Kıbrıs Türk Masallarında Yas Ritüelleri

Öz

Çalışma, Kıbrıs Türk masallarında ölüm ve yas temalarının ne şekilde işlendiğini ortaya koymak amacıyla hazırlanmıştır. Araştırmada, masalların toplumsal hafıza üzerindeki etkisi göz önünde bulundurularak, yas ritüellerinin kültürel bağlamı incelenmiştir. Öncelikle Türk ve Kıbrıs Türk kültüründe yas tutma biçimleri tarihî ve sosyolojik boyutlarıyla ele alınmış; ardından seçilen masallardaki yas motifleri tematik olarak analiz edilmiştir. Eski Türklerde görülen saç kesme, bağırarak ağlama, sakal yolma gibi yas uygulamaları Kıbrıs Türk masallarında da benzer şekilde yer almaktadır. Özellikle "Sülücük" masalında hem insanlar hem de doğa unsurları (ağaç, çeşme, kuş) yas tutarak kültürel yas ritüellerinin masalsı yansımalarını sergilemektedir. Masallarda yas, sadece insanlar arası ilişkilerle sınırlı kalmayıp, objeler ve canlılar üzerinden de sembolik biçimde işlenmiştir. “Dudu ile Kumru” masalında olduğu gibi intiharla sonuçlanan derin yas hâlleri de anlatılmaktadır. İncelenen masallarda 11 farklı yas biçimi tespit edilmiş, bu ritüellerin 21 farklı olay üzerinden anlatıldığı belirlenmiştir. Ağıt yakma, sakal yolma, testi kırma, su kesme, kanat yolma gibi pratikler geleneksel yas davranışlarının edebî anlatıdaki karşılıklarıdır. Bu durum, masalların sadece hayal ürünü değil, aynı zamanda kültürel gerçekliği aktaran sözlü tarih belgeleri olduğunu göstermektedir. Dolayısıyla Kıbrıs Türk masalları, yasın bireysel ve toplumsal boyutlarını bir arada sunarak halk kültürünün önemli bir yansıması hâline gelmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Masal
• Ölüm
• Yas
• Kıbrıs
• Adet

Mourning Rituals in Turkish Cypriot Folktales

Öz

This study aims to examine how the themes of death and mourning are represented in Cypriot Turkish folktales. Considering the strong link between oral tradition and collective memory, the research explores mourning rituals within their cultural context. Initially, the historical and sociological dimensions of mourning practices in both general Turkish culture and Cypriot Turkish communities are discussed. Subsequently, selected folktales are analysed thematically to reveal how mourning is depicted through various symbolic forms. Traditional mourning expressions found in ancient Turkic societies—such as crying, tearing clothes, cutting hair, and pulling out beards—are similarly observed in Cypriot Turkish folktales. The tale "Sülücük," in particular, reflects these rituals vividly; not only humans but also nature elements like trees, fountains, and birds engage in acts of mourning. The tales portray grief through emotional and symbolic reactions, including self-inflicted harm and abstaining from food, as seen in the stories “Dudu and Kumru” and “Topal Arı.” A total of 11 distinct mourning practices were identified across 21 different events in the analysed stories. Practices such as weeping, hair-pulling, water cutting, breaking jugs, and feather-plucking represent traditional expressions of grief within narrative form. These findings indicate that folktales function not only as fictional narratives but also as carriers of cultural and historical memory. Ultimately, Cypriot Turkish folktales present both individual and communal dimensions of mourning, serving as rich sources for understanding traditional cultural expressions of grief.

