In Pursuit of Spiritual and Moral Growth: Tazkiyah as a Process of Purification

Yıl 2025, Cilt: 25 Sayı: 2, 193 - 211, 31.12.2025

Eşref Şahin

https://doi.org/10.30627/cuilah.1758296

Öz

Human beings possess the potential to contemplate both good and evil and to transform these tendencies into action. All activities carried out within this framework directly influence the quality of their spiritual and moral perceptions, thoughts, and behaviors. As a book of moral and spiritual cultivation, the Qur’an offers its followers a robust set of concepts and values to guide this process. Among these concepts is “tazkiyah.” This study examines the semantic scope of the Qur’anic term “tazkiyah” and its role in the spiritual and moral maturation of the Muslim individual. The primary aim of the research is to identify how the concept of tazkiyah is interpreted by mufassirūn and Sufi thinkers, and to clarify its spiritual and ethical dimensions based on these interpretations. In Islamic thought, tazkiyah represents a central concept that denotes inner purification and the shaping of one’s actions through the consciousness acquired as a result of this purification. Drawing on tafsīr and Sufi literature, this study reveals the contribution of tazkiyah to the believer’s process of spiritual development. It emphasizes that tazkiyah functions as a fundamental principle guiding the attitudes and behaviors of the believer, playing a decisive role in shaping their spiritual and moral life.

Anahtar Kelimeler

Sufism , Qur'an , Purification (Tazkiyah) , Kemal's Journey

MANEVÎ VE AHLÂKÎ GELİŞİMİN İZİNDE: BİR ARINMA SÜRECİ OLARAK TEZKİYE

Öz

İnsan iyi ve kötü olanı düşünüp eyleme dönüştürme potansiyeline sahiptir. Onun bu çerçevedeki bütün faaliyetleri, mânevî ve ahlâkî duyuş-düşünüş ve davranışlarının niteliğine doğrudan etki etmektedir. Bir terbiye kitabı olarak Kur’ân-ı Kerîm, bağlılarına bu süreçte güçlü bir kavram ve değerler seti önermektedir. Bu kavramlardan biri de tezkiye kavramıdır. Bu araştırma, Kur’ân-ı Kerîm’de yer alan “tezkiye” kavramının anlam alanını ve Müslüman bireyin mânevî-ahlâkî olgunluğa erişme sürecindeki rolünü incelemektedir. Çalışmanın temel amacı, tezkiye kavramının müfessirler ve mutasavvıflar tarafından nasıl yorumlandığını tespit etmek ve bu yorumlar üzerinden kavramın mânevî-ahlâkî boyutlarını açıklığa kavuşturmaktır. Tezkiye, İslâm düşüncesinde içsel arınmayla birlikte bireyin tüm davranışlarının bu arınma sonucu edinilen bilinçle şekillenmesini ifade eden merkezi bir kavramdır. Tefsir ve tasavvuf literatüründen hareketle gerçekleştirilen bu incelemede, tezkiye kavramının inananların gelişime yaptığı katkı ortaya konulmakta; mü’min bireylerin tutum ve davranışlarını yönlendiren temel bir ilke olarak tezkiyenin, mânevî-ahlâkî yaşamın inşasında belirleyici bir role sahip olduğu vurgulanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Tasavvuf , Kur’ân , Tezkiye , Kemâl Yolculuğu

Teşekkür

Bu çalışmanın hazırlanmasına temel teşkil eden tez sürecimdeki kıymetli rehberliği, akademik katkıları ve desteği için danışmanım Sayın Prof. Dr. Sami Kılınçlı’ya teşekkür ederim.

