İSLÂM TARİHİNDE PARANIN GELİŞİMİ VE TEDAVÜL EDEN PARA TÜRLERİ

Seyyit Ali Albayrak

doi:10.30627/cuilah.1879857

EN TR

Öz

Proje Numarası

SDK-2022-9971

The Development Of Money In Islamic History And Types Of Currency In Circulation

Öz

Understanding the development process of money, which is as old as human history and has evolved from seashells to virtual entities, is of great importance in comprehending today's currencies and the concept of money. Money, which fulfills many economic functions, has also been seen as a symbol of power throughout history and has always retained its importance due to this characteristic. Understanding the development of money within Islamic history, the types of money used in different periods, and the practices related to the concept of money is of great importance in order to correctly comprehend today's forms of money and evaluate them from the perspective of Islamic law. This study broadly addresses the historical development of money in the Islamic period and the types of money in circulation, covering the period from pre-Islamic times to the present day. The subject is examined under three main headings: money in the Hijaz region in the pre-Islamic period, the historical course of money in the Islamic period, and the types of money used in the Islamic period.

Anahtar Kelimeler

Fiqh, Islamic Law, Islamic Economics, Money

Proje Numarası

SDK-2022-9971

İSLÂM TARİHİNDE PARANIN GELİŞİMİ VE TEDAVÜL EDEN PARA TÜRLERİ

Öz

Tarihi insanlık tarihi kadar eski olan ve deniz kabuğundan sanal varlıklara kadar evrim geçiren paranın gelişim sürecini anlamak, günümüz paralarını ve para olgusunu kavrayabilmek açısından büyük önem taşımaktadır. Ekonomik açıdan birçok işlevi yerine getiren para, tarih boyunca aynı zamanda bir hakimiyet sembolü olarak da görülmüş ve bu özelliğiyle önemini daima korumuştur. Paranın İslâm tarihi içerisindeki gelişim sürecini, farklı dönemlerde kullanılan para türlerini ve para olgusuna ilişkin uygulamaları anlamak; günümüz para biçimlerini doğru şekilde kavramak ve bunları İslâm hukuku açısından değerlendirebilmek bakımından büyük önem taşımaktadır. Bu çalışma, İslâm öncesi dönemden başlayarak günümüze kadar uzanan süreçte, İslâmî dönemde paranın tarihsel gelişimini ve tedavülde bulunan para türlerini genel hatlarıyla ele almaktadır. Konu, İslâm öncesi dönemde Hicaz bölgesinde para, İslâmî dönemde paranın tarihsel seyri ve İslâmî dönemde kullanılan para türleri olmak üzere üç ana başlık altında incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Fıkıh, İslam Hukuku, İslam İktisadı, Para

Destekleyen Kurum

Atatürk Üniversitesi

Proje Numarası

SDK-2022-9971

Etik Beyan

Bu çalışma, Atatürk Üniversitesi BAP Lisansüstü Tez Projesi (SDK-2022-9971, Doktora) olarak tamamlanan “Sanal Paraların Fıkhi Açıdan Para Olma Vasfı” isimli çalışmadan makale formatında düzenlenmiştir.

Kaynakça

Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el-Mervezî. el-Müsned. Mısır: y.y., 1886/1303.
Ahmed Efendi, Müneccimbaşı. Tercüme-i ṣaḥāifu’l-aḫbār. çev. Nedîm Efendi. b.y.: Matbaa-i Amire, 1868/1285.
Akyıldız, Ali. “Kâime”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/212-215. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
Albayrak, Seyyit Ali. Dünden Bugüne Türkiye’de İslam Bankacılığı. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
Algül, Hüseyin. “Himyerîler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 18/62-63. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
Ali, Cevad. el-Mufaṣṣal fi tāriḫi’l-ʿArab ḳable’l-İslam. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melayin, 1968.
Artam, Turgay. Para; Madeni Kâğıt Paralar, Madalyonlar, Hatıra Paraları. Ankara: Yeni Koleksiyon Yayınevi, 1981.
Artuk, İbrahim. “Fels”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/309-311. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed. el-İṣābe fi temyizi’ṣ-ṣaḥābe. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1995.
Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed. Fetḥu’l-bāri bi şerḥi ṣaḥiḥi’l-Buḫāri. Beyrut: Dâru İhyai’t-Turâsi’l-Arabî, 2. Basım, 1982/1402.

