ÇAĞATAY TÜRKÇESİ SÖZ VARLIĞINDA İDARİ VE ASKERÎ BİRİMLER
Öz
Türk tarihine ilişkin çalışmalar, Türklerin en eski dönemlerden itibaren kültürel temelleri ve dayanakları olan bir devlet anlayışına ve geleneğine sahip olduğunu göstermektir. Farklı dönemlerde ve coğrafyalarda hüküm süren Türk devletlerinin idari ve askerî teşkilatının da benzer ilkelere bağlı olarak biçimlendiği görülür. Bu alana yönelik terminoloji, devlet düzeninin ve toplumsal yaşamın gerektirdiği ayrıntılı bir kurumsal yapıyı; farklı yükümlülükleri olan ve birbirini tamamlayan devlet organlarının bir arada yer aldığı bir ilişkiler ağının varlığını kanıtlamaktadır. Söz konusu örneklerle, devletin idari ve askerî yapısı, bu yapıyı oluşturan birimler, bunların görev ve yetkileri, kurumsal bağlantılar ve oluşan hiyerarşik yapı somutlaşmıştır. Bu çalışmanın amacı, devletin idari ve askerî birimlerinin Çağatay Türkçesindeki örneklerini belirlemek, sınıflandırmak, bu ögelerin işlevlerini, anlam, yapı ve kullanım özelliklerini ortaya koymaktır. Çalışmanın veri kaynakları, Çağatay Türkçesine özgü sözlükler, metin yayınları ve incelemelerdir. Çalışma, nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesi kullanılarak hazırlanmıştır. Bu bağlamda ilgili metinlerden tarama yöntemiyle belirlenen idari ve askerî birimlere ilişkin terimlere ve tanık cümlelere yer verilmiştir. Çalışmada, elde edilen bulguların karşıladığı kavramlar gözetilerek tematik bir sınıflandırma yapılmıştır. Devlet teşkilatına ilişkin idari ve askerî birimlerin Çağatay Türkçesi söz varlığındaki örnekleri; mülki idare bölümlenmesi, idari birimler/makamlar, askeri birimler/birlikler ana başlıklarında sınıflandırılmıştır. Mülki idare bölümlenmesine ilişkin söz varlığı ögeleri, “ülke, vatan, memleket; vilayet, sancak, şehir; kasaba, köy” alt başlıklarında toplanmıştır. İdari birimler/makamlar başlığı altında, devletin kurumsal yapısına ve yönetim organlarına yönelik söz varlığı ögeleri yer almaktadır. Bunlar arasında, üst düzey idari ve adli görevlerin yürütüldüğü makamlar, yetkililerden oluşan topluluklar, devlet kurumları vb. bulunmaktadır. Askerî birim/birlik adları açısından Çağatay Türkçesi, zengin bir söz varlığına sahiptir. Fonetik değişkeleriyle örneklenen bu tür ögeler arasında, Türkçe kökenliler yanında Moğolca, Arapça, Farsça alıntılar bulunmaktadır. Kimi askerî terimlerin söz varlığındaki farklı anlam ve kullanımları belirlenmiştir; bunlar, ilgili ögenin terimleşme sürecini de gösterebilmektedir. Askerî birim ya da birlikler, ordu düzeninde aşamalılık içeren bir konumlanmanın varlığını kanıtlamakta; sefer ya da savaş anında, bu kuvvetlerin diziliş biçimini yansıtmaktadır.
Anahtar Kelimeler
ADMINISTRATIVE AND MILITARY UNITS IN THE CHAGATAY TURKISH VOCABULARY
Öz
Studies on Turkish history demonstrate that the Turks have possessed a state concept and tradition with cultural foundations and underpinnings since the earliest periods. It is seen that the administrative and military organisations of Turkish states that ruled in different periods and geographical areas were also shaped according to similar principles. The terminology related to this field demonstrates the existence of a detailed institutional structure required by the state order and social life, as well as a network of relationships in which state organs with different responsibilities and complementary functions coexist. With these examples, the administrative and military structure of the state, the units that constitute this structure, their duties and powers, institutional connections, and the resulting hierarchical structure have been concretised. The aim of this study is to identify and classify examples of the state’s administrative and military units in Chagatay Turkish and to reveal the functions, meaning, structure, and usage characteristics of these elements. The data sources for the study are dictionaries, text publications, and studies specific to Chagatay Turkish. The study was prepared using document analysis, one of the qualitative research methods. In this context, terms and example sentences related to administrative and military units identified through scanning the relevant texts are included. In the study, a thematic classification was made, taking into account the concepts represented by the findings. Examples of administrative and military units related to the state organisation in the Chagatay Turkish lexicon have been classified under the main headings of civil administration division, administrative units/offices, and military units/unions. Lexical elements related to civil administration division have been grouped under the subheadings ‘country, homeland, nation; province, district, city; town, village’. Under the heading of administrative units/offices, lexical elements related to the institutional structure and governing bodies of the state are included. These include offices where high-level administrative and judicial duties are performed, groups of officials, state institutions, etc. In terms of military unit/union names, Chagatay Turkish has a rich vocabulary. Among such elements exemplified by phonetic variants, there are borrowings from Mongolian, Arabic, Persian alongside those of Turkish origin. The different meanings and uses of certain military terms in the vocabulary have been identified; these may also indicate the process of terminisation of the relevant element. Military units or unions demonstrate the existence of a hierarchical positioning within the army structure; during a campaign or war, they reflect the deployment pattern of these forces.
Anahtar Kelimeler