Kaynakça

• Abduh, Muḥammed. Tefsîru’l-menâr. 12 Cilt. Mıṣır: el-Heyʾetu’l-Mıṣriyyeti’l-ʿAmme li’l-Kuttâb, 1990.
• Aḥmed, Ebû ʿAbdurraḥmân el-Ḫalîl b. Aḥmed el-Ferâhîdî. Kitâbu’l-ʿAyn. ed. Mehdî el-Maḫzûmî, İbrahim es-Sâmerrâʾî. Beyrut: Mektebetu’l-Hilâl, 1988.
• Aktaş, Hamza. “Kur’ân’da Arınma (Tezkiye) Süreciyle Nefsin Eğitimi”. The Journal of Academic Social Science Studies, International Journal of Social Science 6/59 (2017), 173-187. https://doi.org/10.9761/JASSS7145
• Altıntaş, Ramazan. “İmâm-ı Mâtürîdî’nin Tezkiye Kavramı ve Mahiyetine Yönelik Yaklaşımı”. Buhara’dan Konya’ya İrfan Mirası ve XIII. Y.y. Medeniyet Merkezi Konya I (2020), 60-66.
• Alûsî, Şehâbeddin Mahmûd. Ruhu’l-Meani fi Tefsiri’l-Kur’âni’l Azîm ve’s-Seb’i’l-Mesânî,. Kahire-Mısır: Darü’l-Hadis Yayınları, 2005.
• Baḳlî, Ebû Muḥammed Rûzbehân b. Ebî Naṡr eş-Şîrâzî al-. ʿArâʾis al-bayân fî haḳâʾiḳ al-Ḳurʾân. ed. Aḥmad Farîd al-Mazîdî. 3 Cilt. Bayrût, Lubnân: Dâr al-Kutub al-ʿIlmiyya, 2008.
• Baḳlî, Ebû Muḥammed Rûzbehân b. Ebî Naṡr eş-Şîrâzî el-Baḳlî al-. ʿArâʾis al-bayân fî haḳâʾiḳ al-Ḳurʾân. ed. Aḥmad Farîd al-Mazîdî. 3 Cilt. Bayrût, Lubnân: Dâr al-Kutub al-ʿIlmiyya, Al-Ṭabʿa al-Ûlâ (Lubnân)., 2008.
• Bayraktutar, Muammer. “Hz. Peygamber’in Tezkiye Görevi ve Yetkisi”. Akademik Platform İslâmi Araştırmalar Dergisi 6/2 (2022), 251-276. https://doi.org/10.52115/apjir.1147385
• Beyḍâvî, Ebû Saʿîd ʿAbdullâh b. ʿOmer eş-Şîrâzî el-. Envâru’t-tenzîl ve esrâru’t-teʾvîl. 5 Cilt. Dâru’l-Fikr, ts.
• Beyḍâvî, Ebû Saʿîd ʿAbdullâh b. ʿOmer eş-Şîrâzî el-. Tuḥfetu’l-ebrâr şerḥu mesâbîḥi’s-sünne. ed. Nûreddîn Ṭâlib. Kuveyt, 2012.
• Biḳâʿî, Ebû’l-Ḥasen Ibrâhîm b. ʿOmer el-. Naẓmu’d-durer fî tenâsubi’l-âyâti ve’s-suver. ed. ʿAbdurrezzâḳ Ğâlib el-Mehdî. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1995.
• Ebû Muḥammed el-Beġavî, el-Ḥuseyn b. Mesʿûd b. Muḥammed b. el-Ferrâʾ. Meʿâlimu’t-tenzîl fî tefsîri’l-ḳurʾân. ed. ʿAbdurrezzâḳ el-Mehdî. 5 Cilt. Dâru İḥyâi’t-Turâsi’l-ʿArabî, 1999.
• Ebû Ṭâlib el-Mekkî, Muḥammed b. ʿAlî b. ʿAṭiyye el-Ḥâriṯî. Ḳûtu’l-ḳulûb fî muʿâmeleti’l-maḥbûb ve vaṣfu ṭarîḳi’l-murîd ilâ maqâmi’t-tevḥîd. ed. Âṣım Ibrâhîm el-Keyyâlî. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 2005.
• Ebû’l-Leys es-Semerkandî, Ebû’l-Leyṣ Naṣr b. Muḥammed. Baḥru’l-ʿulûm. ed. Maḥmûd Mataracı. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
• Ebu’n-Necîb es-Sühreverdî. Âdâbü’l-mürîdîn. çev. Süleyman Gökbulut. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2014.
• Emin Seyhan, Ahmet. “Ebu’l-Hasan el-Harakânî’nin Nefsi Tezkiye Metodu”. Journal of Turkish Studies 9/2 (2014), 1335–1359. https://doi.org/10.7827/turkishstudies.6200
• Ferâhîdî., Ebû ʿAbdurraḥmân el-Ḫalîl b. Aḥmed. Kitâbu’l-ʿAyn. ed.. Mehdî el-Maḫzûmî, İbrahim es-Sâmerrâʾî. Beyrut: Mektebetu’l-Hilâl, 1988.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid. İhyâü ulûmi’d-dîn. çev. Ali Arslan. İstanbul: Merve Yayınları, 1993.
