İŞYERİ ZORBALIĞININ ÇALIŞANLARIN YAŞAM DOYUMU ÜZERİNDEKİ ETKİSİNDE UMUT VE PROBLEM ÇÖZME BECERİSİNİN ARACI ROLÜNÜN İNCELENMESİ

Öz

Bu araştırmanın amacı işyeri zorbalığının çalışanların yaşam doyumu üzerindeki etkisinde umut ve problem çözme becerisinin aracı rolünün incelenmesidir. Bu doğrultuda değişkenler arasındaki ilişkinin belirlenmesi için ilişkisel araştırma modeli kullanılmıştır. Pandemi koşullarından dolayı çalışma grubu, uygun örnekleme yöntemi ile oluşturulmuştur. Araştırmacılar tarafından hazırlanan online form, çeşitli sosyal medya platformlarında paylaşılarak, kamu da çalışan 415 katılımcıya ulaşılmıştır. Katılımcıların yaş ortalaması 36.28’dir. Araştırmada veriler; araştırmacılar tarafından oluşturulan demografik bilgi formu, Yaşam Doyumu Ölçeği, İşyeri Zorbalığı Ölçeği, Sürekli Umut Ölçeği ve Problem Çözme Envanteri kullanılarak elde edilmiştir. Verilerin analizinde, betimsel istatistiklerin yanında değişkenler arasındaki ilişkinin saptanması için Pearson Korelasyon Katsayısı, Örtük Değişkenli Aracılı Yapısal Model ve Bootstrap Analizi kullanılmıştır. Araştırma sonuçlarına göre işyeri zorbalığının çalışanların yaşam doyumu üzerindeki etkisinde umut ve problem çözme becerisinin tam aracılık rolünün istatistiksel olarak anlamlı olduğu görülmektedir. Çalışma bulguları ilgili alanyazın ışığında tartışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• İşyeri Zorbalığı
• Yaşam Doyumu
• Umut
• Problem Çözme Becerisi

INVESTIGATION OF THE MEDIATOR ROLE OF HOPE AND PROBLEM SOLVING SKILLS IN THE EFFECT OF WORKPLACE BULLYING ON EMPLOYEES' LIFE SATISFACTION

Öz

The aim of this study is to examine the mediating role of hope and problem solving skills in the effect of workplace bullying on the life satisfaction of employees. To this end, the relational survey model was used to determine the relationships between the variables. The study group of the current research was constructed by means of the convenience sampling method because of the pandemic conditions. The online form prepared by the researchers was shared on various social media platforms; thus, a total of 415 participants working in the public were reached. The mean age of the participants is 36.28. The data in the study were collected by using the demographic information form developed by the researchers, the Satisfaction with Life Scale, the Negative Act Questionnaire, the Dispositional Hope Scale and the Problem Solving Inventory. In the analysis of the data, in addition to descriptive statistics, Pearson Correlation Coefficient, Mediated Structural Model with Implicit Variables and Bootstrap Analysis were used to determine the relationship between variables. According to the results of the research, it is seen that the full mediation role of hope and problem solving skills in the effect of workplace bullying on the life satisfaction of employees is statistically significant. The research findings were discussed in light of the relevant literature.

Anahtar Kelimeler

• Workplace Bullying
• Life Satisfaction
• Hope
• Problem Solving Skills

Kaynakça

1. Adams, D. L. (1971). Correlates of satisfaction among the elderly. The Gerontologist, 11(4, Pt. 2), 64-68. https://doi.org/10.1093/geront/11.4_Part_2.64
2. Agervold, M., & Mikkelsen, E. G. (2004). Relationships between bullying, psychosocial work environment and individual stress reactions. Work & Stress, 18(4), 336-351. http://dx.doi.org/10.1080/02678370412331319794
3. Akdemir, H., Taş, M. A., & Çiçek, H. (2019). İş yerinde duygusal taciz (mobbing) ve yaşam doyumu ilişkisi: Burdur ilinde bir araştırma. Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, (54), 138-159. https://doi.org/10.18070/erciyesiibd.546662
4. Aksu, M. (1989). Problem çözme becerilerinin geliştirilmesi. Kültür ve Turizm Bakanlığı & Orta Doğu Teknik Üniversitesi Problem Çözme Yöntemleri Sempozyumu, ss. 44-54.
5. Appleton, S., & Song, L. (2008). Life satisfaction in urban China: Components and determinants. World Development, 36(11), 2325-2340. https://doi.org/10.1016/j.worlddev.2008.04.009
6. Aslan, Z., & Cengiz, E. (2015). Akademisyenlerin iş stresi ile iş motivasyonu ilişkisi. Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Elektronik Dergisi, 6(12), 25-43.
7. Aydın, O., & Öcel, H. (2009). İşyeri zorbalığı ölçeği: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Türk Psikoloji Yazıları, 12(24), 94-103.
8. Aydoğdu, F. (2021). Öğretmenlerde çözüm odaklı düşünme ile mutluluk ilişkisinde sürekli umut ve yaşam doyumunun aracı rolü. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 13(Ek 1), 337-360. https://doi.org/10.18863/pgy.983099

