Ahir Zamanın İzinde: Ahmed el-Berbîr’in Risalesinde Kıyamet ve Mehdî

Yıl 2025, Sayı: 69, 1 - 33, 31.12.2025

Eyüp Öztürk

https://doi.org/10.15745/da.1757295

Öz

Bu makale, 19. yüzyılın başlarında vefat eden Ahmed el-Berbîr’in Risâle fî’l-Mehdî adlı eserini İslam düşüncesindeki apokaliptik/kıyamete dair yaklaşımlar bağlamında incelemektedir. Osmanlı coğrafyasında yaşanan siyasi krizler, toplumsal çözülmeler ve doğal afetlerin halkın zihin dünyasında kıyamet sürecine dair beklentileri nasıl etkilediği, Berbîr’in risalesinde yer alan temsiller ve kehanetler üzerinden değerlendirilmektedir. Berbîr’in risalesi hem geleneksel rivayetlere hem de cifr, astroloji ve tarihsel hesaplamalar gibi sezgisel bilgi yöntemlerine başvurarak Mehdî’nin zuhur vaktini öngörmeye çalışan bir metin olarak dikkat çekmektedir. Müellif eseriyle, halk arasında yaygınlaşan Mehdî’nin 1223/1808 yılında zuhur edeceğine dair inancı tashih etmeyi amaçlamış; bunun yerine Mehdî’nin 1284/1867-1868 yılında ortaya çıkacağı ve kıyametin de hicri 1480’li yıllar (2057 sonrası) civarında gerçekleşeceği kanaatini ileri sürmüştür. Bu hesaplamalarda Berbîr’in özellikle İbnü’l-Arabî ve Celâleddîn es-Süyûtî’nin fikirlerinden etkilendiği görülmektedir. Özellikle Süyûtî’nin dünyanın ömrünü hicri takvimle yedi bin yıl olarak sınırlandıran teorisi, Berbîr’in yaklaşımında merkezî bir yer tutar. Ona göre kıyamet, 1500/2076 yılı tamamlanmadan kopacak, Mehdî ise bu tarihten önce, 1284/1867-1868 yılında zuhur edecektir. Bu tarihsel belirlemelere, rivayetlerin yanında cifr, ebced ve astrolojik yorumlar kullanılarak ulaşılmıştır. Eserin öne çıkan bir diğer yönü ise Osmanlı Devleti’ne biçilen roldür. Berbîr’e göre Osmanlı Devleti hem İslâm’ı korumakla hem de Mehdî’nin ortaya çıkışına kadar siyasi istikrarı sürdürmekle görevli kutsal bir misyon üst-lenmektedir. Mehdî zuhur ettiğinde Osmanlı padişahı ona biat edecek, böylece dünyevî otorite ile uhrevî meşruiyet birleşecektir. Bu yaklaşım sadece bir kıyamet senaryosu sunmakla kalmaz; aynı zamanda Osmanlı’nın siyasal meşruiyetine metafizik bir temel kazandırır. Sonuç olarak Risâle fî’l-Mehdî, Osmanlı düşünce tarihinde apokaliptik tahayyüllerin nasıl şekillendiğini, bu tahayyüllerin bireysel ve toplumsal korkulara nasıl karşılık verdiğini ve merkezi otoritenin meşruiyetini sürdürme çabasına nasıl entegre edildiğini gösteren çok katmanlı bir metindir. Risalenin müellifi olan Ahmed el-Berbîr geleneksel rivayetleri sezgisel bilgi teknikleri ile birleştirerek kıyamet ve Mehdî tartışmalarını yalnızca dinî zeminde değil; siyasi ve entelektüel bağlamda da tartışmanın ilginç bir örneğini sergilemiştir. Bu yönüyle Risâle fî’l-Mehdî hem bireysel kıyamet tasavvurunun hem de kolektif zihniyeti yansıtan apokaliptik yaklaşımın bir örneğini sunmaktadır. Makalede bu önemli risale tercüme edilmiş ve akabinde biçim ve içerik açısından analiz edilerek Ahmed el-Berbîr’in apokaliptik düşünce geleneğindeki yeri belirlenmeye çalışılmıştır. Makalede ayrıca Osmanlı apokaliptik çevrelerinde 16. yüzyıldan beri etkili olan İbnü’l-Arabî ve Süyûtî etkisi ile oluşmuş Mehdî anlayışının bir metin üzerinden yeniden üretilme sürecine dikkat çekilmiştir.

Anahtar Kelimeler

İslam Tarihi , Osmanlı Tarihi , Ahmed el-Berbîr , Mehdî , Kıyamet

In Pursuit of the End Times: Apocalypse and the Mahdī in Ahmed al-Barbīr’s Treatise

