OSMANLI İLE BATI ARASINDAKİ ERKEN DÖNEM MÜZİKAL TEMASLAR ÜZERİNE KURAMSAL BİR İNCELEME

Yıl 2025, Cilt: 25 Sayı: 2, 231 - 248, 31.12.2025

Ubeydullah İşler

https://doi.org/10.30627/cuilah.1756371

Öz

Bu araştırma XV. yüzyıldan XVIII. yüzyıl sonuna kadar Osmanlı ile Batı medeniyetleri arasında gerçekleşen müziksel temasların niteliğini ve bu temasların kültürleşme süreci etrafında yapısal bir dönüşüme/değişime neden olup olmadığını çözümlemeyi amaçlamaktadır. Söz konusu bu amaç etrafında erken dönem Osmanlı-Batı müzikal temaslarının kalıcı, karşılıklı ve dönüştürücü bir boyuta ulaşıp ulaşmadığı meselesi araştırmanın temel problemidir. Çalışmada belirlenen tarihsel aralık, Osmanlı ile Batı arasında müzik aracılığıyla kurulan ilk temasların gözlemlendiği dönemi kapsamaktadır. Bu bağlamda araştırmadaki “erken dönem” ibaresi ile yalnızca kültürler arasındaki müzikal temasların ilk dönemi kastedilmektedir. Araştırmanın önemi, Osmanlı-Batı arasındaki erken dönem ilişkilerinde çoğunlukla yüzeysel değerlendirilen müzik merkezli kültürel karşılaşmaları tarihsel verilere bağlı olarak kuramsal modeller ışığında derinlemesine analiz etmesinden kaynaklanmaktadır. Nitel araştırma yöntemiyle yürütülen çalışmada belgesel tarama ve içerik analizi teknikleri kullanılmıştır. Araştırmanın sonucunda Osmanlı-Batı arasındaki erken dönem müzikal temasların büyük ölçüde sembolik/gözlemsel düzeyde kaldığı ve taraflar arasında ayrılıkçılık ve entegrasyon gibi farklı kültürleşme stratejilerinin açığa çıktığı tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Türk Din Musikisi , Osmanlı Musikisi , Batı Musikisi , Müzikal Temaslar

A Theoretical Examination of Early Musical Interactions Between the Ottoman Empire and the West

Öz

This research aims to analyze the nature of the musical interactions between the Ottoman Empire and Western civilizations froms the 15th century to the end of the 18th century, and to determine whether these interactions led to a structural transformation/change within the framework of acculturation. Accordingly, the main problem addressed in this study is whether the early Ottoman-Western musical encounters developed into a permanent, reciprocal, and transformative dimension. The selected historical timeframe covers the period during which the first musical contacts between the Ottomans and the West were observed. In this context, the expression “early period” in the research refers exclusively to the initial phase of intercultural musical encounters. The significance of the study lies in its in-depth analysis of music-centereds cultural encounters between the Ottoman Empire and the West during the early period, which have often been evaluated superficially, by relying on historical data and interpreting them through relevant theoretical models. The research was conducted using a qualitative research method, employing documentary review and content analysis techniques. The results relevant that the early Ottoman-Western musical encounters largely remained at a symbolic/observational level, and that different acculturation strategies such as separation and integration emerged on both sides.

Anahtar Kelimeler

Turkish Religious Music , Ottoman Music , Western Music , Musical Interactions , Acculturation