Bal, Faruk. Arap Yarımadası’nda Ticaret Hz. Peygamber ve Dört Halife Dönemi. İstanbul: Beka Yayıncılık, 2015.
Belâzürî, Ebü’l-Abbas Ahmed b. Yahyâ b. Câbir b. Dâvûd. Futūḥu’l-buldān. nşr. Abdullah Enis et-Tabba’-Ömer Enis et-Tabba’. Beyrut: y.y., 1987.
Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukuk-ı İslâmiyye ve Istılâhât-ı Fıkhiyye Kâmusu. İstanbul: Bilmen Yayınevi, 1976.
Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu’fî. el-Cāmiʿu’ṣ-ṣaḥiḥ. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
Buhûtî, Mansûr b. Yûnus b. Salâhiddîn. Keşşāfü’l-ḳınāʿ ʿan metni’l-iḳnaʿ. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1983.
Cevdet Paşa, Ahmed. Târîh-i Cevdet. İstanbul: y.y., 1976.
Cevziyye, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ebî Bekr b. Eyyûb ez-Züraî ed-Dımaşki el-Hanbelî İbn Kayyim. İʿlāmü’l-muvaḳḳıʿin ʿan Rabbi’l-ʿālemin. Dammâm: Dâru İbni’l-Cevzî, 2002.
Cündî, Muhammed Şehhât. Fıḳhu’t-teʿāmül’il-māli ve’l-maṣrafi’l-ḥadis̱. Kahire: Dâru’n-Nahdati’l-Arabiyye, 1989.
Çağatay, Neşet. İslam’dan Önce Arap Tarihi ve Cahiliye Çağı. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1957.
Döndüren, Hamdi. İslâm Hukukuna Göre Alım-Satımda Kâr Hadleri. Balıkesir: İnce Matbaacılık, 1984.
Dumlu, Emrullah. Ticaret Mallarının Zekâtı. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2008.
Dumlu, Emrullah. Zekâtta Tespit Edilen Nisab Ölçüleri. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2001.
Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî el-Ezdî. es-Sünen. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
Emanet, Celal. “Emeviler Döneminde Para”. Hikmet Yurdu 7/13 (2014), 251-269.
Erdoğan, Mehmet. Fıkıh ve Hukuk Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Ensar Neşriyat, 5. Baskı, 2015.
Ergin, Feridun. Para Siyaseti. İstanbul: İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Yayınları Petek Matbaası, 1969.
Erkal, Mehmet. “İslâm’ın İlk Devirlerinde Para ve Zekât Nisabının Hesaplanması”. Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 3 (1985), 79-101.
Erkoçoğlu, Fatih. “Abdülmelik b. Mervân’ın Para Reformu”. İstem 8 (2006), 171-186.
Ferrâ’, Ebû Ya‘lâ Muhammed b. el-Hüseyn b. Muhammed b. Halef. el-Aḥkāmü’ṣ-ṣulṭāniyye. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1983.
Gözübenli, Beşir. İslam’da Para ve Fonksiyonları. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1986.
Günay, Emre. “Emevî Dönemine Ait Dînâr ve Dirhemlerden Örnekler”. Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 10/2 (Aralık 2021), 9-29.
Hallâk, Hassân Ali. Tʿaribu’n-nuḳūd ve’d-devāvin fi’l-ʿaṣri’l-Emevi. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Lübnânî, 1987.
Hamevî, Yâkût b. Abdillah. Mu’cemu’l-buldān. Beyrut: Dâru Sâdır, ts.
Hamidullah, Muhammed. İslâm Peygamberi. çev. Salih Tuğ. İstanbul: İrfan Yayıncılık, 1993.
Hamidullah, Muhammed. İslâm’da Devlet İdaresi. çev. Kemal Kuşçu. İstanbul: İrfan Yayınevi, 1969.
Hammâd, Nezih. İktisadi Fıkıh Terimleri. çev. Recep Ulusoy. İstanbul: İz Yayıncılık, 1996.
Hasenî, Ahmed Hasen Ahmed. Fıkhî ve İktisadî Açıdan İslam’da Para. çev. Âdem Esen. İstanbul: İz Yayıncılık, 1996.
Hizmetli, Mustafa. “Abbâsîler Döneminde Para Basımı”. İstem 15 (2010), 79-110.
İbn Haldun. Mukaddime. çev. Zakir Kadiri Ugan. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1996.
İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd Mâce el-Kazvînî. es-Sünen. Riyad: y.y., 1983.
İbn Sa’d, Ebû Abdillâh Muhammed b. Sa‘d b. Menî‘ el-Kâtib el-Hâşimî el-Basrî el-Bağdâdî. et-Ṭabaḳâtu’l-kübrā. Beyrut: Dâru Sadır, 1968.
Kallek, Cengiz. “Kırat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/437-439. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
Kallek, Cengiz. Asr-ı Saadet’te Yönetim Piyasa İlişkisi. İstanbul: İz Yayıncılık, 1997.
Kasım b. Sellâm, Ebû Ubeyd. Kitābu’l-emvāl. çev. Cemaleddin Saylık. İstanbul: Düşünce Yayınları, 1981.
Keleş, Ali. İslam’a Göre Para Kavramı. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1998.
Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş – Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2011.
Kurtuluş, Rıza. “Cürcân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 8/131-132. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