9. Bailey, T. C., & Snyder, C. R. (2007). Satisfaction with life and hope: A look at age and marital status. The Psychological Record, 57(2), 233-240. https://doi.org/10.1007/BF03395574
10. Bandalos, D. L. (2002). The effects of item parceling on goodness-of-fit and parameter estimate bias in structural equation modeling. Structural Equation Modeling, 9(1), 78-102. https://doi.org/10.1207/S15328007SEM0901_5
11. Baron, R. M., & Kenny, D. A. (1986). The moderator–mediator variable distinction in social psychological research: Conceptual, strategic, and statistical considerations. Journal of Personality and Social Psychology, 51(6), 1173-1182. https://doi.org/10.1037/0022-3514.51.6.1173
12. Bernstein, C., & Trimm, L. (2016). The impact of workplace bullying on individual wellbeing: The moderating role of coping. SA Journal of Human Resource Management, 14(1), a792. http://dx.doi.org/10.4102/sajhrm.v14i1.792
13. Björkqvist, K., Österman, K., & Hjelt‐Bäck, M. (1994). Aggression among university employees. Aggressive Behavior, 20(3), 173-184. https://doi.org/10.1002/1098-2337(1994)20:3<173::AID-AB2480200304>3.0.CO;2-D
14. Blau, G., & Andersson, L. (2005). Testing a measure of instigated workplace incivility. Journal of Occupational and Organizational Psychology, 78(4), 595-614. https://doi.org/10.1348/096317905X26822
15. Bloch, E. (2007). Umut ilkesi, cilt-1 (Çev. T. Bora). İstanbul: İletişim Yayınları.
16. Büyükkaragöz, S. (1994). Genel öğretim metotları. Konya: Atlas Kitabevi.
17. Büyüköztürk, Ş. (2014). Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı (19.Basım). Ankara: Pegem Akademi.
18. Büyüköztürk, Ş., Kılıç-Çakmak, E., Akgün, Ö.E., Karadeniz, Ş., & Demirel, F. (2016). Bilimsel araştırma yöntemleri (21.Basım). Ankara: Pegem Akademi.
19. Cam, E. (2004). Çalışma yaşamında stres ve kamu kesiminde kadın çalışanlar. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi, 8(1), 1-10.
20. Cenkseven, F., & Akar-Vural, R. (2006). Ergenlerin düşünme gereksinimine cinsiyetlerine göre problem çözme becerilerinin karşılaştırılması. Eurasian Journal of Educational Research, 25, 45-53.
21. Cohen, J. (1988). Statistical power analysis fort he behavioral sciences (2.Basım). Hillsdale, NJ: Erlbaum.
22. Çiltaş, Ç. (2019). Kadın konukevi hizmeti almakta olan kadınların psikolojik dayanıklılık ile umut düzeyleri arasındaki ilişkinin incelenmesi (Yayımlanmamış doktora tezi). Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
23. Çokluk, Ö., Şekercioğlu, G., & Büyüköztürk, Ş. (2014). Sosyal bilimler için çok değişkenli istatistik SPSS ve LISREL uygulamaları (3.Basım). Ankara: Pegem Akademi.
24. Cole, B. P. (2008). Correlations between trait and academic measure of hope and the ınventory on learning climate and student well-being (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). University of Kansas, Lawrence, KS.
25. Dağlı, A., & Baysal, N. (2016). Yaşam doyumu ölçeğinin Türkçe’ye uyarlanması: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 15(59), 1250-1262. https://doi.org/10.17755/esosder.75955
26. Demirtaş, N. (2018). Otel işletmelerinde işyeri zorbalığı ile örgütsel sessizlik arasındaki ilişkinin belirlenmesi: Kuşadası örneği (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Balıkesir Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Balıkesir.
27. Diener, E. D., Emmons, R. A., Larsen, R. J., & Griffin, S. (1985). The satisfaction with life scale. Journal of Personality Assessment, 49(1), 71-75. https://doi.org/10.1207/s15327752jpa4901_13
28. Diener, E., & Suh, E. (1997). Measuring quality of life: Economic, social, and subjective indicators. Social Indicators Research, 40(1-2), 189-216. https://doi.org/10.1023/A:1006859511756
29. Diener, E. (2000). Subjective well-being: The science of happiness and a proposal for a national index. American Psychologist, 55(1), 34-43. https://doi.org/10.1037/0003-066X.55.1.34
30. Einarsen, S., & Raknes, B. I. (1997). Harassment in the workplace and the victimization of men. Violence and Victims, 12(3), 247-263. https://doi.org/10.1891/0886-6708.12.3.247