• Ġazzâlî, Ebû Ḥâmid Muḥammed b. Muḥammed el-. Mîzânu’l-ʿamel. ed. Süleymân Dunyâ. Mısır: Dâru’l-Maʿârif, 1964.
• Gürer, Betül. İbn Atâ Tefsiri/Gönül Gözüyle Kur’ân. İstanbul: h Yayınları, 2018.
• Ḥâtimî, Muḥyî al-Dîn Muḥammad ibn ʿAlî ibn Muḥammad ibn al-ʿArabî al-Ṭâʾî al-. Tafsîr Ibn ʿArabî. ed. Saʿîd Muḥammad Muṣṭafâ al-Labbân. 2 Cilt. Bayrût, Lubnân: Dâr al-Kutub al-ʿIlmiyya, ts.
• Ḫavârizmî, Muḥammed b. Isḥâḳ el-. Îŝâretu’t-terġîb ve’t-teşvîḳ ilâ’l-mesâcidi’ṣ-ṣelâse ve’l-beyti’l-ʿatîḳ. ed. Muṣṭafâ Muḥammed eẓ-Ẓehebî. Suudi Arabistan: Mektebetu Nizâr Muṣṭafâ el-Bâz, 1997.
• Irâkî, Fahreddîn. Parıltılar – Lemâât. ed. Fatih Yıldız, çev. Saffet Yetkin. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2021.
• Iṣfahânî, Ebû’l-Ḳâsim el-Ḥuseyn b. Muḥammed er-Râġib. el-Mufredât fî ġarîbi’l-Ḳurʾân. ed. Ṣafvân ʿAdnân ed- Dâvûdî. Dımeşk – Beyrut: Dâru’l-Ḳalem, ed-Dâru’ş-Şâmiyye, 1991.
• Iṣfahânî, Ebû’l-Ḳâsim el-Ḥuseyn b. Muḥammed er-Râġib. el-. Erdemli Yol. çev. Muharrem Tan. İstanbul: İz Yayıncılık, 2019.
• İbn Fâris, Ebû’l-Ḥuseyn Aḥmed b. Fâris el-Ḳazvînî. Muʿcemu meḳāyîsi’l-luġa. ed. ʿAbdusselâm Muḥammed Hârûn. 6 Cilt. İttiḥâdu’l-Kuttâbi’l-ʿArab, 2002.
• İbn Keŝîr, Ebû’l-Fidâʾ İsmâîl b. ʿOmer b. Keŝîr ed-Dimeşḳî. Tefsîru’l-Ḳurʾâni’l-ʿaẓîm. ed. Sâmî b. Muḥammed Selâme. 8 Cilt. Dâru Ṭayyibe, 1999.
• İbn Manẓûr, Ebû’l-Faḍl Muḥammed b. Mukerrem b. ʿAlî Cemâluddîn b. Manẓûr er-Ruveyfiʿî. Lisânu’l-ʿArab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Ṡâdir, 1993.
• İbnu’l-Cevzî, Ebu’l-Ferec ʿAbdurraḥmân b. ʿAlî. Zâdu’l-mesîr fî ʿilmi’t-tefsîr. ed. ʿAbdurrezzâḳ el-Mehdî. Beyrût: Dâru’l-Kitâbi’l Arabi, ts.
• İbrahimoğlu, Abdulmelik. Bir Sûfî Müderris Portresi Muhammed Pârsâ. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2023.
• İbrahimoğlu, Abdulmelik. Muhammed Pârsâ’nın Tasavvufî Görüşleri. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2023.
• İmâm-ı Rabbânî, Ahmed Sirhindî. Mektûbât-ı Rabbânî’de Şerîat ve Tasavvuf. çev. Necdet Tosun vd. İstanbul: Altınoluk Yayınları, 2014.
• İsmâʿil Ḥaḳḳı Bursevî, İsmâʿîl Ḥaḳḳî b. Muṡṭafâ el-İstânbûlî el-Ḥanefî el-Ḫalvetî. Rûḥu’l-beyân. Beyrût: Dâru’l-Fikr, ts. Kur’ân-ı Kerîm ve Açıklamalı Meâli. çev. Hayreddin Karaman vd. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2007.
• Kâşâni, Abdürrezzak. Tasavvuf Sözlüğü. çev. Ekrem Demirli. İstanbul: İz Yayınları, 2015.
• Kılınçlı, Sami. “Hz. Peygamber’in ve Vahyin Gönderiliş Gayesi Olarak Tezkiye”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 5/2 (30 Ekim 2021), 604-633. https://doi.org/10.31121/tader.980777
• Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr b. Ferh. el-Câmiʿ li-âḥkâmi’l-Ḳur’ân. ed. Hişâm Semîr el-Buḫârî. Riyad: Dâru ʿÂlemi’l-Kutub, 2003.
• Kuşeyrî, Ebû Kasım Abdulkerim b. Havâzin b. Abdülmelik b. Talha b. Muhammed Nişaburi el-. Kuşeyrî Risalesi. çev. Süleyman Uludağ,. İstanbul: Dergah Yayınları, 1999.