Kaynakça

• Ahmed Efendi. III. Selim’in Sırkâtibi Ahmed Efendi Tarafından Tutulan Rûznâme. nşr. V. Sema Arıkan. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları, 1993.
• Aksoy, Bülent. “Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Musiki ve Batılılaşma”. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi. haz. Murat Belge. 5/1212-1236. İstanbul: İletişim Yayınları, 1986.
• Aksoy Bülent. Avrupalı Gezginlerin Gözüyle Osmanlılarda Musiki. İstanbul: Pan Yayıncılık, 2003.
• Ali Ufki. Mecmûa-i Sâz ü Söz. haz. Şükrü Elçin. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1976.
• Ali Ufki. Topkapı Sarayı’nda Yaşam. haz. Stephanos Yerasimos-Annıe Berthıer. çev. Ali Berktay. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2012.
• Alimdar, Selçuk. Osmanlı’da Batı Müziği. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2016.
• Ammer, Christine. The Facts on File Dictionary of Music. New York: The Facts on File Inc., Fourth Edition, 2004.
• Ayas, Güneş. Müziği Boğan Gürültü İdeolojinin Kıskacında Musiki. İstanbul: İthaki Yayınları, 2018.
• Behar, Cem. Musıkiden Müziğe Osmanlı/Türk Müziği: Gelenek ve Modernlik. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2017.
• Benlioğlu, Selman. Saray ve Mûsikî III. Selim ve II. Mahmud Dönemlerinde Mûsikînin Himayesi. İstanbul: Dergah Yayınları, 2018.
• Berry, J. W. - Kim, U. - vd. “Acculturation Attitudes in Plural Societies”. Applied Psychology: An International Review 38/2 (1989), 185-206.
• Berry, J. W. “Immigration, Acculturation and Adaptation”, Applied Psychology: An International Review 46/1 (1997), 5-68.
• Berry, J. W. “Acculturation: Living Successfully in Two Cultures”, International Journal of Intercultural Relations 29 (2005), 697-712.
• Berry, J. W. “Contexts of Acculturation”. The Cambridge Handbook of Acculturation Psychology. ed. David L. Sam - John W. Berry. 27-42. Cambridge: Cambridge University Press, 1. Edition, 2006.
• Berry, J. W. Cross-Cultural Psychology: Research and Applications. Cambridge: Cambridge University Press, Third Edition, 2011.
• Bessaraboff, Nicholas. Ancient European Musical Instruments. New York: The Meriden Gravure Company, Second Edition, 1964.
• Broquıère, Bertrandon De la. Le Voyage d'Outremer. haz. C. Schefer. Paris: Ernest Leroux, 1892.
• Clavijo, Ruy González de. Timur’un Hayatı & Kadiz’den Semerkant’a Seyahatler. çev. Zeynep Ertan. İstanbul: Pozitif Yayınları, 2008.
• Coles, Paul. Avrupa’da Osmanlı Tesirleri. çev. Vecdi Bürün. İstanbul: Ötüken Yayınevi, 1975.
• Çelebi, Yirmisekiz Mehmet. Paris’te Bir Osmanlı Sefiri Yirmisekiz Mehmet Çelebi’nin Fransa Sefaretnamesi. haz. Şevket Rado. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2024.
• Emiroğlu, Kudret - Aydın Suavi. Antropoloji Sözlüğü. Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları, 2003.
• Eyice, Semavi. “Bertrandon de La Broquıère ve Seyahatnamesi (1432-1433)”. İslam Tetkikleri Enstitüsü Dergisi 6/1-2 (1975), 85-126.
• Farmer, J. Henry - Blades, James. “Janissary Music”. The New Grove Dictionary of Music and Musicians. ed. Stanley Sadie. 9/ 496-497. London: Macmillan Publishers Limited, 1980.
• Fonton, Charles. Şark Musikisi (Avrupa Musikisiyle Karşılaştırmalı Bir Deneme). çev. Cem Behar. İstanbul: Pan Yayıncılık, 1. Basım, 1987.
• Goffman, Daniel. Osmanlı Dünyası ve Avrupa 1300-1700. çev. Ülkün Tansel. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2004. Güvenç, Bozkurt. İnsan ve Kültür. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1979.
• Herskovits, M. J. Cultural Anthropology. New York: Alfred A. Knopf Inc., 1955.
• Işıktaş, Bilen. Peygamber’in Dâhi Torunu Şerif Muhiddin Targan Modernleşme, Bireyselleşme, Virtüozite. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2018.