Anahtar Kelimeler

• folktale
• death
• mourning
• cyprus
• period

Kaynakça

1. Gökçeoğlu, Mustafa. Kıbrıs Türk Halk Bilimi Masal Coğrafyamız I: Toplu Masallar I – He Babam De Babam. Gökçeoğlu Yayınları. Lefkoşa 2005.
2. Gökçeoğlu, Mustafa. Kıbrıs Türk Halk Bilimi Masal Coğrafyamız II: Toplu Masallar II – Ay Oğlum Ayan Oğlum. Gökçeoğlu Yayınları. Lefkoşa 2005.
3. Sakaoğlu, Saim. Kıbrıs Türk Masalları (Çocuk Kitapları Dizisi: 48). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Ankara 1986. Tekman, M. Şinasi. Kıbrıs Türk ‘Mesel’ Dizisi No.3: Gülperi Civan Hanım. Ertuğ Yayınları. Lefkoşa 2004.
4. Balcı, Fatih. Kuzey Kıbrıs Türk Halk Kültüründe Geçiş Dönemleri ve Bunlara Bağlı İnanışlar. Hiperyayın. İstanbul 2019. Peler, Gökçe. Y. Ölümle ilgili bazı âdetler bağlamında Kıbrıs Türklerinin etnik kökeni üzerine düşünceler 2. Uluslararası Türk Dünyası Eğitim Bilimleri ve Sosyal Bilimler Kongresi (Cilt 3, ss. 51–64), Antalya 2018.
5. Peler, Gökçe. Y. Türklerin Kıbrıs’a Yerleşme Aşamaları. Kıbrıs'ın Asyalı Geçmişi (pp.370-391). Hiperyayın. İstanbul 2023.
6. Alasya, H. Fikret. Tarihte Kıbrıs. Kıbrıs Türk Kültür Deneği Genel Merkezi, Lefkoşa 1988.
7. Gözlü, Ahmet. Kıbrıs Eskiçağı ve Jeopolitiği. Çizgi Kitapevi Yayınları, Konya 2011.
8. Gökdemir, Gönül. Kıbrıs Türk kültüründe masal geleneği (Yayımlanmamış doktora tezi). Hacettepe Üniversitesi, Ankara 2008.

9. Ercilâsun, A. Bican. (Ed.) Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü (Cilt I–II, s. 562–563). Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1991.
10. Türk Dil Kurumu (TDK). Türkçe sözlük (10. basım, s. 1349). Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2005.
11. Boratav, Pe. Nail. 100 soruda Türk halk edebiyatı. Gerçek Yayınevi, İstanbul 2000.
12. Tryjarski, Edward. Türkler ve ölüm: Geçmişten bugüne Türklerde ölüm kültürü. (Hafize. Er, Çev.). Pinhan Yayıncılık, İstanbul 2012.
13. Roux, Jean-Paul. Eskicağ ve Ortaçağ Altay Türklerinde Ölüm. Kabalcı Yayınları, İstanbul 1999.
14. Durmuş, İlhami. İskitler (Sakalar). Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, Ankara 1993.
15. İnan, Abdülkadir. Müslüman Türklerde Şamanizm Kalıntıları. Makaleler İncelemeler I içinde. Türk Tarih Kurumu, Ankara 1998.
16. Ergin, Muharrem. Dede Korkut Kitabı I. Boğaziçi Yayınları, Ankara 1989.
17. Divitçioğlu, Sencer. Kök Türkler (Kut, Küç ve Ülüg). Ada Yayınları, İstanbul 1987.
18. Şeşen, Ramazan. Onuncu Asırda Türkistan’da Bir İslam Seyyahı İbn Fazlan Seyahatnamesi. Bedir Yayınevi, İstanbul 1975.
19. Küçük, M. A. Geleneksel Türk Dini İnanışlarında ‘ölüm ve sonrası’ ile ilgili uygulamalara genel bir bakış. İçinde M. Ünal & M. Argunşah (Ed.), Prof. Dr. Harun Güngör’e Armağan (ss. 283–296). Kesit Yayınları. Kayseri 2010.
20. Kaya, Doğan. Türk Dünyası Ansiklopedik Türk Halk Edebiyatı Kavramları ve Terimleri Sözlüğü. Akçağ Yayınları, Ankara 2007.
21. Bozok, Emrah. Türk Kültüründe Bir Ceza Söylemi Olarak Sakal Kesmek İfadesi. Cumhuriyet’in Yüzüncü Yılında Süer Eker Çağdaş Türkolojinin İzinde. Haz. Ülkü Çelik Şavk, Jala Garibova, Dilek Ergönenç, Gökçe Yükselen Peler, Mustafa Durmuş, Emrah Bozok, Selcen Koca. Grafiker Yayınları. Ankara 2023.
22. Güngör, Harun/ Argunşah Mustafa. Gagauz Türkleri (Tarih–Dil–Folklor ve Halk Edebiyatı). Kültür Bakanlığı Yayınları. Ankara 1991.
23. Kalafat, Yaşar. Doğu Anadolu’da eski Türk inanışlarının izleri. Atatürk Kültür Merkezi Yayınları. Ankara 1995.
24. Yılmaz, Reha. Kültürler kavşağı Dağıstan’da aile içi ilişkiler. Milli Folklor Dergisi. Ankara 1999.
25. Güncel Türkçe Sözlük. https://sozluk.gov.tr/. (Son erişim tarihi: 04.10.205).