DİYARBAKIRLI AZMÎ AHMED’İN KASÎDE-İ MISRİYYE’Sİ

Öz

Bu makalede, Klasik Türk edebiyatının son dönem şairlerinden Diyarbakırlı Azmî Ahmed ile onun yeni tespit edilen Kasîde-i Mısriyye adlı eseri ele alınmaktadır. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi’nde Kasîde-i Mısriyye Der-Vasf-ı Yûsuf Paşa adıyla kayıtlı olan bu eser, Mısır seferi vesilesiyle kaleme alınmış, serdâr-ı ekrem ve sadrazam Yusuf Ziyâ Paşa’ya ithaf edilmiştir. Azmî Ahmed, Yusuf Ziyâ Paşa’ya övgüde bulunurken 1798-1801 yılları arasındaki Osmanlı-Fransa savaşına da tarih düşürmüştür. Bu hacimli kaside, şairin Dîvânçe’sinin eksik ancak önemli bir kısmını oluşturmaktadır. Kasîde-i Mısriyye tür ve şekil özellikleri bakımından geleneksel olmakla birlikte, üslûbu ve muhtevasıyla dikkat çekici bir eserdir. Zira hakkında yeterli bilgiye sahip olmadığımız Azmî Ahmed, Kasîde-i Mısriyye’de hayatı ve yaşadığı dönemin Osmanlı Şark coğrafyası hakkında bazı bilgileri tahkiyeli bir üslûpla kendisi vermektedir. Eser, fetih ve zafer temasını işlerken aynı zamanda şairin başından geçen birtakım olayları tahkiye yoluyla anlattığı, kendisi ve yaşadığı yer hakkında bilgiler verdiği, şahsî tecrübeler, toplumsal gözlemler ve tarihî-siyasî olayların iç içe geçtiği çok katmanlı manzum bir anlatı metin niteliği taşımaktadır. Ayrıca 18. yüzyıl Şark bölgesinin sosyal, siyasal ve ekonomik durumunu metnin bağlamı üzerinden yansıtarak tarihî ve sosyolojik bir çerçeve sunmaktadır. Bu çalışmanın amacı, eseri edebî yönleriyle incelemek ve şairin yaşadığı çağla ilişkisini tarihî ve sosyal boyutlarıyla aydınlatmaya çalışmaktır. Çalışma üç bölüme ayrılmıştır: İlk bölümde Azmî Ahmed’in hayatı ve edebî kişiliği hakkında bilgi verilmiştir. İkinci bölümde kasidenin memduhu Yusuf Ziyâ Paşa tanıtılmıştır. Üçüncü bölümde ise Kasîde-i Mısriyye’nin analizi yapılmıştır. Yazmanın kütüphane katalog kaydı, fizikî durumu ve imlası hakkında bilgi verildikten sonra kasidenin yapı ve içerik çözümlemesi yapılmış, dil ve üslûp özellikleri incelenmiştir. Azmî Ahmed’in hayatı, mesleği, sosyal çevresi gibi biyografik hususlara kaynaklık edebilecek metinsel bulgular tartışılmıştır. Çalışmanın sonunda Kasîde-i Mısriyye’nin tenkitli metni ve tıpkıbasımı sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Klasik Türk Edebiyatı
• Diyarbakırlı Azmî Ahmed
• Kaside
• Tarih Düşürme
• Dîvânçe

THE KASIDE-I MISRIYYE OF AZMI AHMED

Öz

This article examines Diyarbakırlı Azmi Ahmed, one of the late poets of Classical Turkish literature, and his newly identified work Kaside-i Mısriyye. Registered in the Istanbul University Rare Books Library under the title Kaside-i Mısriyye Der-Vasf-ı Yusuf Paşa, this poem was composed on the occasion of the Egyptian campaign and dedicated to the Grand Vizier and Commander-in-Chief Yusuf Ziya Pasha. While praising Yusuf Ziya Pasha, Azmi Ahmed also inserts a chronogram on the Ottoman–French war of 1798-1801 into this lengthy panegyric, which constitutes an incomplete yet significant part of the poet’s Divance. Although Kaside-i Mısriyye is traditional in form and genre, it stands out through its distinctive style and content. As little is known about Azmi Ahmed, the poem provides autobiographical insights and conveys information about the Ottoman eastern provinces through a narrative tone. While focusing on the themes of conquest and victory, it also recounts certain personal experiences, offering details about the poet’s life and environment. Thus, it represents a multi-layered poetic narrative where personal experiences, social observations, and historical–political events are intertwined. Moreover, by reflecting the social, political, and economic conditions of the eighteenth-century Ottoman East, it offers a valuable historical and sociological framework. The study aims to analyze the poem from a literary perspective and to shed light on the poet’s relation to his age in its historical and social dimensions. The study is divided into three sections. The first section presents information on Azmi Ahmed’s life and literary character. The second introduces Yusuf Ziya Pasha, the addressee of the qasida. The third section analyzes Kaside-i Mısriyye in detail. Following a description of the manuscript’s catalog record, physical condition, and orthography, the poem’s structure, content, language, and stylistic features are examined. Textual findings that may provide biographical clues regarding Azmi Ahmed’s life, profession, and social environment are discussed. Finally, the critical edition and facsimile of Kaside-i Mısriyye are presented at the end of the study.

