Türkiye’de Yapay Zekâ Arkadaşlığı, Yapısal Yalnızlık ve Akran İlişkilerinin Dönüşümü Üzerine Sosyolojik Bir Okuma

Öz

Bu makale, konuşma tabanlı yapay zekâ uygulamalarının Türkiye’deki gençlerin akran ilişkileri üzerindeki olası etkilerini sosyolojik bir çerçevede incelemektedir. Çalışma, yapay zekâ arkadaşlığını yalnızca bireysel bir teknoloji tercihi olarak değil, geç modernitede mahremiyetin ve bağlanmanın dönüşümüyle iç içe geçmiş yapısal bir olgu olarak ele almaktadır. Bu doğrultuda gelişim psikolojisinin akran arkadaşlığına ilişkin aşama kuramları, insan-yapay etmen etkileşimi araştırmaları ve Türkiye’de yürütülmüş sohbet botu, dijital bağımlılık, yalnızlık ve gençlik araştırmaları bir araya getirilmiştir. Sistematik bir anlatısal alanyazın taraması yöntemiyle yürütülen çalışma, Türkiye İstatistik Kurumu’nun çocuklarda ve gençlerde dijital teknoloji kullanımına ilişkin verilerini, Türkiye’de üniversite öğrencileri ve ergenler üzerinde yapılmış sosyal medya bağımlılığı ve yalnızlık araştırmalarını, sohbet botu kullanımına yönelik tutum çalışmalarını ve Türkiye gençliğinin ekonomik ve siyasal konumuna ilişkin ulusal ölçekli araştırmaları kaynak olarak kullanmaktadır. Bulgular, incelenen çalışmalarda yapay zekâ ile etkileşimin akran ilişkilerinin yerine geçtiğine dair bir bulguya rastlanmadığını, ancak yüksek işsizlik, eğitimden ve istihdamdan kopuş, göç etme arzusu ve kurumsal güvensizlikle karakterize olan bir yapısal zeminin, belirli bir genç ve ergen grubunu duygusal açılma ve teselli arama davranışlarını yapay etmenlere yöneltmeye eğilimli kılabileceğini düşündürmektedir. Makale, bu eğilimin bireysel bir zafiyetten çok, akışkan modernite ve platform kapitalizmi koşullarında üretilen yapısal bir sonuç olarak okunması gerektiğini ileri sürmektedir.

Anahtar Kelimeler

• gençlik sosyolojisi
• yapay zekâ arkadaşlığı
• yapısal yalnızlık
• akran ilişkileri
• platform kapitalizmi

A Sociological Reading on AI Companionship, Structural Loneliness, and the Transformation of Peer Relationships in Turkey

Öz

This article examines the potential implications of conversational artificial intelligence applications for peer relationships among young people in Türkiye from a sociological perspective. Rather than treating AI companionship solely as an individual technological preference, the study approaches it as a structural phenomenon intertwined with the transformation of intimacy and attachment in late modernity. To this end, developmental psychology’s stage theories of peer friendship, research on human–artificial agent interaction, and studies conducted in Türkiye on chatbots, digital addiction, loneliness, and youth are brought together. Employing a systematic narrative literature review, the study draws on data from the Turkish Statistical Institute on digital technology use among children and young people, research conducted in Türkiye on social media addiction and loneliness among university students and adolescents, studies examining attitudes toward chatbot use, and nationally representative research on the economic and political position of Turkish youth. The findings suggest that the reviewed studies provide no evidence that interaction with AI replaces peer relationships among young people in Türkiye. However, a structural context characterized by high unemployment, disconnection from education and employment, aspirations to migrate, and institutional distrust may incline a particular group of young people and adolescents toward seeking emotional disclosure and comfort from artificial agents. The article argues that this tendency should be understood less as an individual deficiency than as a structural outcome produced under conditions of liquid modernity and platform capitalism.

Anahtar Kelimeler

• sociology of youth
• AI companionship
• structural loneliness
• peer relationships
• platform capitalism

Kaynakça

1. Arıkan İyilikci, E., Yurt, H. M., Keysan, E. E., Ağaoğulları, N., Dallar, H., Güven, L. S., Özkan, M. S., Şahin, M., Günhan, Z., Baykuşak, E., & Kaça, G. (2026). Sohbet botlarına yönelik tutumların ve kullanım alışkanlıklarının incelenmesi: Psikoloji lisans öğrencileri üzerinde bir anket çalışması. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 35. https://doi.org/10.35379/cusosbil.1647141
2. Bauman, Z. (2003). Liquid love: On the frailty of human bonds. Polity Press.
3. Baumeister, R. F., & Leary, M. R. (1997). Writing narrative literature reviews. Review of General Psychology, 1(3), 311–320. https://doi.org/10.1037/1089-2680.1.3.311
4. Beck, U. (1992). Risk society: Towards a new modernity. Sage.
5. Bigelow, B. J., & La Gaipa, J. J. (1975). Children’s written descriptions of friendship: A multidimensional analysis. Developmental Psychology, 11(6), 857–858. https://doi.org/10.1037/0012-1649.11.6.857
6. Bilgin, M. (2018). Ergenlerde sosyal medya bağımlılığı ve psikolojik bozukluklar arasındaki ilişki. The Journal of International Scientific Researches, 3(3), 237–247.
7. Cohen, S. (1972). Folk devils and moral panics: The creation of the Mods and Rockers. MacGibbon & Kee.
8. Doğan, T., Çötok, N. A., & Tekin, E. G. (2011). Reliability and validity of the Turkish version of the UCLA Loneliness Scale (ULS-8) among university students. Procedia - Social and Behavioral Sciences, 15, 2058–2062. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2011.04.053

