İSLAMİ FİNANS KURULUŞLARINDA YAPAY ZEKÂNIN BÜYÜMEYE ETKİSİ

Öz

Bankacılık sektörü, kaynakların verimli bir şekilde tahsis edilmesini sağlayarak ekonomik büyümenin teşvik edilmesinde önemli bir rol oynamaktadır. Küreselleşme çağında, sektör hızla gelişmeye devam etmekte ve yapay zekâ dönüştürücü bir güç olarak ortaya çıkarak müşteri merkezli hizmetleri ve operasyonel verimliliği artırmaktadır. Bu çalışma, yapay zekânın 2008-2024 yılları arasında Türkiye'de faaliyet gösteren İslami finans kuruluşlarının büyümesi üzerindeki etkisini incelemektedir. Keşifsel bir karma yöntem yaklaşımı kullanan araştırma, nitel içerik analizini nicel nedensellik testleriyle bütünleştirmektedir. Araştırma örnekleminde yer alan bankaların kuruluş yılları ve veri açıklama dönemlerindeki farklılıklar nedeniyle analizde iki farklı model geliştirilmiştir. Model 1, 5 katılım bankası için 2015-2024 dönemini kapsarken, Model 2 ise 6 katılım bankası için 2008-2024 dönemini içermektedir. Bulgular, dijital dönüşüm ile aktif kârlılığı, aktif büyüklüğü, özkaynak kârlılığı, sermaye yeterlilik oranı ve hisse başına kazanç gibi temel finansal performans göstergeleri arasında pozitif ve anlamlı bir ilişki olduğunu ortaya koymaktadır. Nedensellik testleri, Model 1'de dijital dönüşümün aktif kârlılığı, özkaynak kârlılığı, sermaye yeterlilik oranı ve hisse başına kazanç üzerinde tek yönlü bir nedensel etkiye sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Model 2'de, dijital dönüşüm aktif kârlılığı ve özkaynak kârlılığı ile tek yönlü ve sermaye yeterlilik oranı ile çift yönlü bir nedensellik sergilemektedir. Özellikle, Model 1'de dijital dönüşüm ile aktif kârlılığı arasında ve Model 2'de dijital dönüşüm ile aktif büyüklüğü arasında herhangi bir nedensellik bulunmamıştır.

Anahtar Kelimeler

• İslami Finans
• Katılım Bankacılığı
• Yapay Zekâ
• Dijital Dönüşüm
• Büyüme

THE IMPACT OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE ON THE GROWTH OF ISLAMIC FINANCIAL INSTITUTIONS

Öz

The banking sector plays a pivotal role in fostering economic growth by ensuring the efficient allocation of resources. In the era of globalization, the sector continues to evolve rapidly, with artificial intelligence emerging as a transformative force, enhancing customer-centric services and operational efficiency. This study examines the impact of AI on the growth of Islamic financial institutions operating in Turkey between 2008 and 2024. Employing an exploratory mixed-methods approach, the research integrates qualitative content analysis with quantitative causality tests. Due to the differences in establishment years and data disclosure periods of the banks in the research sample, two different models were developed in the analysis. Model 1 covers the period from 2015 to 2024 for five participation banks, while Model 2 includes the period from 2008 to 2024 for six participation banks. The findings reveal a positive and significant correlation between digital transformation and key financial performance indicators, including return on assets (ROA), asset size, return on equity (ROE), capital adequacy ratio, and earnings per share (EPS). Causality tests reveal that, in Model 1, digital transformation has a unidirectional causal effect on return on assets, return on equity, capital adequacy ratio, and earnings per share. In Model 2, digital transformation exhibits a unidirectional causality with return on assets and return on equity, and a bidirectional causality with capital adequacy ratio. Notably, no causality is found between digital transformation and return on assets in Model 1, nor between digital transformation and total assets in Model 2.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Finance
• Participation Banking
• Artificial Intelligence
• Digital Transformation
• Growth