Anahtar Kelimeler

• Classical Turkish Literature
• Azmi Ahmed Of Diyarbakır
• Qasida
• Chronogram
• Divance

Kaynakça

1. Ahmed Cevdet Paşa (1309). Târîh-i Cevdet. Matba‘a-i Osmâniyye.
2. Akün, Ö. F. (1964). Nesîb. MEB İslam Ansiklopedisi (C. 9, ss. 202-206). Millî Eğitim Basımevi.
3. Akgündüz, A. (2021). Diyâr-ı Bekr’in Müslümanlar tarafından ilk fethi: Cemâziyelevvel 17/27 Mayıs 638. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 27, 194-223.
4. Aydemir, Y. (1994). XVII. yy. Türk edebiyatında kasîde [Yüksek Lisans Tezi]. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
5. Aydemir, Y. (1996). Kasidede muhteva unsurları. Gazi Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1, 137-159.
6. Aydemir, Y. (2002). Türk edebiyatında kaside. Bilig, 22, 133-168.
7. Aydemir, Y. (2013). Memdûhun vasıfları ve gelenek. Aynur, H. vd. (Ed.), Eski Türk edebiyatı çalışmaları VIII. Kasîdeye medhiye: biçime, işleve ve muhtevaya dair tespitler (s. 362-377). Klasik Yayınları.
8. Ali Emîrî Efendi (2003). Esâmî-i Şu‘arâ-yı Âmid. G. Güner ve N. Güner (Haz.). Anıl Matbaa.

9. Ali Emîrî Efendi (2018). Tezkire-i Şu‘arâ-yı Âmid. İ. Kadıoğlu (Haz.). Kültür Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-208593/ali-emiri-efendi--tezkire-i-suara-yi-amid.html (Erişim 14. 09. 2021).
10. Azmî Ahmed Efendi. Dîvân. Millet Yazma Eser Kütüphanesi, Ali Emirî Manzum, No. 294.
11. Azmî Ahmed Efendi. Dîvân. Millet Yazma Eser Kütüphanesi, Ali Emirî Manzum, No. 295.
12. Beydilli, K. (2013). Yûsuf Ziyâ Paşa. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 44, ss. 34-37). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
13. Beysanoğlu, Ş. (1957). Diyarbakırlı fikir ve sanat adamları, I. Diyarbakır’ı Tanıtma Derneği Neşriyatı.
14. Bilkan, A. F. (1997). Nabi divanı II. MEB Yayınları.
15. Çolak, K. (2008). Mısır’ın Fransızlar tarafından işgali ve tahliyesi. SAÜ Fen Edebiyat Dergisi, 10(2), 141-183.
16. Develi, H. (1998). 18. yüzyıl Türkiye Türkçesi üzerine. Doğu Akdeniz Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Dergisi, 1, 27-36.
17. Duymaz, M. (2010). Diyarbakırlı Azmî ve divançesi (inceleme-metin-indeks) [Yüksek Lisans Tezi]. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
18. Erdoğan, M. (2012). Rüya tabirine dair bir manzume: Diyarbakırlı Azmî’nin Miftâhu’l-Ma’anî’si. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 5(21), 87-105.
19. Ergun, S. N. (1936-1945). Türk şairleri II. Suhulet Basımevi.
20. Erkutun, M. İ. (2004). Darendeli İzzet Hasan, Ziyânâme (Sadrazam Yusuf Ziya Paşa ve Fransızların işgali üzerine yapılan Osmanlı Devleti’nin Mısır seferi (1798-1802), tahlil ve tenkidli metin [Doktora Tezi]. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
21. Erkutun, M. İ. (2009). Darendeli İzzet Hasan Efendi, Ziyânâme, Sadrazam Yusuf Ziya Paşa’nın Napolyon’a karşı Mısır seferi (1798-1802). Kitabevi Yayınları.
22. Karabey, T. (2011). Tarih düşürme. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 40, ss. 80-81). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
23. Karal, E. Z. (1938). Fransa-Mısır ve Osmanlı İmparatorluğu (1797-1802). İstanbul Üniversitesi Yayınları.
24. Kaside-i Mısriyye Der-Vasf-ı Yûsuf Paşa. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi No. 5637.
25. Mengi, M. (2013). Kasîde nesîpleri üzerine bir değerlendirme. H. Aynur vd. (Ed.), Eski Türk edebiyatı çalışmaları VIII. Kasîdeye medhiye: biçime, işleve ve muhtevaya dair tespitler (s. 164-184). Klasik Yayınları.
26. Redhouse, Sir James William (2011). A Turkish and English Lexicon, Kitâb-ı Ma‘ânî-i Lehce. Çağrı Yayınları.
27. Toksoy, C. (2008). Yusuf Ziyaeddin Paşa. Yaşamları ve yapıtlarıyla Osmanlılar ansiklopedisi (C. 2, ss. 689). Yapı Kredi Yayınları.
28. Yavuz, S. (2024). Diyarbakırlı Azmî’nin Hakîkatnâme adlı mesnevi’si. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 109, 201-218.
29. Yılmaz, M. (2013). Kültürümüzde ayet ve hadisler (Ansiklopedik sözlük). Kesit Yayınları.
30. Yılmazçelik, İ. (1995). XIX. Yüzyılın ilk yarısında Diyarbakır (1790-1840) (Fizikî, idarî ve sosyo-ekonomik yapı). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
31. Yılmazçelik, İ. (2000). Osmanlı hakimiyeti süresince Diyarbekir eyaleti valileri (1516-1838). Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 10, 1, 233-287.