9. Doğrusever, C. (2021). Ergenlerin sosyal medya bağımlılık düzeylerinin bazı sosyo demografik değişkenler açısından incelenmesi. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21(1), 23–42. https://doi.org/10.18037/ausbd.902542
10. Eurostat. (2026). Young persons neither in employment nor in education and training (NEET rates) - annual data [lfsi_neet_a]. https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/product/view/lfsi_neet_a
11. Friedrich-Ebert-Stiftung. (2024). Türkiye Gençlik Araştırması 2024. https://turkey.fes.de/e/tuerkiye-genclik-arastirmasi-2024.html
12. Goodings, L., Ellis, D., & Tucker, I. (2024). Mental health and virtual companions: The example of Replika. In L.
13. Goodings, D. Ellis, & I. Tucker (Eds.), Understanding Mental Health Apps: An Applied Psychosocial Perspective (ss. 43–58). Springer Nature Switzerland.
14. Grant, M. J., & Booth, A. (2009). A typology of reviews: An analysis of 14 review types and associated methodologies. Health Information & Libraries Journal, 26(2), 91–108. https://doi.org/10.1111/j.1471-1842.2009.00848.x
15. Horton, D., & Wohl, R. R. (1956). Mass communication and para-social interaction: Observations on intimacy at a distance. Psychiatry, 19(3), 215–229. https://doi.org/10.1080/00332747.1956.11023049
16. Kahn, P. H., Jr., Kanda, T., Ishiguro, H., Freier, N. G., Severson, R. L., Gill, B. T., Ruckert, J. H., & Shen, S. (2012). Robovie, you’ll have to go into the closet now: Children’s social and moral relationships with a humanoid robot. Developmental Psychology, 48(2), 303–314. https://doi.org/10.1037/a0027033
17. Kahn, P. H., Jr., Reichert, A. L., Gary, H. E., Kanda, T., Ishiguro, H., Shen, S., Ruckert, J. H., & Freier, N. G. (2013). Children’s social relationships with current and near-future robots. Child Development Perspectives, 7(1), 32–37. https://doi.org/10.1111/cdep.12011
18. Konrad-Adenauer-Stiftung. (2021). Türkiye Gençlik Araştırması 2021.
19. Melson, G. F. (2001). Why the wild things are: Animals in the lives of children. Harvard University Press.
20. Melson, G. F., Kahn, P. H., Jr., Beck, A., Friedman, B., Roberts, T., Garrett, E., & Gill, B. T. (2009). Children’s behavior toward and understanding of robotic and living dogs. Journal of Applied Developmental Psychology, 30(2), 92–102. https://doi.org/10.1016/j.appdev.2008.10.011
21. Özdemir, A., & Özaydın, H. (2025). Sosyal medya bağımlılığı ve yalnızlık: Üniversite öğrencilerine yönelik bir araştırma. Kent Akademisi, 18(Uluslararası Girişimcilik Sosyal Bilimler Kongresi Özel Sayısı), 355–371. https://doi.org/10.35674/kent.1771752
22. Sarıoğlu, E. B., & Güregen, E. P. (2024). Duygusal yalnızlığa bir çözüm olarak ChatGPT: Kişilerarası iletişimin yeni aracı. Türkiye İletişim Araştırmaları Dergisi, Cumhuriyetin 100. Yılında Geleceğin İletişimi Özel Sayısı, 81–107. https://doi.org/10.17829/turcom.1360418
23. Selman, R. L. (1980). The growth of interpersonal understanding: Developmental and clinical analyses. Academic Press.
24. Severson, R. L., & Carlson, S. M. (2010). Behaving as or behaving as if? Children’s conceptions of personified robots and the emergence of a new ontological category. Neural Networks, 23(8–9), 1099–1103. https://doi.org/10.1016/j.neunet.2010.08.014
25. Snyder, H. (2019). Literature review as a research methodology: An overview and guidelines. Journal of Business Research, 104, 333–339. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2019.07.039
26. Sullivan, H. S. (1953). The interpersonal theory of psychiatry. W. W. Norton.
27. Turkle, S. (2011). Alone together: Why we expect more from technology and less from each other. Basic Books.
28. TÜİK Türkiye İstatistik Kurumu. (2024). Çocuklarda bilişim teknolojileri kullanım araştırması, 2024. https://www.tuik.gov.tr
29. TÜİK Türkiye İstatistik Kurumu. (2025). İstatistiklerle gençlik, 2025. https://www.tuik.gov.tr
30. Ümmet, D., & Ekşi, F. (2016). Türkiye’deki genç yetişkinlerde internet bağımlılığı: Yalnızlık ve sanal ortam yalnızlık bağlamında bir inceleme. Addicta: The Turkish Journal on Addictions, 3, 31–55.
31. Weizenbaum, J. (1966). ELIZA—A computer program for the study of natural language communication between man and machine. Communications of the ACM, 9(1), 36–45. https://doi.org/10.1145/365153.365168
32. Xie, T., & Pentina, I. (2022). Attachment theory as a framework to understand relationships with social chatbots: A case study of Replika. Proceedings of the 55th Hawaii International Conference on System Sciences (ss. 2046–2055).
33. Zuboff, S. (2019). The age of surveillance capitalism: The fight for a human future at the new frontier of power. PublicAffairs.