Kaynakça

1. Abasimel, N. (2023, Haziran). Islamic Banking and Economics: Concepts and Instruments, Features, Advantages, Differences from Conventional Banks, and Contributions to Economic Growth. Journal of the Knowledge Economy, 14, 1923-1950.
2. Abdelraouf, M., Salem, M., & Hashim, A. (2025, Ocak). Artificial Intelligence (AI) Disclosure and Financial Performance: An Empirical Study of Egyptian Banks. Management Sciences Journal, 4(1), 147-168. doi:10.21608/msamsj.2025.344189.1082
3. Alp, A., & Kılıç, S. (2014). Kurumsal yönetim nasıl yönetilmeli. (1.Baskı). İstanbul: Doğan Kitap.
4. Arzova, S.B., & Şahin, B.Ş. (2023). Bankaların Finansal Karlılık Oranlarıyla Finansal Sağlamlık Göstergeleri İlişkisi: Türkiye’de Granger Nedensellik Analizi. Maliye ve Finans Yazıları, 37(119), 61-76.
5. Babu, R., & Durai, C. (2025, Ocak). The Role of Artificial Intelligence for Enhancing Customer Experience - An Empirical Study in Indian Banking Sector. International Education & Research Journal, 11(4), 13-16.
6. Bilcan, T., & Alacahan, N. (2024, Şubat). Bankacılık sektöründe dijitalleşme düzeyinin dijital bankacılık uygulamalarına etkisi. Journal of Life Economics, 11(1), 31-46. doi:10.15637/jlecon.2287
7. Bulut, E., & Çizgici Akyüz, G. (2020, Aralık). Türkiye'de Dijital Bankacılık ve Ekonomik Büyüme İlişkisi. Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 42(2), 223-246. doi:0.14780.muiibd.854325
8. Canbaz, M. (2022, Haziran). Türkiye'de İslami Bankacılığın Dünden Bugüne Gelişimi. Journal of International Banking Economy and Management Studies, 5(1), 28-60. doi:10.52736/ubeyad.1086243

