An Educational Institution in Mamlūk Jerusalem: The Tenkiziyya Madrasa and Its Muhaddiths

Öz

Jerusalem has always been a significant center in Islamic civilization in religious, political, and cultural terms. The Mamluk period (648–923 AH/1250–1517 CE) represents a time during which the historical and religious significance of the city was revitalized through the construction of numerous religious and scholarly institutions. This study aims to shed light on the social, religious, and intellectual fabric of Mamluk-era Jerusalem by focusing on the Tenkiziyya Madrasa, founded in 729/1328 by Emir Sayf al-Din Tankiz, which stood out due to its multifunctional structure. The article also seeks to highlight the waqf system—a well-established practice during the Mamluk period—and, based on the madrasa's endowment deed, to analyze the institution’s operation in detail. The topic is significant in that it reflects both the diversity of educational institutions in Jerusalem and the particular role that Tenkiziyya played in the field of hadith education. Moreover, since the study approaches the madrasa within the framework of hadith scholarship, it focuses specifically on the hadith scholars (muhaddiths) associated with the institution, rather than all its personnel. The findings reveal that the Tenkiziyya Madrasa functioned as a major center of learning in Jerusalem and also served to legitimize Mamluk authority over the city.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Mamlūks
• Jerusalem
• Madrasa
• Tenkiziyya

MEMLÛK KUDÜS’ÜNDE BİR EĞİTİM KURUMU: TENKİZİYYE MEDRESESİ VE MUHADDİSLERİ

Öz

Kudüs, İslam medeniyeti tarihinde dinî, siyasî ve kültürel anlamda her zaman önemli bir merkez olmuştur. Memlûkler dönemi (648-923/1250-1517) inşa edilen çok sayıda yapılarla Kudüs’ün sahip olduğu tarihî ve dinî önemin yeniden canlandığı bir süreçtir. Bu çalışma, Emîr Seyfeddin Tenkiz (ö. 741/1340) tarafından 729/1328 yılında kurulan ve farklı işlevleriyle dikkat çeken Tenkiziyye Medresesi’ni ele alarak Memlûkler dönemi Kudüs’ünün sosyal, dinî ve entelektüel yapısına ışık tutmayı amaçlamaktadır. Bununla birlikte Memlûkler döneminde yerleşik bir uygulama olan vakıf sistemine dikkat çekmek ve medresenin vakfiyesinden hareketle medresenin işleyişini ayrıntılı şekilde ortaya koymak da makalenin hedefleri arasındadır. Konu gerek Kudüs’teki eğitim kurumlarının çeşitliliğini gerekse hadis eğitimi açısından Tenkiziyye’nin üstlendiği rolü göstermesi bakımından önem taşımaktadır. Öte yandan çalışma hadis ilmi çerçevesinden medreseyi konu edindiğinden, burada görev yapan tüm personel yerine sadece muhaddislere odaklanmaktadır. Çalışma sonucunda Tenkiziyye Medresesi’nin Kudüs’te önemli bir ilim merkezi olduğu ve aynı zamanda Memlûklerin, Kudüs üzerindeki hâkimiyetlerini meşrulaştıran bir konumda olduğu görülmüştür. Tenkiziyye Medresesi’nin özellikle de hadis ilminin tedrisi ve rivâyeti açısından hem kurumsal yapısı hem de barındırdığı ilmî şahsiyetler vasıtasıyla Kudüs ilmî havzasında, İslâm hadis geleneğinin sürekliliğine katkıda bulunan seçkin eğitim kurumlarından biri olduğu anlaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Memlük
• Kudüs
• Medrese
• Tenkiziyye

Kaynakça

1. Abdülmehdî, Abdülcelîl Hasan Hasan Abd. el-Medâris fi Beyti’l-makdis fî el-asreyn el-Eyyübî ve’l-Memlûkî: Devruha fi’l-hareketi’l-fikriyye. Kudüs: Matbaatü’s-Safir, 2009.
2. Aselî, Kamil Cemil. Vesâik Makdisiyye Târihiyye. Amman: el-Camiatü’l-Ürdüniyye, 1983.
3. Ayaz, Fatih Yahya. “Tenkiz”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. Ek-2. Ankara: TDV yayınları, 2019.
4. Berkey, Jonathan P. Ortaçağ Kahire’sinde Bilginin İntikali: İslamî Eğitimin Sosyal Tarihi. çev. İsmail Eriş. İstanbul: Klasik Yayınları, 2015.
5. Chamberlain, Michael. Ortaçağ’da Bilgi ve Sosyal Pratik (Şam 1190-1350). çev. Büşra Kaya. İstanbul: Klasik Yayınları, 2014.
6. Diniz, Semanur - Düzenli, Ahmet. “Memlûkler Dönemi’nde Bir İlim Merkezi: Sargatmışiyye Medresesi”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 23/2 (Aralık 2023), 175-190.
7. Düzenli, Aygül. “Memlûkler Döneminin Büyük Türk Emîrlerinden Tenkiz en-Nâsırî (ö. 741/1340)”. Büyük Zaferin 100. Yılı Anısına Eğitim Bilimleri ve Sosyal Bilimler Üzerine Değerlendirmeler: Tarih. ed. Hanefi Bostan - Nasrullah Uzman. 190-199. Türk Eğitim-Sen Genel Merkezi Yayınları, 1. Basım, 2023.
8. Düzenli, Aygül. “Memlükler Döneminde Medreseler (648-923/1250-1517)”. Osmanlı Medreseleri: Eğitim, Yönetim ve Finans. ed. Fuat Aydın vd. 447-460. İstanbul: Mahya Yayıncılık, 2019.

