YENİ TARİHSELCİ BİÇEMBİLİM DÜZLEMİNDE KİTAB-ÜL HİYEL’İ OKUMAK
Öz
21. yüzyılda biçembilim, edebiyat ve dilbilim gibi disiplinlerle sınırlı kalmayıp sosyoloji, tarih, kültürel çalışmalar ve felsefe gibi çeşitli alanlarla etkileşime girmiş; disiplinlerarası bir yapıya bürünerek bir dönüşüm geçirmiştir. Bu dönüşüm, biçembilimin inceleme alanlarını genişletmiş; böylelikle biçembilim yalnızca bir metnin yazınsallığını tartışmak amacıyla bireysel biçem ya da estetik tercihleri inceleyen bir yöntem olmaktan uzaklaşmış ve söylemin üretildiği bağlamsal koşulları da dikkate alarak daha ayrıntılı çözümlemelere olanak sağlayan bir metin çözümleme yöntemi hâline gelmiştir. Bu bağlamda özellikle tarih söylemi, biçembilimsel araçlarla yeniden ele alınmaya başlanmış ve postmodern kuramların etkisiyle beraber, tarihin temsil biçimleri ve anlatı yapısı sorgulanabilir hâle gelmiştir. Postmodern tarih anlayışı, tarihî anlatıların sabit, nesnel ve doğrusal yapılar olmadığını vurgulamakla beraber söylemsel tercihlerle biçimlendirilmiş kurmaca anlatılar olduğunu savunur. Bu yaklaşımın etkisiyle önem kazanan yeni tarihselcilik, tarihi bir üst-anlatıdan çok metinsel ve bağlamsal bir üretim biçimi olarak kavramayı tercih eder. Bu yönüyle yeni tarihselcilik, tarih ile kurmaca arasındaki sınırların silikleştiği, tarihsel bilgi ile söylemsel yapının iç içe geçtiği bir okuma biçimi önerir. Bu teorik zemin üzerinde gelişen yeni tarihselci biçembilim, tarihsel sözcenin biçemsel stratejilerle nasıl üretildiğini ve söylem içindeki tarih-iktidar ilişkilerini çözümlemeyi, tarih söyleminin hem biçem hem de anlam üzerindeki etkisini ortaya koymayı amaçlar. Bu çalışmada, Busse’nin yeni tarihselci biçembilim dâhilinde geliştirdiği görüşler esas alınarak İhsan Oktay Anar’ın Kitab-ül Hiyel adlı postmodern anlatısı şu üç düzeyde incelenmiştir: Sözcük, cümle ve söylem. Sözcük düzeyinde tarihsel ortam yaratımına katkı sağlayan tarihsel dönem sapmaları ve birleşik isim kullanımları; cümle düzeyinde ise “naklettiğine göre” gibi epistemik kiplik taşıyan sabit kalıplar üzerinden kurmaca-tarih ilişkisi analiz edilmiştir. Söylem düzeyinde ise birer söylembirim olarak anlatıdaki temel anlamın öncelenmesine olanak sağlayan “iktidar taşı”, “yılan” ve “kör kuyu” metaforları tarihsel öznenin iktidar karşısında nasıl nesneleştiğinin bir göstereni olarak ele alınmış ve Foucaultcu bir perspektifte tartışılmıştır. Böylelikle bu çalışma, yeni tarihselci biçembilimin Türk edebiyatı metinlerinde kullanılabilirliğini gösteren bir örnek olarak en temelde postmodern tarih anlatılarının biçembilimsel çözümlemesine katkı sunmayı amaçlamıştır.
Anahtar Kelimeler
ANALYZING THE BOOK OF DEVICES WITH A NEW HISTORICIST STYLISTIC APPROACH
Öz
In the 21st century, stylistics has expanded beyond its traditional boundaries in literature and linguistics, engaging with disciplines, such as sociology, history, cultural studies and philosophy; it has undergone a transformation by taking on an interdisciplinary structure. This transformation has broadened the scope of study of stylistics; shifting its focus from merely analyzing individual style and aesthetic preferences to exploring the literariness of texts. Stylistics has evolved into a comprehensive method of textual analysis, considering the contextual conditions in which discourse is produced. In this context, historical discourse has begun to be re-examined through stylistic tools, and with the influence of postmodern theories, the forms of representation and narrative structure of history have become subjects of critical inquiry. The postmodern understanding of history emphasizes that historical narratives are not fixed, objective and linear structures but are fictional narratives shaped by discursive preferences. New historicism, which gained importance under the influence of this approach, prefers to understand history as a textual and contextual mode of production rather than a metanarrative. In this respect, new historicism proposes a way of reading in which the boundaries between history and fiction are blurred, and historical knowledge and discursive structure are intertwined. New historicist stylistics, which develops on this theoretical ground, aims to analyze how historical speech is produced through stylistic strategies and the relations between history and power within discourse and reveal the impact of historical discourse on both style and meaning. In this study, İhsan Oktay Anar's postmodern narrative Kitab-ül Hiyel, based on the views developed by Busse within the new historicist stylistics, is analyzed at the following three levels: Word, sentence and discourse. At the lexical level, historical period deviations and the use of compound nouns contribute to the creation of a historical setting; at the sentence level, the relationship between fiction and history is analyzed through fixed phrases with an epistemic modality, such as “naklettiğine göre.” At the discourse level, the metaphors of “the stone of power,” “the snake,” and “the dump well,” as discourse units that enable the prioritization of the fundamental meaning in the narrative, are treated as indicators of how the historical subject becomes objectified in the face of power and are discussed from a Foucauldian perspective. Thus, this study aims to contribute to the stylistic analysis of postmodern historical narratives as an example of the usability of new historicist stylistics in Turkish literary texts.
Anahtar Kelimeler