9. Ceran, M. (2019). Bankacılıkta Dijitalleşme Kapsamında, Öğrenen Yapay Zeka Desteğiyle Sorunlu Kredilerin Belirlenmesi. Marmara Üniversitesi Bankacılık ve Sigortacılık Enstitüsü Bankacılık Anabilim Dalı Doktora Tezi.
10. Creswell, J.W. (2002). Research design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches. USD: California.
11. Çıkrıkçı, M., & Daştan A. (2002), Entelektüel Sermayenin Temel Finansal Tablolar Aracılığıyla Sunulması. Bankacılar Dergisi, 43, 18-32.
12. Çiftçi, U.S. (2011). Örgüt teorilerinde yöneticinin yeniden konumlandırılması için bir araç olarak sosyal ağlar. Doktora Tezi, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
13. Doğan, M. (2019). Kurumsal yönetimin teorik temelleri. Uluslararası Yönetim Akademisi Dergisi, 1(1), 84-96.
14. Doğan, S. (2024, Aralık). The impact of digital transformation on financial performance in public banks, development banks, and private banks in Türkiye. Eastern Journal of European Studies, 15(2), 231-256.
15. Doran, N.M., Bădîrcea, R. M., & Manta, A.G. (2022). Digitization and financial performance banking sectors facing covid-19 challenges in central and eastern european countries. Electronics, 11(21), 1-15. https://doi.org/10.3390/electronics11213483
16. Eremina, Y., Lace, N., & Bistrova, J. (2019). Digital maturity and corporate performance: The case of the Baltic states. Journal of Open Innovation: Technology, Market, and Complexity, 5(3), 54.
17. Ergyun, S. (2013). Stratejik işbirliklerinde kurumsal yönetimin önemi ve bir araştırma. Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
18. Ertuğrul, F. (2008). Paydaş paydaşları teorisi ve işletmelerin ile ilişkilerinin yönetimi. Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 31, 199-223.
19. Fernandez-Rovira, C., Alvarez, V., Mollevi, G., & Nicolas-Sans, N. (2021). The digital transformation of business. Towards datafication relationship customer. Technological Forecasting and Social Change, 162. https://doi.org/10.1016/j.techfore.2020.120339
20. Guo, L., & Xu, L. (2021). The effects of digital transformation on firm performance: Evidence from China’s manufacturing sector. Sustainability, 13(22), 1-18. DOI:10.3390/su132212844
21. Gümüş, E. M. (2020, Nisan). Finans ve Bankacılık Sisteminde Yapay Zekâ Kullanımı: Kullanıcılar Üzerine Bir Uygulama. Bucak İşletme Fakültesi Dergisi, 3(1), 28-53.
22. Güngör, B. (2007, Eylül). Türkiye’de Faaliyet Gösteren Yerel ve Yabancı Bankaların Karlılık Seviyelerini Etkileyen Faktörler, İşletme ve Finans Dergisi, 22(258), 40-63. DOI: 10.3848/iif.2007.258.1464
23. Gyau, E., Appiah, M., Gyamfi, B., Achie, T., & Naeem, M. (2024, Kasım). Transforming banking: Examining the role of AI technology innovation in boosting banks financial performance. International Review of Financial Analysis, 96(B), 103700.
24. Ionaşcu, I., Ionaşcu, M., Nechita, E., Săcărin, M., & Minu, M. (2022). Digital transformation, financial performance and sustainability: Evidence for European Union listed companies. Amfiteatru Economic, 24(59), 94-109.
25. Huang, J., Chai, J., & Cho, S. (2020, Haziran). Deep learning in finance and banking: A literature review and classification. Frontiers of Business Research in China, 14(13). doi:10.1186/s11782-020-00082-6
26. Ikhsan, R., Fernando, Y., Prabowa, H., Yuniarty, Gui, A., & Kuncoro, E. (2025, Haziran). An empirical study on the use of artificial intelligence in the banking sector of Indonesia by extending the TAM model and the moderating effect of perceived trust. Digital Business, 5(1), 100103.
27. Kohli, R., & Melville, N.P. (2019). Digital innovation: A review and synthesis. Information Systems Journal, 29(3), 200-223. DOI:10.1111/isj.12193
28. Köylüoğlu, A., & Acar, Ö. (2023, Aralık). A Study on Adoption of Artificial Intelligence Use in Mobile Banking. Economy and Market Communication Review, 26(2). doi:10.7251/EMC2302344K
29. Murdoch, B. (2021, Eylül). Privacy and artificial intelligence: challenges for protecting health information in a new era. BMC Medical Ethics, 22(122), 2-5. doi:10.1186/s12910-021-00687-3
30. Onwuegbuzie, A.J., Bustamante, R.M., & Nelson. J.A. (2010). Mixed Research as a Tool for Developing Quantitative Instruments. Journal of Mixed MethodsResearch, 4(1), 56-78.
31. Pareek, S., Khatri, K., Rashmi, Sharma, D., & Srivastava, M. (2025, Aralık). An Empirical Study on the Factors Influencing the Use of Artificial Intelligence in Indian Financial Services. Academy of Marketing Studies Journal, 29(S1), 1-7.
