Bursa Çamlıca ve Kabulbaba Köylerindeki Bektaşi Mezar Taşları

Yıl 2025, Sayı: 69, 395 - 429, 31.12.2025

Hatice Kübra Aydın , Abdulkadir Dündar

https://doi.org/10.15745/da.1755713

Öz

Bu çalışmanın ana konusu; Bursa ili Mustafakemalpaşa ilçesine bağlı Çamlıca ve Kabulbaba köylerinde yer alan Veli Dede ve Kabul Baba türbelerinin hazirelerinde bulunan Osmanlı dönemine ait toplam sekiz adet mezar taşının saha çalışmasıyla detaylı bir şekilde incelenmesidir. Çalışmamızın temel amacı ise tarihi birer belge ve sanat eseri niteliği taşıyan bu mezar taşlarının korunmasına katkı sunmaktır. Aynı zamanda Türk sanat tarihi ve kültürel mirası açısından taşıdıkları önemi vurgulamaktır. Makaleye konu olan mezar taşları; biçimsel özellikleri, süsleme unsurları ve üzerindeki yazılar bakımından değerlendirilmiş, Türk sanat tarihi açısından taşıdıkları önem ortaya konulmaya çalışılmıştır. Çalışma üç aşamadan oluşmaktadır. Birinci aşamada Bektaşilik ve mezar taşlarına dair genel bilgiler verilmiştir. İkinci aşamada en erken tarihli 1190 h./ 1776-77 m. ve en geç tarihli 1332 h./ 1913-14 m. mezar taşlarının kataloglaması yapılmıştır. Üçüncü aşamada ise bu taşlar; biçim, süsleme, yazı türü ve metin içerikleri açısından incelenmiş, ait oldukları dönemlerin özellikleriyle karşılaştırılmalı olarak değerlendirilmiştir. Üç tanesi 18., üç tanesi 19. ve iki tanesi 20. yüzyıllara tarihlenen bu mezar taşları yapıldıkları dönemlerin biçim ve süsleme özelliklerini yansıtmaktadır. Mezar taşları gövde biçimleri bakımından başlıklı prizmatik dikdörtgen plaka formunda olup baş şâhidelerdeki başlık biçimleri oldukça çeşitlidir. Mezar taşlarının gövdesinde yer alan yazılarda Bektaşilikle ilgili ifadelere rastlanması, taşlarda kullanılan tac biçimleri ve teslim taşı gibi semboller, bu mezar taşlarının Bektaşilikle olan bağını ortaya koymaktadır. Tek bir mezar taşında birden fazla Bektaşî unsura yer verilmiş olması, taşın tarikatla olan ilişkisini daha da kuvvetlendirmektedir. İncelediğimiz mezar taşlarında; bir mezar başlığı 4 dilimli Edhemi, 6 mezar başlığı 12 dilimli Hüseyni ve bir mezar başlığı Elifi tacdır. İncelediğimiz mezar taşı kitabelerinde başlangıç sözü olarak “Hû” ve “Hüve’l-Bâkî gibi sözcüklerin yazılı olduğu tespit edilmiştir. Bu tür ifadeler, mezar taşlarının tasavvufi bir çevreye ait olduğunu gösteren sembolik dilin önemli bir parçasıdır. Aynı şekilde kitabelerde geçen “pîr”, “baba”, “dervîş”, “dede”, “halîfe”, “dergâh” gibi tasavvufi unvanlar ve motif unsuru olarak teslim taşı gibi ögeleri içermeleri bakımından, Bektaşi kültürünü, tarihsel arka planını ve sosyal yapısını yansıtan önemli belgeler niteliğindedir. Türk Sanatı içerisinde yer alan Bektaşi mezar taşları, diğer tarikatlara ait mezar taşlarına kıyasla farklı üslup ve içerikleriyle bu yönden dikkat çekmektedir. Çamlıca ve Kabul Baba Türbelerinin hazirelerinde incelediğimiz bu mezar taşları; Bektaşi kültürünü, kıyafet unsurlarını, süslemelerini ve kendine has ifadeleri barındırması bakımından Mustafakemalpaşa ilçesindeki aynı döneme ait diğer mezar taşlarından ayrılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Türk İslam Sanat Tarihi , Mezar Taşları , Bektaşi , Çamlıca , Kabul Baba