Kürdî, Muhammed Necmüddîn. Şer’i Ölçüler ve Fıkhî Hükümleri. çev. İbrahim Tüfekçi. İstanbul: Buruc Yayınları, 1996.
Makdisî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr el-Bennâ eş-Şâmî el-Beşşârî. Kitābü Aḥseni’t-teḳāsim fi maʿrifeti’l-eḳālim. Leiden: y.y., 1906.
Makrîzî, Ebû Muhammed (Ebü’l-Abbâs) Takıyyüddîn Ahmed b. Alî b. Abdilkādir b. Muhammed. Şuẕuru’l-ʿukūd fi ẕikri’n-nuḳūd. Câmiʿatu’r-Riyâd, 332/4, 1a-24b.
Malt, Seyyid Muhammed. Nuḳūdu’l-ʿālem metā ẓaharet ve metā İḫtefat. b.y.: el-Heyetü’l-Mısriyyetü’l-ʿÂmme li’l-Kitâb, 1983.
Mâverdî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Habîb el-Basrî. el-Aḥkāmü’ṣ-ṣulṭāniyye. nşr. Ahmed Mübârek el-Bağdâdî. Kuveyt: Mektebetü Dâri’bni Kuteybe, 1989.
Merçil, Erdoğan. Selçuklular’da Hükümdarlık Alâmetleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2007.
Mübârek, Ali Paşa. el-Ḫuṭuṭu’t-tevfiḳiyyetü’l-cedide li Mısr el-Kahire ve müdünühā ve bilādühā el-Ḳādime eş-Şehire. Mısır: el-Matbaatü’l-Kübrâ el-Emîriyye, 1888/1306.
Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc b. Müslim el-Kuşeyrî. el-Cāmiʿu’ṣ-ṣahḥiḥ. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992. Nakşibendî, Nasıruddin. ed-Dirhemü’l-İslāmi. Bağdat: y.y., 1969.
Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb b. Alî. es-Sünen. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref b. Mürî. Şerḥu Saḥiḥi Müslim. b.y.: Dâru’l-Fikr, 1981-1983.
Özgüdenli, Osman Gazi. “Taberistan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/322-323. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
Palabıyık, Muhammet Hanefi. Valilikten İmparatorluğa Gazneliler Devlet ve Saray Teşkilatı. Ankara: Araştırma Yayınları, 2002.
Pamuk, Şevket. Osmanlı İmparatorluğu’nda Paranın Tarihi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2. Baskı, 2018.
Rayyis, Muhammed Ziyaüddin. el-Ḫarāc ve’n-nuẓumu’l-māliyye li devleti’l-İslāmiyye. Kahire: Dâru’l-Ensâr, 1977.
Sahillioğlu, Halil. “Akçe”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/224-227. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
Sahillioğlu, Halil. “Dinar”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 9/352-355. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
Sahillioğlu, Halil. “Dirhem”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 9/368-371. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
Sanus, Burhan Zihni. Para Ekonomisi. İstanbul: İstanbul Matbaacılık, 1956.
Sayar, Ahmet Güner. Osmanlı İktisâdî Düşüncesinin Çağdaşlaşması. İstanbul: Der Yayınevi, 1986.
Sıddıki, Selim A. İslâm Devletinde Mâli Yapı. çev. Râsim Özdenören. İstanbul: Fikir Yayınları, 1972.
Şahin, Hakan. Bankacılıkta Para Üretiminin İktisadi ve Fıkhi Açıdan Değerlendirilmesi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.
Şimşir, Mehmet. “Cahiliye Dönemi Araplarında Para ve İlk İslâm Paralarının Tedavüle Giriş Süreci”. Uluslararası Tarih ve Sosyal Araştırmalar Dergisi 18 (2017), 117-136.
Şirbînî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed el-Hatîb el-Kahirî. Muġni’l-muḥtāc ilā maʿrifeti meʿāni elfāẓi’l-Minhāc. thk. Abdurrezzak Şehûd en-Necm. Dımeşk: Dâru’l-Feyha, 2009.
Tekin, Oğuz. “Meskûkat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/317-318. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
Tomar, Cengiz. “Taberiye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/323-324. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
Turan, Osman. Selçuklular Tarihi ve İslâm Medeniyeti. İstanbul: Turan Neşriyat Yurdu, 1969.
Uslu, Rifat. “İslâm Hukukunda Para Birimleri”. İslâmi Araştırmalar Dergisi 1/25 (2014), 28-38.
Vâkıdî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ömer b. Vâkıd el-Eslemî el-Medenî. Kitābu’l-Meġāzi. Kahire: Matbaatu’s-Saâde, 1948.
Ya‘kubî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Ebî Ya‘kub İshâk b. Ca‘fer b. Vehb b. Vâzıh. Tariḫ. Beyrut: y.y., 1960.
Yıldız, Hakkı Dursun. “Abdulmelik b. Mervân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 1/266-270. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
Yıldız, Hakkı Dursun. “Arabistan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/252-258. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
Zübeyr b. Bekkâr, Ebû Abdillah Zübeyr b. Ahmed. Cemheretü Nesebi Ḳureyş. Kahire: Medeni Matbaası, 1961/1381.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