31. Einarsen, S., & Hoel, H. (2001). The Negative Acts Questionnaire: Development, validation and revision of a measure of bullying at work. Oral presentation at the 10th European Congress on Work and Organisational Psychology, Prague, Czech Republic.
32. Einarsen, S., Hoel, H., Zapf, D., & Cooper, C. L. (2003). The concept of bullying at work: The European tradition. S. Einarsen, H. Hoel, D. Zapf & C. L. Cooper, (Ed.), Bullying and emotional abuse in the workplace içinde (ss. 3-30). London: Taylor & Francis.
33. Enc, M. (1982). Eğitim ruh bilimi. İstanbul: Aka Kitabevi.
34. Güngör-Tavşanlı, N., Türkmen, S. N., & Es, B. (2017). Hemşirelerin işyeri zorbalığına maruz kalma durumları ve yaşam kalitelerinin değerlendirilmesi. Sürekli Tıp Eğitimi Dergisi, 26(6), 231-236.
35. Gürbüz, S., & Şahin, F. (2018). Sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri (5.Basım). Ankara: Seçkin Yayıncılık.
36. Gürbüz, S. (2019). AMOS ile yapısal eşitlik modellemesi (1.Basım). Ankara: Seçkin Yayıncılık.
37. Haybron, D. M. (2004). Happiness and the importance of life satisfaction. Delivered at the department of philosophy. University of Arizona. Erişim adresi: https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.199.9197&rep=rep1&type=pdf
38. Hobfoll, S. E. (1989). Conservation of resources: A new attempt at conceptualizing stress. American Psychologist, 44(3), 513-524. https://doi.org/10.1037/0003-066X.44.3.513
39. Hobfoll, S. E. (2001). The influence of culture, community, and the nested-self in the stress process: Advancing Conservation of Resources theory. Applied Psychology: An International Review, 50(3), 337-370. https://doi.org/10.1111/1464-0597.00062
40. Heppner, P. P., & Petersen, C. H. (1982). The development and implications of a personal problem-solving inventory. Journal of Counseling Psychology, 29(1), 66–75. https://doi.org/10.1037/0022-0167.29.1.66 Hoch, A., Mikkelsen, E. G., & Hansen, A. M. (2011). Individual consequences of workplace bullying/mobbing. S. H. Einersen, H. Hoel, D. Zapf & C. Cooper (Ed.), Workplace bullying: Developments in theory research and practice içinde (ss. 129-148). London: Taylor and Francis.
41. İlgın, C. (2019). İşyeri nezaketsizliği ile sinizm arasındaki ilişkide öznel iyi oluş halinin rolü (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
42. Kanten, P. (2016). İşyeri nezaketsizliği. P. Kanten & S. Kanten (Ed.), Örgütlerde davranışın aydınlık ve karanlık yüzü içinde (ss. 527-564). Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
43. Karasar, N. (2012). Bilimsel araştırma yöntemi (24.Basım). Ankara: Nobel Yayın Dağıtım.
44. Karataş, Z., Uzun, K., & Tagay, Ö. (2021). Relationships between the life satisfaction, meaning in life, hope and Covid-19 fear in Turkish adults during the Covid-19 outbreak. Frontiers in Psychology, 12, 633384. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.633384
45. Kato, T., & Snyder, C. R. (2005). The relationship between hope and subjective well-being: Reliability and validity of the dispositional hope scale, Japanese version. Japanese Journal of Psychology, 76(3), 227-234. https://doi.org/10.4992/jjpsy.76.227
46. Kılınç, M., & Uzun, K. (2020a). Ergenlerin yaşam doyumlarının yordayıcıları olarak direkt ve dolaylı akran baskısı. OPUS–Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 16(28), 1241-1271. https://doi.org/10.26466/opus.748254
47. Kılınç, M., & Uzun, K. (2020b). Ergenlerin öznel iyi oluşlarının yordayıcıları olarak akran zorbalığı ve akran mağduriyeti. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 21(3), 1400-1439. https://doi.org/10.29299/kefad.853992
48. Kuzgun, Y. (1992). Rehberlik ve psikolojik danışma. Ankara: ÖSYM Eğitim Yayınları.
49. Küçük, Ö., & Çakıcı, A. (2018). İşyeri kabalığının öznel iyi oluş haline etkisi. İş ve İnsan Dergisi, 5(1), 75-87. https://doi.org/10.18394/iid.368835
50. Kline, R. B. (2015). Principles and practice of structural equation modeling (4.Basım). New York, NY: Guilford Publications.
