İRAN'DAKİ ÇAĞDAŞ TÜRKÇE DİL BİLGİSİ KİTAPLARI ÜZERİNE BİR İNCELEME

Öz

İran’da son yüz yıl içinde Azerbaycan Türkçesi üzerine kaleme alınmış önemli dil bilgisi kitaplarının kronolojik bir çerçevede incelenmesi; söz konusu eserlerin içerik, yöntem, terminoloji, alfabe tercihleri ve dil adlandırması bakımından değerlendirilmesi bu çalışmanın konusunu oluşturmaktadır. Çalışmada, Pehlevi dönemindeki yasak ve kısıtlamalara rağmen gizli ya da sınırlı imkânlarla yayımlanan ilk gramer kitaplarından başlanarak, Ferzane ve Zehtabi gibi isimlerin daha sistemli ve bilimsel yaklaşımlarına; pedagojik amaçlı ders kitaplarından matematiksel yöntem denemelerine kadar uzanan geniş bir literatür ortaya konmuştur. Bunlar ortaya konurken de dil adlandırması konusundaki karmaşa, yazım sistemleri arasındaki farklılıklar ve Kuzey Azerbaycan merkezli standart dil anlayışının etkisi gibi temel meselelere değinilmiştir. Çalışmadan elde edilen bulgular, İran sahasındaki dil bilgisi yazımının Türkçe eğitiminin fiilen yasaklandığı bir ortamda kültürel varlığı koruma ve millî kimliği sürdürme çabasının da bir parçası olduğunu ortaya koymaktadır. Yapılan tetkik ve analizlerle de incelenmeye esas alınan eserlerin olumlu ve olumsuz yönleri, benzerlik ve farklılıkları, amaç, görev ve katkıları belirlenmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• İran
• Güney Azerbaycan
• Gramer Kitapları
• Azerbaycan Türkçesi
• Dil Bilgisi

A STUDY ON CONTEMPORARY TURKISH GRAMMAR BOOKS IN IRAN

Öz

This study examines, within a chronological framework, the important grammar books on Azerbaijani Turkish written in Iran over the last century; and evaluates these works in terms of content, methodology, terminology, alphabet choices, and linguistic nomenclature. The study presents a broad corpus ranging from the earliest grammar books published secretly or under restricted conditions during the Pahlavi period to the more systematic and scholarly approaches of figures such as Farzaneh and Zehtabi, as well as from pedagogically oriented textbooks to attempts at applying mathematical methods to grammar. In this process, key issues such as the confusion surrounding language naming, differences among writing systems, and the influence of a North Azerbaijan-centered standard language model have been identified and analyzed. The article further demonstrates that grammar writing in the Iranian context has not merely been an academic endeavor, but also a component of efforts to preserve cultural existence and sustain national identity in an environment where Turkish-language education has been effectively prohibited. While some of the examined works display methodological rigor and originality, others reveal shortcomings such as the absence of proper references, terminological inconsistencies, and debatable orthographic preferences, all of which invite critical evaluation.

Anahtar Kelimeler

• Iran
• South Azerbaijan
• Grammar Books
• Azerbaijani Turkish
• Grammar

Kaynakça

1. Bağçeban Pirnazar, S. (1981). Gelin Türkçe danışaq [Konuşalım]. Sahami Matbaası.
2. Cad, S. M. (yty). Azerbaycan diline mahsus sarf ve nahiv.
3. Doerfer, G. (1969). İran’daki Türk dilleri. TDAY-Belleten, 17(1), 1-11.
4. Ferzane, M.A. (1965 ve 1978). Mebâni-ye Destur-e Zebân-e Azerbaycanî: Asvât-Kelemât (Azerbaycan dili gramerinin esasları: Sesler-sözcükler) 1. Cilt. Kaviyan Matbaası.
5. Ferzane, M.A. (1992). Mebâni-ye Destur-e Zebân-e Azerbaycanî: Terkibât-Comelât (Azerbaycan dili gramerinin esasları: Terkipler-cümleler) 2. Cilt. Keyhan Matbaası.
6. Hadi, İ. (1995). Torkî honer est [Türkçe hünerdir]. Ehrar Yayınları.
7. Hakparast Karameliki, H. (2006). Tahlil-e Torki-ye Azerbaycani be Tarik-e Riyazi (Matematik yoluyla Azerbaycan Türkçesinin tahlili). Endişe-yi Arya Yayınları.
8. Heyet, C. (1992). Yeni çıkan kitaplar: Çağdaş edebî Azeri dili kitabı. Varlıq, 85(2).

9. İran İslam Cumhuriyeti Anayasası (1989). Ali Hatemi (Haz.). Tebyan Yayınları.
10. Manzuri Hamne, A. (1981). Türkce-Farsca mamuli danışıqlar [Günlük konuşmalar]. Tireng Matbaası.
11. Naebi, M.S. (2008). Amȗzeş-e Gramer-e Zeban-e Torki-ye Azerbaycani Der Yek Term (Bir Sömestrda Azerbaycan Türkçesi Dil Bilgisinin Eğitimi). Pınar Yayınları.
12. Pir Haşimi, T. (1989). Azeri dilinin grameri. Tebriz Üniversitesi Yayınları.
13. Rahimi, F. (2023). Azerbaycan Türkçesinin dil bilgisi: Ses bilgisi, biçim bilgisi, söz dizimi. Ahter Yayınları.
14. Refref, İ. (1998). Ana dil: Azerbaycanca dersliki (2. bs.). Morg Amin Yayınları.
15. Refref, İ. (1999). Türk Dili ders ocağı. Morg Amin Yayınları.
16. Selimi, H. (2000). Başlanış: Ana dilinde ilk derslik. Rızayi Matbaası.
17. Zehtabi, M.T. (1991). Muasır edebî Azeri dili: Sarf ve nahiv. Eldar ve Aşina Yayın Evleri.
18. Zehtabi, M.T. (1992). İlm-i ma’ani veya leksikoloji. Eldar Yayınları.
19. Zehtabi, M.T. (yty). İran Türkçesinin sarfı. Armağan Yayınları.