlik geleneği çerçevesinde şekillendiğini ileri sürdüğü tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Mezhepler Tarihi , Bektaşîlik , Alevîlik , Gölpınarlı , Şiîlik.

Kaynakça

• Aksu, Hüsamettin. “Hurûfîlik”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 18/408-412. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1998.
• Albayrak, Ali. “Ca’ferîlik”, Din Sosyolojisi, ed. Niyazi Akyüz-İhsan Çapcıoğlu. 559-573. Ankara 2012.
• Alparslan, Ali. Abdülbaki Gölpınarlı Ankara: Türkiye Cumhuriyeti Kültür Bakanlığı Yayınları, 1996.
• Arıkan, Adem. Melâmîlik: Abdülbaki Gölpınarlı. Erişim 24 Mart 2025 https://www.ulkucudunya.com/index.php? page=haber-detay&kod=375
• Avcu, Ali. “Karmatîler: Ortaya Çıkışları, Fikirleri, Edebiyatı ve İslâm Düşüncesine Katkıları”. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 10/3 (2010), 199-246.
• Banaz, Şaban. “Türkiye’de Ca’ferîler”. Gaziosmanpaşa Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/1 (Haziran 2018), 29-62.
• Bardakçı, Murat. “Salacak’taki Ahşap Ev, Baki Hoca ve 'Garîb'…”. Journal of Turkish Studies/Türklük Bilgisi Araştırmaları 19 (Abdülbaki Gölpınarlı Hâtıra Sayısı I, 1995), VII-XX.
• Çifci, Adil. Abdülbaki Gölpınarlı’nın Hayatı, Eserleri ve Mezhep Anlayışı. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2003.
• Daşcıoğlu, Kemal. “Alevîlik-Bektaşîlik İlişkisine Dair”. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 11 (2004), 29-38.
• Eflâkî, Ahmet. Ariflerin Menkıbeleri I (Menâkıbü’l-Ârifîn). çev. Tahsin Yazıcı İstanbul: Hürriyet Yayınları, 1973.
• Eyuboğlu, İsmet Zeki. Bütün Yönleriyle Tasavvuf, Tarikatlar, Mezhepler Tarihi. İstanbul: Der Yayınları, 1990.
• Fığlalı, Ethem Ruhi. “Hünkâr Hacı Bektaş Velî (Hayatı ve Eserleri)”. Erdem: Atatürk Kültür Merkezi Dergisi 8/23 (1996), 317-336.
• Fığlalı, Ethem Ruhi. Türkiye’de Alevîlik Bektaşîlik. Ankara: Selçuk Yayınları 1996.
• Gölpınarlı, Abdulbaki. Bektaşîlik-Alevîlik. İstanbul: Büyükşehir Belediyesi Atatürk Kitaplığı, Osman Ergin Yazmaları, nr. 87, 1979. Gölpınarlı, Abdulbaki. Ca’ferî Mezhebi ve Esasları. İstanbul: Milenyum Yayınları, 2004.
• Gölpınarlı, Abdulbaki. Tarih Boyunca İslâm Mezhepleri ve Şîîlk. İstanbul: Der Yayınevi, 1979.
• Gölpınarlı, Abdülbaki. 100 Soruda Türkiye’de Mezhepler ve Tarikatlar. İstanbul: Gerçek Yayınevi, 1969.
• Gölpınarlı, Abdülbaki. Menâkıb-ı Hacı Bektâş-ı Velî “Velâyetnâme”. İstanbul: İnkılâp Kitabevi, 1958.
• Gölpınarlı, Abdülbaki. Tasavvuf. İstanbul: Milenyum Yayınları, 2012.
• İlhan, Avni. “Bâtıniyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5/190-194. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1992.
• Kaplan, Doğan. İncinsen De İncitme De Hacı Bektâş-ı Velî ve Makâlât. İstanbul: Server Yayınları, 2024.
• Kaplan, Doğan. Yazılı Kaynaklarına Göre Alevîlik. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2011.
• Karaman, Hayreddin. “Ca’feriyye”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/4-10. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1993.
• Kummî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. el-Hasen b. Ferrûh es-Saffâr. Risâletü’l-Îtikâdâti’l-İmâmiyye (Şiî İmâmiyye’nin İnanç Esasları) çev. Ethem Ruhi Fığlalı, Ankara: İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1978.
• Nevbahtî, Hasan b. Mûsâ Fıraku’ş-Şîa (Şiî Fırkalar). trc. Hasan Onat-Sönmez Kutlu-Sabri Hizmetli Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2004.
• Ocak, Ahmet Yaşar. “Bektaşîlik”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 5/373-379 İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1992.
• Ocak, Ahmet Yaşar. “Hacı Bektâş-ı Velî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 14/455-458 İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1996.
• Ocak, Ahmet Yaşar. “Tarihsel Terminoloji (Bektaşîlik, Kızılbaşlık, Alevîlik)”. Geçmişten Günümüze Alevî-Bektaşî Kültürü. ed. Ahmet Yaşar Ocak. 14-23. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2009.
• Ocak, Ahmet Yaşar. “Türkiye Tasavvuf Tarihçiliğinin “Mütebahhir” Âlimi: Abdülbaki Gölpınarlı”. Abdülbaki Gölpınarlı. ed. İsmail Hakkı Aksoyak. 25-34. Ankara: Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2013.
• Onat, Hasan. “Velâyetnâme’de Gizlenen Hacı Bektaş Velî Gerçeği ve Bektaşîlik”. III. Uluslararası Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Sempozyumu, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Merkezi. (30-31 Ekim, 2009, Üsküp), 53-60.
• Öz, Mustafa. Mezhepler Tarihi ve Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2012.
• Özlü, Zeynel. “Osmanlı Döneminde Hacı Bektaş Veli Sülalesi: Çelebiler”, Belleten 79/285 (Ağustos 2015), 501-530. Sayar, Ahmet Güner. Abdülbaki Gölpınarlı. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2014.
• Tan, Muzaffer. “Tarihsel Süreçte İsmailîlik ve Yaşadığı Farklılaşmalar”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/2 (Aralık 2012), 111-145.
• Totan, Hacer. Abdulbaki Gölpınarlı Divanı. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2013.
• Turan, Ahmet. “Anadolu Alevîleri-Kızılbaşlar”. Ondokuzmayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6 (Samsun 1992), 45-59.
• Uludağ, Süleyman. “Bâtın İlmi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5/188-189. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1992.
• Usluer, Fatih. “İran Düşünce Tarihinde Hurûfîlik” İran Düşünce Tarihi. ed. Hakkı Uygur-Abdulla Rexhepi. 133-154. Ankara: İram Yayınları, 2019.
• Üzüm, İlyas. “Alevîlerin Ca’ferî Mezhebine Mensubiyetinin Arka Planı Alevîlik-Ca‘ferîlik İlişkisi veya İlişkisizliği”. İslâmiyât Dergisi 6/3 (Ankara, 2003), 127-150.
• Üzüm, İlyas. “Kızılbaş”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 25/546-557 İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2022.
• Üzüm, İlyas. Tarihsel ve Kültürel Boyutlarıyla Alevîlik. İstanbul: İsam Yayınları, 2013.
• Yılmaz, Hacı. “Gülbaba’nın Balkan Bektaşîliğindeki Yeri ve Feyznâme Adlı Eserinde Bektaşîlik-Hurûfîlik İzleri”. Turkish Studies=Türkoloji Araştırmaları: International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, cilt: 12/21 (2017), 531-566.
• Yuvalı, Abdülkadir. “Hülâgû”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi.18/473-475. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1998.