51. Leymann, H. (1996). The content and development of mobbing at work. European Journal of Work and Organizational Psychology, 5(2), 165-184. https://doi.org/10.1080/13594329608414853
52. Leymann, H., & Gustafson, A. (1996). Mobbing at work and the development of post-traumatic stress disorders. European Journal of Work and Organizational Psychology, 5(2), 251- 275. https://doi.org/10.1080/13594329608414858
53. Leung, W. B. (2010). Can hope buffer the negative effects of bullying on psychological well-being and promote growth? (Yayımlanmamış doktora tezi). The University of Hong Kong, Hong Kong.
54. Manion, J. (2003). Joy at work!: Creating a positive workplace. JONA: The Journal of Nursing Administration, 33(12), 652-659. https://doi.org/10.1097/00005110-200312000-00008
55. Martin, K. K. (2007). Measuring hope: Is hope related to problem solving and criminal behaviour in offenders? (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). University of Toronto, Toronto.
56. Matthiesen, S. B., & Einarsen, S. (2004). Psychiatric distress and symptoms of PTSD among victims of bullying at work. British Journal of Guidance & Counselling, 32(3), 335-356. https://doi.org/10.1080/03069880410001723558
57. Mertler, C. A., & Vannatta, R. A. (2016). Advanced and multivariate statistical methods: Practical application and interpretation (6.Basım). CA: Pyrczak Publishing.
58. Meydan, C. H., & Şeşen, H. (2015). Yapısal eşitlik modellemesi AMOS uygulamaları (2.Basım). Ankara: Detay Yayıncılık.
59. Özkul, A. S., & Alparslan, A. M. (2019). Yaşam doyumunu artıran motivasyon kaynağı: Düşünme-anlama ihtiyacı. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 8(4), 3272-3288.
60. Rugulies, R., Madsen, I. E., Hjarsbech, P. U., Hogh, A., Borg, V., Carneiro, I. G., & Aust, B. (2012). Bullying at work and onset of a major depressive episode among Danish female eldercare workers. Scandinavian Journal of Work, Environment & Health, 38(3), 218-227. https://doi.org/10.5271/sjweh.3278
61. Salin, D. (2003). Bullying and organisational politics in competitive and rapidly changing work environments. International Journal of management and decision making, 4(1), 35-46.
62. Saunders, P., Huynh, A., & Goodman-Delahunty, J. (2007). Defining workplace bullying behaviour professional lay definitions of workplace bullying. International Journal of Law and Psychiatry, 30(4-5), 340-354. https://doi.org/10.1016/j.ijlp.2007.06.007
63. Sayın, A., & Gelbal, S. (2016). Yapısal eşitlik modellemesinde parametrelerin klasik test kuramı ve madde tepki kuramına göre sınırlandırılmasının uyum indekslerine etkisi. Uluslararası Eğitim Bilim ve Teknoloji Dergisi, 2(2), 57-71.
64. Schumacker, R. E., & Lomax, R. G. (2016). A beginner’s guide to structural equation modeling (4.Basım). New York, NY: Routledge.
65. Shin, D. C., & Johnson, D. M. (1978). Avowed happiness as an overall assessment of the quality of life. Social Indicators Research, 5(1), 475-492. https://doi.org/10.1007/BF00352944
66. Snyder, C. R., Harris, C., Anderson, J. R., Holleran, S. A., Irving, L. M., Sigmon, S. T., Yoshinobu, L., Gibb, J., Langelle, C., & Harney, P. (1991). The will and the ways: Development and validation of an individual-differences measure of hope. Journal of Personality and Social Psychology, 60(4), 570-585. https://doi.org/10.1037/0022-3514.60.4.570
67. Snyder, C. R., LaPointe, A. B., Crowson, J. J., & Early, S. (1998). Preferences of high and low-hope people for self-referential input. Cognition & Emotion, 12(6), 807-823. https://doi.org/10.1080/026999398379448
68. Snyder, C. R. (2002). Hope theory: Rainbows in the mind. Psychological Inquiry, 13(4), 249-275. https://doi.org/10.1207/S15327965PLI1304_01
69. Snyder, C. R., Lopez, S. J., Shorey, H. S., Rand, K. L., & Feldman, D. B. (2003). Hope theory, measurements, and applications to school psychology. School Psychology Quarterly, 18(2), 122-139. https://doi.org/10.1521/scpq.18.2.122.21854