9. Ebü’l-Yümn el-Uleymî, Abdurrahman b. Muhammed. el-Ünsü’l-celîl bi-târîhi’l-Kudüs ve’l-Halîl. thk. Mahmud Avde el-Keʻ âbine. Amman: Mektebetü Dendîs, 1999.
10. Emiroğlu, Nagihan. “Memlüklerde Hadis ve Ulema”. İslam Tetkikleri Dergisi 10/1 (20 Mart 2020), 365-387. https://doi.org/10.26650/iuitd.2020.685155
11. Eser, Mehmet Emin. “Memlûkler Döneminde Kudüs’teki Zimmîler ve Müslümanlarla Olan İlişkiler”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 25/1 (Haziran 2025), 175-191.
12. Gül, Muammer. XI. ve XIII. Yüzyıllarda Kudüs. Elazığ: Fırat Üniversitesi, 1997.
13. Güneş, Hasan Hüseyin. “Kudüs Medreselerinde Vazife Mücadeleleri Ve Kriz Üretimi”. Osmanlı Döneminde Kudüs’te İlmi Hayat Ve Eğitim Uluslararası Sempozyum Bildirileri Kitabı, ts.
14. Hijjih, Shawkat Ramadan - Al-Tel, Othman Ismael. “el-Medresetü’t-Tenkîziyye fi’l-Kudüs: Nemûzecen li-idâreti’l-medâris ve evkâfihâ fi’l-asri’l-Memlûkî (730 H/1329 M)”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 56/1 (2015), 77-106.
15. Hüseynî, Ebü’l-Mehâsin Muhammed b. Ali. Zeylü Tezkireti’l-huffâz li’z-Zehebî. thk. Zekeriyya Ümeyrât. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
16. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Alî el-Askalânî. ed-Dürerü’l-kâmine fî a‘yâni’l-miet’s-sâmine. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1993.
17. İbn Kesîr, İsmail b. Ömer. el-Bidâye ve’n-Nihâye. ed. Ali Şîrî. Dâr İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1. Basım, 1988.
18. Kallek, Cengiz. “Rıtl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/52-55. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2008.
19. Kallek, Cengiz. “Ukıyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/67-70. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2012.
20. Mağribî, Abdurrahman. “Tarihu’l-medreseti’t-Tenkiziyye fi’l-Kudüs”. Mecelletü’l-camiati’l-İslâmîyye li’l-buhusi’l-insâniyye 20/2 (Haziran 2012).
21. Makdisî, George. Ortaçağ’da Yüksek Öğretim: İslâm Dünyası ve Hıristiyan Batı. çev. Ali Hakan Çavuşoğlu - Tuncay Başoğlu. İstanbul: Klasik Yayınları, 2018.
22. Ma‘rûf, Beşşâr Avvâd. ez-Zehebî ve Menhecühü fî Kitâbihi Târîhi’l-İslâm. Kahire: Matbaatü Îsâ el-Bâbî el-Halebî, 1976.
23. Memiş, Şerife Eroğlu. “Kudüs’te Bir Tenkiziyye Medresesi: Osmanlı Tatbikinde Hayri Bir Vakıf Eserin Akara Tebdili Mümkün Müdür?” Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi 6/10 (Nisan 2020).
24. Midilli, Muhammet Enes. “Dımaşk Eğitim Kurumlarının Hâmileri (11.-16. Yüzyıl): Vâkıf Tipolojisi ve Mekânsal Analiz”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 27/1 (2025), 54-75.
25. Midilli, Muhammet Enes. Kudüs Tarihi: Memlükler Döneminde Kudüs’te Âlimler ve Eğitim Kurumları. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
26. Nuaymî, Ebü’l-Mefâhir Abdülkadir b. Muhammed. ed-Dâris fi târîhi’l-medâris. thk. İbrâhim Şemseddin. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1990.
27. Özgüdenli, Osman Gazi. “Vakfiye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/465-467. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2012.
28. Özkan, Halit. Memlüklerin Son Asrında Hadis Kahire 1392-1517. İstanbul: Klasik Yayınları, 2014.
29. Safedî, Halil b Aybeg. el-Vâfî bi’l-vefeyât. thk. Ahmed el-Arnaût - Türkî Mustafa. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 2000.
30. Safedî, Halil b Aybeg. Nektü’l-Himyân fî Nüketi’l-ʻUmyân. Kahire: Dârü’l-Medîne, 1911. Sehâvî, Ebü’l-Hayr Muhammed b. Abdurrahman. ed-Dav’ü’l-lâmi‘ li-ehli’l-karni’t-tâsi’. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1992.
31. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Abdurrahman b. Ebî Bekr. Tabakâtü’l-huffâz. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
32. Tomar, Cengiz. “Kılıçtan Kaleme: Memlûklar ve Entelektüel Hayat”. Türklük Araştırmaları Dergisi 12 (Eylül 2002).
33. Topaloğlu, Nuri. “İbn Hilâl el-Makdisî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 20/67. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 1999.
34. Yılmaz, Harun. Zengî ve Eyyûbî Dımaşk’ında Ulema ve Medrese. İstanbul: Klasik Yayınları, 2017.
35. Yılmaz, Harun - Midilli, Muhammet Enes. “Kudüs’te İlmi Hayat, Ulemâ ve Eğitim Müesseseleri”. Huzuru Bekleyen Şehir: Kudüs. İstanbul: Kültür Sanat Basımevi, 2020.