• Mâturîdî, Ebû Manṡûr Muḥammed b. Muḥammed el-. Teʾvîlâtu ehli’s-sunne. ed. Mecdî Bâsellûm. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 2005.
• Mâverdî, Ebû’l-Ḥasen ʿAlî b. Muḥammed el-Baṡrî el-. en-Nuket ve’l-ʿuyûn. ed. es-Seyyid b. ʿAbdilmaḳṡûd b. ʿAbdirraḥîm. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, ts.
• Mevlânâ Celâleddin Rûmî. Mesnevi. çev. Firdevs Tunalı. Ankara: Panama Yayıncılık, 2012.
• Muhâsibî, Hâris el-. er-Riʿâye li-ḥuḳûḳillâh ve’l-ḳıyâm bihâ. çev. Şahin Filiz-Hülya Küçük. İstanbul: İnsan Yayınları, 1998.
• Mukâtil b. Süleymân, Ebû’l-Hasen Mukâtil b. Süleymân el-Belhî. Tefsîru Muḳâtil b. Süleymân. thk. Mahmûd Şehâte Abdullah. Beyrut: Daru ihyai’t-Turâs, 2002.
• Özçelik, Mevlüt. İmam Gazâlî’ye Göre Nefsin Tezkiyesi ve Kalbin Tasfiyesi: İnsân‑ı Kâmil Olma Süreci. Ankara: Sonçağ Akademi, 2020.
• Râzî, Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. ʿOmer et-Teymî er-. Mefâtîḥu’l-Ğayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 2000.
• Seccâdî, Seyyid Cafer. Tasavvuf ve İrfan Terimleri Sözlüğü. çev. Hakkı Uygur. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2007.
• Serrâc, Abdullah b. Ali b. Muhammed b. Yahyâ Ebû Nasr es-. el-Lüma’. çev. Hasan Kâmil Yılmaz. İstanbul: Erkam Yayınları, 2012.
• Ṡıddîḳ Ḥasen Ḫân, Ebû’ṭ-Ṭayyib Muḥammed b. Ḥasen el-Ḳannûcî. Fetḥu’l-beyân fî maḳâṡidi’l-Ḳurʾân. ed. ʿAbdullâh b. İbrâhîm el-Enṡârî. Beyrut: el-Mektebetu’l-ʿAṡriyye, 1992.
• Sulemî, EbûʿAbdurraḥman Muḥammed b. el-Ḥuseyn en-Nîsâbûrî es-. Ḥaḳâʾiḳu’t-tefsîr. ed. Seyyid ʿİmrân. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 2001.
• Sühreverdi, Ebû Hafs Şehâbeddin Ömer es-. Avârifü’l-maârif. çev. Dilaver Selvi. İstanbul: Semarkand Yayınları, 2016.
• Taberi, Ebû Cafer Muhammed b. Cerir b. Yezîd. Câmiʿu’l-beyân ʿan teʾvîli âyi’l-Ḳurʾân. ed. Abdullah b Abdilmuhsin et-Turkî. 24 Cilt. Dâru Hicr, 2001.
• Tahânevî, Muḥammed b. ʿAlî b. el-Ḳâḍî Muḥammed Ḥâmid b. Muḥammed Ṡâbir el-Fârûḳî el-Ḥanefî et-. Keşşâfu ıṣṭılâḥâti’l-funûn ve’l-ʿulûm. ed. Daḥrûc ʿAlî. 2 Cilt. Beyrut: Mektebetu Lubnân, 1996.
• Tatcı, Mustafa. Yunus Emre Divan – Risaletu’n Nushiyye. İstanbul: H Yayınları, 2010.
• Uludağ, Süleyman. “Sülûk”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/127-128. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
• Ünver, Mustafa. “Kur’ân’ın Tezkiye Prensibine Bir Bakış”. Araşan Sosyal Bilimler Enstitüsü İlmi Dergisi 1/1-2 (2006), 96-104.
• Yazır, Elmalılı M. Hamdi. Hak Dîni Kur’ân Dili. 9 Cilt. İstanbul: Çelik-Şura Yayınları, 1993.
• Zemahşerî, Ebû’l-Kâsım Mahmûd b. Amr ez-. el-Keşşâf ʿan ḥaḳâʾiḳi ġavâmiḍi’t-tenzîl. 4 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1987.
• Zemaḫşerî, Ebû’l-Ḳâsım Maḥmûd b. ʿAmr. Esâsu’l-belâġa. ed. Muḥammed Bâsil ʿUyûnu’s-Sevd. Beyrut, Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye., 1998.
• ʿAlîyyul-Kârî, Abū’l-Hasan Nûruddîn ʿAlî el-Mollâ. Mirkâtu’l-mefâtîḥ şarḥu Mişkâtu’l-mesâbîḥ. Beyrût, Lübnân: Dâru’l-Fikr, 2002.