70. Staats, S. R., & Stassen, M. A. (1985). Hope: An affective cognition. Social Indicators Research, 17(3), 235-242. https://doi.org/10.1007/BF00319312
71. Şahin, N., Hisli-Şahin, N., & Heppner, P. P. (1993). Psychometric properties of the Problem Solving Inventory in a group of Turkish university students. Cognitive Therapy and Research, 17(4), 379-396. https://doi.org/10.1007/BF01177661
72. Tabachnick, B. G., & Fidell, L. S. (2013). Using multivariate statistics. Boston, MA: Pearson.
73. Tarhan, S., & Bacanlı, H. (2015). Sürekli Umut Ölçeği’nin Türkçe’ye uyarlanması: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. The Journal of Happiness & Well-Being, 3(1), 1-14.
74. Tulunay-Ateş, Ö. (2021). Motivasyon ile yaşam doyumu arasındaki ilişkide problem çözme becerilerinin aracı rolü. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 41(3), 1465-1487.
75. Tortumlu, M., & Taş, M. A. (2019). Örgüt iklimi, iş stresi ve çalışan performansı ilişkisi: İstanbul Avrupa Yakası ilçe belediyelerinde bir uygulama. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 7(18), 349-367. https://doi.org/10.33692/avrasyad.595667
76. Tortumlu, M., & Taş, M. A. (2020). İşyeri kabalığı ve mutluluk ilişkisinde iş yaşamında yalnızlığın düzenleyici etkisi. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Meslek Yüksekokulu Dergisi, 23(2), 706-719.
77. Totan, T., Özer, A., & Özmen, O. (2017). The role of hope, life satisfaction, and motivation in bullying among adolescents. International Online Journal of Educational Sciences, 9(2), 391-400. https://doi.org/10.15345/iojes.2017.02.008
78. Türküm, A. S. (2011). Okulda şiddet: Problem çözme becerilerine ilişkin algıları ergenleri ne kadar koruyor? Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 11(1), 115-132.
79. Türk Dil Kurumu [TDK] (2022a). Zorba. Erişim adresi: https://sozluk.gov.tr/
80. Türk Dil Kurumu [TDK] (2022b). Umut. Erişim adresi: https://sozluk.gov.tr/
81. Olweus, D. (1996). Bullying at school: Knowledge base and an effective intervention programs. Annals of the New York Academy of Sciences, 794(1), 265-276. https://doi.org/10.1111/j.1749-6632.1996.tb32527.x
82. Ullman, J. B. (2013). Structural equation modeling. B. G. Tabachnick & L. S. Fidell (Ed.), Using multivariate statistics içinde (ss. 681-785). Boston, MA: Pearson.
83. Usta, F. (2013). Üniversite öğrencilerinin psikolojik iyi olma ve umut düzeyleri arasındaki ilişki (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Sakarya Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Sakarya.
84. Vartia, M. (2003). Workplace bullying: A study on the environment, well-being and health (Yayımlanmamış doktora tezi). Universite d’Helsinki, Helsinki, Finlande.
85. Quine, L. (2001). Workplace bullying in nurses. Journal of Health Psychology, 6(1), 73-84. https://doi.org/10.1177/135910530100600106
86. Watson, D., Clark, L. A., & Tellegen, A. (1988). Development and validation of brief measure of positive and negative affect: The panas scales. Journal of Personality and Social Psychology, 54(6), 1063-1070. https://doi.org/10.1037//0022-3514.54.6.1063
87. Weiss, H. M., & Cropanzano, R. (1996). Affective events theory: A theoretical discussion of the structure, causes and consequences of affective experiences at work. M. B. Staw & L. L. Cummings (Ed.), Research in organizational behavior: An annual series of analytical essays and critical reviews içinde (ss. 1- 74). US: Elsevier Science/JAI Press.
88. Yakut, S., & Yakut, İ. (2018). Öğretmenlerde psikolojik iyi oluş ve iş yerinde dışlanma ilişkisi. Turkish Studies & Social Sciences, 13(18), 1357-1376. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.13883
89. Zapf, D., & Einarsen, S. (2001). Bullying in the workplace: Recent trends in research and practice−an introduction. European Journal of Work and Organizational Psychology, 10(4), 369-373. https://doi.org/10.1080/13594320143000807
90. Zournazi, M. (2004). Umut değişim için yeni felsefeler (Çev. U. Abacı). İstanbul: Literatür.