Bektashi Gravestones in Camlica and Kabulbaba Villages of Bursa

Öz

This study provides a detailed examination of eight gravestones from the Ottoman period found in the cemeteries of the Veli Dede and Kabul Baba tombs, located in the villages of Çamlıca and Kabulbaba within the Mustafakemalpaşa district of Bursa Province. The primary aim is to contribute to the preservation of these historical artifacts, which serve as important documents of art and cultural heritage. This analysis also seeks to underscore their significance in the context of Turkish art history. The gravestones evaluated in this study have been assessed based on their formal characteristics, decorative elements, and inscriptions, with a focus on their relevance to Turkish art history. The investigation is structured into three distinct stages: first, an overview of Bektashism and its relationship with gravestones; second, a catalogue of gravestones dated from 1190 AH (1776-77 AD) to 1332 AH (1913-14 AD); and lastly, an in-depth examination of these gravestones in terms of form, decoration, inscription types, and textual content, alongside a comparative evaluation of their characteristics relative to their historical periods. The examined gravestones include three from the 18th century, three from the 19th century, and two from the 20th century, each reflecting the formal and decorative traits of their respective eras. The gravestones are primarily prismatic rectangular slabs with capitals, displaying a variety of capital forms. Notably, inscriptions on the gravestones reveal expressions tied to Bektashism, evidenced by crown shapes and symbols such as the teslim taşı (surrender stone), highlighting the connection to Bektashi beliefs. Among the gravestones analyzed, one features a 4-pointed Edhemi crown, six exhibit 12-pointed Hüseyni crowns, and one showcases an Elifi crown. The epitaphs observed initiate with phrases such as ‘Hû’ and ‘Hüve'l-Bâkî’, which are crucial elements of the symbolic language indicating a Sufi context. Furthermore, these inscriptions encompass titles associated with Sufism, such as ‘pîr’, ‘baba’, ‘dervîş’, ‘dede’, ‘halîfe’, and ‘dergâh’. The presence of the teslim stone as a recurring motif underscores their significance as artifacts reflecting Bektashi culture, its historical context, and social dynamics. The Bektaşi gravestones within Turkish art merit attention due to their distinctive styles and content compared to gravestones from other orders. The gravestones located in the cemeteries of Çamlıca and Kabul Baba Tomb reveal unique elements of Bektashi culture, including clothing motifs, decorative features, and distinctive expressions. This study not only contributes to the preservation of these historical documents but also enhances our understanding of their significance within the broader framework of Turkish art history.

