CRITICAL DISCOURSE ANALYSIS OF DÎVÂNU LUGÂTİ’T-TÜRK
Öz
Discourse is a broad concept encompassing events, individuals, situations, perceptions, and conflicts, all of which can be expressed through language. Discourse reflects the perspectives of individuals or groups, their interpretation of the world from within their own frameworks, and their ideologies, offering insights into their mental structures. Hence, discourse analysis, particularly when based on a specific text, becomes crucial for uncovering the mindset behind it. The ways an author perceives concepts and phenomena, and the ideology he or she consciously or unconsciously subscribes to, permeate the text.
In this study, the elements of discourse underlying Dîvânu Lugâti't-Türk, an invaluable work by Kâggarli Mahmud on Turkish dialects and culture, are examined. The aim is to evaluate the work through a discourse perspective, considering various dimensions, the extent to which the discourse was influenced by the realities of the era, and its power to shape reality. By applying van Dijk's Critical Discourse Analysis (CDA), which examines micro and macro elements, numerous aspects of Kâsgarli Mahmud's perspectives on individuals, communities, settings, and events have been identified. The Dîvânu Lugâti't-Türk, often regarded as one of the earliest examples of comparative linguistic studies, is analyzed not merely as a dictionary but as a text giving rise to discourse within the CDA framework.
The methods within van Dijk's discourse categories analyzed in the study include “contrast”, “content glorification”, “formality”, “definition and detail level”, “synonymous or near-synonymous words”, “deprecation and irony”, “rationalization”, “objectivity/reality claim”, “empathy”, “narrative features” and “structural text-level composition”. Additionally, methods such as “scientific tone” and “target audience” not categorized by van Dijk, have also been identified. These methods are explained with textual examples, taking into account Kâşgarlı Mahmud's objectives in writing the work.
The study concludes that the discourse methods employed by Kâşgarlı Mahmud largely align with those found in Tunyukuk's famous inscription, written three centuries earlier. This similarity highlights the continuity and diversity of discourse production in Turkish and its political-linguistic strategies throughout history.
Anahtar Kelimeler
DÎVÂNU LUGÂTİ’T-TÜRK’ÜN ELEŞTİREL SÖYLEM ANALİZİ
Öz
Söylem; olayları, kişi, durum, algı ve çatışmaları kapsayan ve dil ile ifade edilebilen geniş bir kavramdır. Söylemin aslında kişi veya grupların hayata bakışlarını, çevreyi kendi çerçevelerinden algılayış biçimleriyle ilişkili ve ideolojilerini ortaya koymak suretiyle zihin yapısına ait ipuçlarını barındırması bizi, belli bir metne dayalı söylem analizinin metni ortaya çıkaran arka plandaki zihniyete ulaşma açısından oldukça önemli olduğu sonucuna ulaştırmaktadır. Yazarın kavramları ve olguları algılayış biçimi ve dâhil olduğu ideoloji metne çeşitli biçimlerde bilinçli veya bilinçsiz olarak sirayet etmektedir.
Bu çalışmada Kâşgarlı Mahmud’un Türk lehçeleri ve kültürü hakkında eşsiz bilgilere sahip olduğumuz Dîvânu Lugâti’t-Türk adlı eserinin arka planındaki söyleme ait unsurlar incelenmiştir. Çalışmanın amacı eserin söylem boyutuyla bütün açılardan ele alınması, oluşan söylemin dönemin gerçeklerinden ne derece etkilendiği ile gerçeği hangi boyutlarıyla etkileme gücüne sahip olduğunu belirleyebilmektir. Kâşgarlı Mahmud’un çevresindeki kişi, topluluk, mekân ve olaylara bakış açısına ait pek çok veri, van Dijk’in mikro ve makro unsurları ele alan Eleştirel Söylem Analizi yöntemleri aracılığıyla tespit edilmeye çalışılmış ve karşılaştırmalı dil bilgisi çalışmalarının en erken örneği olduğu düşünülen Dîvânu Lugâti’t-Türk, bir sözlükten ziyade söylemin ortaya çıkmasını sağlayan bir metin gözüyle eleştirel söylem analizi yöntemleri kullanılarak incelenmiştir. Dîvânu Lugâti’t-Türk’te, van Dijk’in söylem kategorileri içerisinde yer alan yöntemler “karşıtlık”, “içerik açısından yüceltme”, “resmiyet”, “tanım düzeyi ve ayrıntı derecesi”, “eş / yakın anlamlı sözcükler”, “aşağılama ve ironi”, “mantığa dayandırma”, “nesnellik / gerçeklik iddiası”, “empati”, “anlatım özellikleri”, “metin düzeyinde yapısal kurgu” başlıkları altında incelenecektir. Metinde bu kategoriler içerisinde yer almayan “bilimsel üslup” ve “hedef” yöntemleri de tespit edilmiştir. Bu yöntemler, Kâşgarlı Mahmud’un eseri yazma amaçları göz önünde bulundurularak her bir yöntem başlığı altında metin parçaları üzerinden açıklanmaya çalışılmıştır. Çalışmanın sonucunda Kâşgarlı Mahmud’un kullanmış olduğu söylem yöntemleri ile üç yüz yıl önce yaşamış olan Tunyukuk’un, meşhur yazıtında benimsemiş olduğu yöntemlerin büyük oranda ortaklaştığı anlaşılmıştır. Bu ortaklığın Türkçenin söylem üretme kabiliyeti ile politik dil stratejilerinin süreç içerisindeki sürekliliği ve çeşitliliğini ortaya koyduğu değerlendirilmiştir.
Anahtar Kelimeler