32. Parker, L.D. (2011). Twenty-one years of social and environmental accountability research: A coming of age. Accounting Forum, 35(1), 1- 10.
33. Pesci, C., & Costa, E. (2014). Content analysis of social and environmental reports of Italian cooperative banks: Methodological issues. Social and Environmental Accountability Journal, 34(3). 157-171, DOI: 10.1080/0969160X.2014.904239
34. Petersen, M.A., & Schoeman, I. (2008). Modeling of banking profit via return-on-assets and return-on-equity. Proceedings of the World Congress on Engineering, II, 1-6. https://www.iaeng.org/publication/WCE2008/WCE2008_pp828-833.pdf (Access Date: 11.04.2025)
35. Pförtsch, W. (2023, Aralık). Integrating Artificial Intelligence with Customer Experience in Banking: An Empirical Study on how Chatbots and Virtual Assistants Enhance Empathy. 2023 International Conference on Computing, Networking, Telecommunications & Engineering Sciences Applications (CoNTESA), (s. 1-6). doi:10.1109/CoNTESA61248.2023.10384979
36. Potapova, E.A., Iskoskov, M., & Mukhanova, N.V. (2022). The impact of digitalization on performance indicators of Russian commercial banks in 2021. Journal of Risk and Financial Management, 15(10), 1-20. https://doi.org/10.3390/jrfm15100452
37. Rahman, Z. (2017). Financial soundness evaluation of selected commercial banks in Bangladesh: an application of bankometer model. Research Journal of Finance and Accounting, 8(2), 63-70.
38. Rahman, M., Ming, T., Baigh, T., & Sarker, M. (2021, Aralık). "Adoption of artificial intelligence in banking services: an empirical analysis,". International Journal of Emerging Markets. doi:10.1108/IJOEM-06-2020-0724
39. Sari, S. (2024). Bankacılıkta Yapay Zeka Uygulamaları. Journal of Emerging Economies and Policy, 9(S1), 246-263.
40. Shanti, R., Siregar, H., Zulbainarni, N., & Tony. (2023). Role of digital transformation on digital business model banks. Sustainability, 15, 1-25. https://doi.org/10.3390/ su152316293
41. Shiyyab, F., Alzoubi, A., Obidat, Q., & Alshurafat, H. (2023, Eylül). The Impact of Artificial Intelligence Disclosure on Financial Performance. International Journal of Financial Studies, 11(3), 115. doi:/10.3390/ijfs11030115
42. Statista. (2025, 04 30). Statista (Digital Banks- Turkey): https://www.statista.com/outlook/fmo/banking/digital-banks/turkey adresinden alındı
43. T.C. Dışişleri Başkanlığı Avrupa Birliği Başkanlığı. (2024, 07 12). AB yapay zeka yasası yayımlandı: https://www.ab.gov.tr/53836.html?utm_source adresinden alındı
44. T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. (2025, 04 30). Ulusal yapay zekâ stratejisi 2024-2025 eylem planı, https://www.sanayi.gov.tr/assets/pdf/UlusalYapayZekaStratejisi2024-2025EylemPlani.pdf adresinden alındı
45. Tahir, S., Shehzadi, I., Ali, I., & Ullah, M. (2015, Ağustos). Impact of Bank Lending on Economics Growth in Pakistan: An Empirical Study of Lending to Private Sector. American Journal of Industrial and Business Management, 5(8), 565-576. doi:10.4236/ajibm.2015.58056
46. Tupy, O. (2008). Investimentos em meio ambiente, responsabilidade social e desempenho econômico-financeiro de empresas no Brasil. Tékhne, 6(10), 73-86.
47. Turgut, O. (2016). Borsa İstanbul’da İşlem Gören Bankaların Entelektüel Sermayelerini Etkileyen Faktörler: 1990-2014 Dönemi. Finans Politik & Ekonomik Yorumlar, 53(616), 39-48.
48. Theiri, S., & Hadoussa, S. (2023). Digitization effects on banks’ financial performance: The case of an African country. Competitiveness Review, 1-19. https://doi.org/10.1108/CR10-2022-0147
49. Ulucenk, E., & Kocaman, H. (2023, Eylül). Yapay Zekâ Teknolojisinin İslami Finans Uygulamalarındaki Yeri Üzerine Bir İnceleme. Karadeniz Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 4(2), 1-15.
50. Wang, H.D., Cho, C.C., & Lin, C.J. (2019). Related party transactions, business relatedness, and firm performance. Journal of Business Research, 101, 411-425.
51. Venkatesh, V., Brown, S.A., & Sullivan, Y.M. (2016). Guidelines for conducting mixed-methods research: An extension and illustration. Journal of the Association for Information Systems, 17(7), 435-495. 10.17705/1jais.00433
52. Zahra, S. A. and Pearce, J. A. (1989). Boards of directors and corporate financial performance: A review and integrative model. Journal of Management,15, 291-334.