ARAP DİLİ ISTILÂHLARINDAKİ İHTİLAFLARDA DÎNÎ HASSASİYETİN ROLÜ
Öz
Istılâhlar, bir ilim veya sanat dalı uzmanları tarafından kendisine özel bir mana yüklenen kelimeler ya da terkiplerdir. Dilciler, ıstılâh ortaya koyarken kelimenin sözlük anlamıyla terim anlamı arasında bir münasebet bulunmasına önem vermişlerdir. Seçilen kelimeler ile bu kelimelere yüklenen yeni anlamlar arasında çoğu zaman mana ya da şekil ve ses yönünden bir ilişkinin bulunduğu görülmektedir. Arap dilinde ıstılâh vaz’ederken kullanılan birçok yol bulunmaktadır. Genellikle kelime türetme (iştikâk), kelimeyi mecâzî anlamda kullanma, yabancı dilden kelime alma (ta’rîb) ve birden fazla kelimeyi tek kelimeye dönüştürme (naht) gibi metotlarla dilde çok sayıda ıstılâh ortaya konmuştur.
Her ilim dalında olduğu gibi Arap dili alanında da ıstılâhların doğuşu ile dil çalışmalarının doğuşu arasında bir paralellik bulunmaktadır. Arap dil çalışmalarını başlatan Basra dil ekolü mensupları ıstılâhların temelini atmış, ancak zamanla aynı manayı karşılamak üzere farklı ıstılâhlar ortaya atılmıştır. Bu ıstılâh farklılıkları, kimi zaman farklı ekollere mensup olan dilciler arasında görülürken kimi zaman ise aynı dil ekolüne mensup dilciler arasında görülmektedir. Bazen de Sîbeveyh gibi erken dönem dilcilerinde olduğu gibi bir dilcinin bile aynı manayı karşılamak için farklı birçok ıstılâh kullandığı vakidir. Ortaya çıkan ıstılâh farklılıklarında Arap dilindeki terâdüf olgusu, bazı dilcilerin mezhep taassubu ve felsefî akımların dilciler üzerindeki etkisi gibi birçok etken bulunmaktadır. Bu etkenlerin dışında bazı dilcilerin sahip olduğu dinî hassasiyetin de Arap dilinde kullanılan ıstılâh farklılıklarında önemli bir rolü bulunmaktadır. Özellikle bir konunun Allah Teâlâ’nın zatı ya da isim ve sıfatlarıyla ilişkisinin bulunması durumunda, bazı dilciler özel bir hassasiyet göstermişlerdir. Buna göre bazı dilciler, ıstılâh olarak kullanılan bazı kelime veya terkiplerin sadece Arap dili gramerinde ifade ettiği anlamları göz önünde bulundurarak bu ıstılâhları kullanmaktan çekinmemişken bazı dilciler ise kelimelerin sadece ıstılâhî manasını değil aynı zamanda sözlük manasını da göz önünde bulundurmuşlar ve sözlük manası yönüyle problemli olarak gördükleri ıstılâhları kullanmaktan kaçınmışlardır. Bu hususta farklı bir ıstılâh kullanılmasının altında yatan sebebin dinî bir hassasiyet olduğu kimi zaman o ıstılâhı vaz’eden dilci tarafından açıkça ve bizzat ifade edilmişken kimi zaman ise sonradan gelen dilciler tarafından ifade edilmiştir.
Bu makalede, öncelikle ıstılâh terimi ele alınıp ıstılâhların oluşum süreci ve Arap dili grameri ıstılâhlarının ortaya konmasında göz önünde bulundurulan hususlar incelenmiş, daha sonra ise ortaya çıkan ıstılâh farklılıklarında kimi dilcilerin sahip olduğu dinî hassasiyetin rolü ele alınmıştır.
Anahtar Kelimeler
THE ROLE OF RELIGIOUS SENSITIVITY ON THE CONTROVERSY CONCERNING THE ISTILAHS IN THE ARABİC LANGUAGE
Öz
Istilahs (terms) are words or phrases that special meaning are attributed by a field expert of science or art. The linguists gave importance to the presence of a relationship between the lexical meaning and the terminological meaning of the word while forming an istilah. It is often observed that there is a relationship between the chosen words and the new meanings attributed to these words in terms of meaning or shape and sound. There are various ways that linguists use while forming an istilah. Generally, many istilahs have been introduced in the language by methods such as word derivation (ishtiqaq), using the word in a figurative sense, borrowing words from a foreign language (ta'rîb) and converting more than one word into a single word (naht).
The members of the Basra language school, which began the Arabic language studies, established the foundations of istilahs, but different istilahs were put forward to present the same meaning over time. While these differences were sometimes observed among the linguists from different schools, the differences were seen among the linguists belonging to the same language school in some cases. Also, the situations where even a linguist, such as Sibeveyh, occasionally employed many various istilah to provide the same meaning are known. In the differences about istilahs, there are various factors like the synonymy (taraduf) phenomenon in the Arabic language, the sectarian bigotry of some linguists, the influence of philosophical movements on linguists. Apart from these factors, the religious sensitivity of some linguists had a role in the differences of the istilahs employed in the Arabic language. Especially if a subject has a link with the entity or names and adjectives of Allah Ta'ala, some linguists displayed a particular sensitivity. Accordingly, although some linguists did not hesitate to employ these istilahs by considering the meanings of some words or phrases used only in Arabic language grammar, some other linguists took into consideration not only the terminological meaning but also the lexical meaning of the words and they avoided using the words that they determined any negative connotation in terms of lexical meaning. While, in such cases, the main reason behind the employment of a different istilah sometimes was clearly expressed as religious sensitivity by the linguist himself who formed the istilah, this situation was occasionally expressed by the succeeding linguists.
In the article, firstly, the term istilah was examined, the process of formation of istilahs and, the issues that are taken into consideration in exhibiting the istilahs in Arabic language grammar were studied, and then the role of religious sensitivity of some linguists in the differences of istilahs was analyzed.
Anahtar Kelimeler