• İnalcık, Halil. “Modern Avrupa’nın Gelişmesinde Türk Etkisi”. Osmanlı ve Dünya Osmanlı Devleti ve Dünya Tarihindeki Yeri. haz. Kemal H. Karpat. 79-88. İstanbul: Ufuk Kitap, 5. Basım, 2006.
• İnalcık, Halil. Rönesans Avrupası Türkiye’nin Batı Medeniyetiyle Özdeşim Süreci. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 4. Baskı, 2013.
• Kosal, Vedat. Osmanlı’da Klasik Batı Müziği. İstanbul: EKO Basım ve Yayıncılık, 2001.
• Kösemihal, M. Ragıp. Türkiye-Avrupa Musiki Münasebetleri-I. İstanbul: Nümune Matbaası, 1939.
• Malinowski, Bronislaw. The Dynamics of Culture Change. edt. Phyllis M. Kaberry. New Haven: Yale University Press, 1945.
• Marshall, Gordon. Sosyoloji Sözlüğü. çev. Osman Akınhay - Derya Kömürcü. Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları, 1999.
• Merriam, Alan P. “The Use of Music in the Study of a Problem of Acculturation”. American Anthropologist 57/1 (1955), 28-34.
• Mihailoviç, Konstantin. Bir Yeniçerinin Hatıraları. çev. Behiç Anıl Ekim - Nuri Fudayl Kıcıroğlu. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2013.
• Murdock, G. P. “How Culture Change”. Man Culture and Society. ed. Harry L. Shapiro. 247-260. New York: Oxford University Press, 1960.
• Murdock, G. P. Culture and Society (Twenty Four Essays). USA: University of Pittsburg Press, 1965.
• Ortaylı, İlber. Avrupa ve Biz. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2008.
• Özcan, Nuri. “Mehter”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/547-549. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
• Özkan, İsmail Hakkı. “Frenkçîn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 13/133. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
• Redfield, R. - Linton, R. - Herskovits, M. J. “Memorandum for the Study of Acculturation”. American Anthropologist 38/1 (1936), 149-152.
• Sanal, Haydar. “Batılılaşma”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5/182-186. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
• Scholes, Percy Alfred. The Concise Oxford Dictionary of Music. ed. John Owen Ward. London: Oxford University Press, Second Edition, 1964.
• Schimmel, Annemarie. Doğu-Batı Yakınlaşmaları. çev. Hüseyin Ağuiçenoğlu. İstanbul: Avesta Yayınları, 2012.
• Signell, Karl. “Boomings, Jinglings and Clangings: Turkish Influences in Western Music”. Music Educators Journal 54/9 (1968), 39-40.
• Schmidt-Jones, Catherine. “Yeniçeri Müziği ve Batı Müziği Üzerindeki Etkileri”. çev. Burçin Uçaner. Rast Müzikoloji Dergisi 1/1 (2013), 196-222.
• Şahin, Ayşegül Altınova. “Avrupa’ya Giden Sefirlerin Sefaretnamelerinde Eğitim Kültür ve Sanata Dair Unsurlar”. XVIII. Türk Tarih Kongresi. haz. Semiha Nurdan-Muhammed Özler. 125-149. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2022.
• Taşpınar, Ayşe - Winter, Robert. “Osmanlı’nın Doğu ve Batı Arasındaki Müzikal Yapısı”. Sahne ve Müzik Eğitim-Araştırma E-Dergisi 10/19 (2024), 20-47.
• Toker, Hikmet. “The Musical Relationship Between England and the Ottoman Empire”. Rast Müzikoloji Dergisi 7/1 (2019), 1959-1978.
• Turan, Namık Sinan. “Osmanlı Diplomasisinde Batı İmgesinin Değişimi ve Elçilerin Etkisi (18. ve 19. Yüzyıllar)”. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 6/2 (2004), 57-86.
• Ülken, H. Ziya. Sosyoloji Sözlüğü. Ankara: Talim ve Terbiye Dairesi Yayınları, 1969.
• Weakley, Jerry Len. The Influence Of Janissary Music Upon Selected Compositions Of Ludwig Van Beethoven. Morehead: Morehead State University, The Faculty of The School of Humanities Department of Music, Master Thesis, 1969.
• Yıldız, Netice. “Osmanlı İmparatorluğu'nda İngiliz Saatleri ve Topkapı Sarayı Koleksiyonu”. Belleten 70/259 (2006), 919-962. https://doi.org/10.37879/belleten.2006.919
• Yöre, Seyit. “Kültürleşmenin Bir Parçası Olarak Osmanlı’da Operanın Görünümü”. Zeitschrift für die Welt der Türken Journal of World of Turks 3/2 (2011), 53-69.