İslam Hukuku

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Seyyit Ali Albayrak ^*
0000-0001-7387-1067
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

30 Haziran 2026

Gönderilme Tarihi

2 Şubat 2026

Kabul Tarihi

29 Haziran 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 26 Sayı: 1

DOI

https://doi.org/10.30627/cuilah.1879857

IZ

https://izlik.org/JA89ZA67JN

APA

Albayrak, S. A. (2026). İSLÂM TARİHİNDE PARANIN GELİŞİMİ VE TEDAVÜL EDEN PARA TÜRLERİ. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), 26(1), 190-213. https://doi.org/10.30627/cuilah.1879857

AMA

1.Albayrak SA. İSLÂM TARİHİNDE PARANIN GELİŞİMİ VE TEDAVÜL EDEN PARA TÜRLERİ. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD). 2026;26(1):190-213. doi:10.30627/cuilah.1879857

Chicago

Albayrak, Seyyit Ali. 2026. “İSLÂM TARİHİNDE PARANIN GELİŞİMİ VE TEDAVÜL EDEN PARA TÜRLERİ”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD) 26 (1): 190-213. https://doi.org/10.30627/cuilah.1879857.

EndNote

Albayrak SA (01 Haziran 2026) İSLÂM TARİHİNDE PARANIN GELİŞİMİ VE TEDAVÜL EDEN PARA TÜRLERİ. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD) 26 1 190–213.

IEEE

[1]S. A. Albayrak, “İSLÂM TARİHİNDE PARANIN GELİŞİMİ VE TEDAVÜL EDEN PARA TÜRLERİ”, Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), c. 26, sy 1, ss. 190–213, Haz. 2026, doi: 10.30627/cuilah.1879857.

ISNAD

Albayrak, Seyyit Ali. “İSLÂM TARİHİNDE PARANIN GELİŞİMİ VE TEDAVÜL EDEN PARA TÜRLERİ”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD) 26/1 (01 Haziran 2026): 190-213. https://doi.org/10.30627/cuilah.1879857.

JAMA

1.Albayrak SA. İSLÂM TARİHİNDE PARANIN GELİŞİMİ VE TEDAVÜL EDEN PARA TÜRLERİ. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD). 2026;26:190–213.

MLA

Albayrak, Seyyit Ali. “İSLÂM TARİHİNDE PARANIN GELİŞİMİ VE TEDAVÜL EDEN PARA TÜRLERİ”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), c. 26, sy 1, Haziran 2026, ss. 190-13, doi:10.30627/cuilah.1879857.

Vancouver

1.Seyyit Ali Albayrak. İSLÂM TARİHİNDE PARANIN GELİŞİMİ VE TEDAVÜL EDEN PARA TÜRLERİ. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD). 01 Haziran 2026;26(1):190-213. doi:10.30627/cuilah.1879857

Öz

Proje Numarası

The Development Of Money In Islamic History And Types Of Currency In Circulation

Öz

Anahtar Kelimeler

Proje Numarası

İSLÂM TARİHİNDE PARANIN GELİŞİMİ VE TEDAVÜL EDEN PARA TÜRLERİ

Öz

Anahtar Kelimeler

Destekleyen Kurum

Proje Numarası

Etik Beyan

Kaynakça

Ayrıntılar

Birincil Dil

Konular

Bölüm

Yazarlar

Yayımlanma Tarihi

Gönderilme Tarihi

Kabul Tarihi

Yayımlandığı Sayı

DOI

IZ

Kaynak Göster