Anahtar Kelimeler

Turkish Islamic Art History , Tombstones , Bektashi , Çamlıca , Kabul Baba

Kaynakça

• Atasoy, Nurhan. Derviş Çeyizi. İstanbul: T.C. Kültür Bakanlığı, 2000.
• BOA, Osmanlı Arşivi. Hüdavendigar Vilayeti Salnâmesi (HVS). Def’a 12. Bursa: Matbaa-i Vilayet, H. 1301.
• BOA, Osmanlı Arşivi. Hüdavendigar Vilayeti Salnâmesi (HVS). Def’a 25. Bursa: Matbaa-i Vilayet, H.1316. Çal, Halit. “17-20. Yüzyıl Mezar Taşlarında Bektaşilik”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 104 (2022), 491- 551.
• Çal, Halit. “Bursa Şehri Osmanlı Mezar Taşlarında Aile, Hastalık, İş, Kişi, Tarikat, Vakıf, Yapı, Yerleşim Adları”. Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi 14 (2016), 105-143.
• Çal, Halit. “Türklerde Mezar- Mezar Taşı”. Aile Yazıları 8 (2010), 295-332.
• Çetin, Yusuf-Yayık, Bahar. “Tasavvuf Düşüncesinde Servi Ağacı ve Türk- İslam Sanatındaki Yansımaları”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 100 (2021), 485- 514.
• Çetin, Onur. “Osmanlı Mezar Taşları Etrafında Gelişen Kültür ve Medeniyet Dünyası Üzerine Bir İnceleme (Eyüp Örneği)”. Anadolu Akademi Sosyal Bilimler Dergisi 1(2) (2009), 113-122.
• Gülgen, Hicabi. Osmanlı Mezar Taşlarının Bursa ve Civarındaki İlk Örnekler. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2009.
• Gündüzöz, Güldane. Tasavvuf Kültüründe Tâc Sembolizmi. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2016.
• Güzel, Emine. Osmanlı Erkek Mezar Taşlarında Serpuş Biçimleri. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2016.
• Gölpınarlı, Abdülbaki. Tasavvuftan Günümüze Geçen Deyimler ve Atasözleri. İstanbul: İnkılap Yayınları, 2023.
• Kaplanoğlu, Raif. “Bursa ve Çevresinde Alevi/Bektaşi Kültürü”. Yavuz Sultan Selim Dönemi ve Bursa. ed. Nilüfer Alkan Günay. 629-684. İstanbul: Osmangazi Belediyesi Ya-yınları, 2019.
• Kaplanoğlu, Raif- Kaplanoğlu, Ozan. Bursa’nın Göç Tarihi. Bursa: Nilüfer Belediyesi, 2013.
• Kaplanoğlu, Raif. “1844 Yılında Temettuat Defterlerine Göre: Kirmasti/M.Kemalpaş’nın Ekonomik ve Sosyal Yapısı”. Mustafakemalpaşa (Kirmasti) Sempozyumu (7-8-9 Ekim 2011) Bildirileri. ed. Sezai Sevim. 155-172. Bursa: Mustafakemalpaşa Belediyesi, 2013.
• Kara, Mustafa. Tasavvuf ve Tarikatlar. İstanbul: İletişim Yayınları, 1922.
• Karamağaralı, Beyhan. Ahlat Mezar Taşları. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1992.
• Köseoğlu, Mehmet Akif. “Derviş Başlıklarının Mezar Taşlarına Yansımaları”. İstanbul’un Simge Taşları. haz. Fatih Dalgalı. 265-285. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2019.
• Laqueur, Hans-Peter. Hüve’l-Baki İstanbul’da Osmanlı Mezarlıkları ve Mezar Taşları. çev. Selahattin Dilidüzgün. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1997.
• Maden, Fahri. “Bektaşilikte Giysi ve Sembol olarak Tâc”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 60 (2011), 65-84.
• Ocak, Ahmet Yaşar. Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslam Öncesi Temelleri. İstanbul: İletişim Yayınları, 2002.
• Oğuz, Burhan. Mezar Taşında Simgeleşen İnançlar. İstanbul: Anadolu Aydınlanma Vakfı, 1996.
• Öngören, Reşat. “Osmanlı Türkiye’sinde Tarikatlar”. Türkiye’de Tarikatlar. ed. Semih Ceylan. 55- 94. İstanbul: İsamYayınları, 2015.
• Özcan, Ali Rıza. İstanbul’un 100 Mezar Taşı. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi, 2012.
• Özkurt, Kemal- Tüfekçioğlu, Abdülhamit. “Türk- İslam Sanatında Kitabeler”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 7/14 (2009), 275-295.
• Pakalın, M. Zeki. Osmanlı Tarih Deyim ve Terimler Sözlüğü. 3 Cilt. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1971.
• Torunoğlu, Tamer. “Mustafakemalpaşa Bölgesinde Maden Zenginliği.” Mustafakemalpaşa Sempozyumu Bildirileri. ed. Sezai Sevim. 197- 206. Bursa: Mustafakemalpaşa Belediyesi, 2013.
• Uğur, Elif. “Mustakemalpaşa’nın Gönül İklimine iz Bırakanlar: Dedeler”. Mustafakemalapaşa’da İz Bırakanlar Sempozyumu. ed. Mefail Hızlı- Doğan Yavaş. 121- 125. Bursa: Bursa Büyükşehir Belediyesi Kitaplığı, 2015.
• Uluocak, Mustafa. “Kabul Baba Köyü Maktel-i Hüseyn Nüshasında Keramet Motifleri”. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi 8 (2019), 2006-2021.
• Uzun, Mustafa İsmet. “Gülbank”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 14/232-235. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
• Yahşi, Barış. “Kabulbaba Zatı ve Kabulbaba Köyü’ne Etkisi.” Mustafakemalapaşa’da İz Bırakanlar Sempozyumu. ed. Mefail Hızlı- Doğan Yavaş. 180- 182. Bursa: Bursa Büyükşehir Belediyesi Kitaplığı, 2015.
• Yaşayanlar, İsmail. 19. Yüzyılda Kirmasti (Mustafakemalpaşa) Kazası’nın Sosya-Ekonomik Durumu. Bursa: Mustafakemalpaşa Belediyesi, 2013.