Öz

This article examines Risāla fī al-Mahdī, a treatise written by Ahmed al-Barbīr, who passed away in the early 19th century, within the framework of apocalyptic thought in Is-lamic intellectual history. It analyzes how the political crises, social disintegrations, and nat-ural disasters experienced within the Ottoman realm shaped popular expectati-ons concern-ing the end times, through the symbols and prophecies presented in the treatise. Barbīr’s work stands out as a text that seeks to predict the time of the Mahdī’s advent by employing not only traditional prophetic traditions (riwāyāt), but also intuitive methods of knowledge such as jafr, astrology, and historical calculations. Through this work, the author aims to correct the widespread belief that the Mahdī would emerge in the year 1223/1808. Instead, he asserts that the Mahdī will appear in 1284/1867-1868, and that the Day of Judgment will occur around the year 1480 AH (after 2057 AD).In the-se calculations, it is seen that al-Berbīr was particularly influenced by the ideas of Ibn al-'Arabī and Jalāl al-Dīn al-Suyūtī. Especially, Suyūṭī’s theory that limits the lifespan of the world to seven thousand lunar years forms a central pillar in Barbīr’s approach. Accor-ding to him, the apocalypse will occur before the year 1500/2076 is completed, and the Mahdī’s advent will take place in 1284/1867-1868. These temporal calculations indicate that Barbīr did not rely solely on transmitted traditions but al-so engaged with esoteric sciences like jafr, abjad, and astrology in his efforts to uncover the mysteries of time. Another notable aspect of the treatise is the role attributed to the Ottoman Empire. Ac-cording to Barbīr, the Ottoman state is entrusted with a sacred mission to pre-serve Is-lam and maintain political stability until the appearance of the Mahdī. Upon his arrival, the Ottoman sultan will pledge allegiance to him, thereby merging worldly authority with eschatological legitimacy. This approach not only presents an end-times narrative but al-so provides a metaphysical foundation for Ottoman political legitimacy. In conclusion, Risāla fī al-Mahdī is a multilayered text that reveals how apocalyptic imaginations were shaped in Ottoman thought, how they responded to both individual and collective anxie-ties, and how they were integrated into efforts to sustain central political authority. Combining traditional prophetic material with intuitive epistemologies, Ahmed al-Barbīr presents a unique treatment of the Mahdī and the apocalypse, not only within a religious framework but also in political and intellectual contexts. In this respect, the treatise of-fers an example of both individual eschatological imagination and a collective apocalyptic mentality. This article presents a translation of the treatise, followed by a formal and thematic analysis, in an effort to determine Barbīr’s place within the tradition of Islamic apocalypticism. The article also draws attention to the process of reproducing the un-derstanding of the Mahdī, which has been influential in Ottoman apocalyptic circles since the 16th century under the influence of Ibn al-'Arabī and al-Suyūṭī, through a text.

Anahtar Kelimeler

Islamic History , Ottoman History , Ahmed al-Barbīr , the Mahdī , Apocalypse

Kaynakça

• Ahmed b. Hayder el-Harîrî. Risâle fî’l-cifr. İstanbul: Nuruosmaniye Kütüphanesi, Nuruos-maniye, 2038, Vikâye sayfası.
• Aydınî, Muhyiddin b. Yusuf. Risâletü’l-mürevveza. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Mahmud Efendi, 2330, 60a-67b.
• Aydınî, Mustafa b. Hamza b. İbrâhim. Nefâ’isü’l-irfân fî enfâsi’r-Rahmân ve netâ’icü’l-efkâr fî şerhi İzhâri’l-Esrâr. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Mahmud Efendi, 2330, 49a-56a.
• Arjomand, Said Amir. “Messianism, Millennialism and Revolution in Early Islamic His-tory”. Imagining the End: Visions of Apocalypse from Ancient Middle East to Mo-dern America. ed. Abbas Amanat and Magnus Bernhardson. 106–128. London–New York: I.B. Tauris, 2002.
• Baş, Eyüp. “Binyılcılık ve Osmanlı Toplumunda Hicrî Milenyum Kıyamet Beklentisi ile İlgili Bazı Veriler”. Dini Araştırmalar 7/21 (2005), 163-178.
• Baytar, Abdurrezzâk. Hilyetü’l-beşer fî târîhi’l-karni’s-sâlis aşar. thk. Muhammed Behcet el-Baytar. Beirut: Dâru Sâdır, 1993.
• Baytimur, Suha Oğuz-Tatar, Özcan. “Osmanlı Devleti̇’nde Çeki̇rge İsti̇laları ve Sosyo-ekonomi̇k Hayata Etki̇leri̇ (1789-1839)”. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi 8/23 (2020), 325-347.
• Bikâ‘î, Ebu’l-Hasen Burhâneddin İbrâhim b. Ömer b. Hasan er-Rubât. Risâle fî kelimetey ehad ve vâhid. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Mahmud Efendi, 2330, 68a-69a.
• Büyükkara, Mehmet Ali. “Vehhâbîlik”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/611-615. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
• Câbî Ömer Efendi. Câbî Tarihi. haz. Mehmet Ali Beyhan. 2 Cilt. Ankara: TTK Yayınları, 2003.
• Dahlân, Ahmed b. Zeynî. el-Futûhâtu’l-İslâmiyye ba‛de mudiyyi’l-futûhâti’n-nebeviyye. 2 Cilt. Kahire: Matbaatu’l-Haseniyyetu’l-Mısriyye, 1323.
• Eyüp Sabri Paşa. Mir’âtü’l-Haremeyn. haz. Ömer Daruk Can-F. Zehra Can. 2 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2018.
• Fleischer, Cornell H. “A Mediterranean Apocalypse: Prophecies of Empire in the Fifteenth and Sixteenth Centuries”. Journal of the Economic and Social History of the Orient (JESHO) 61 (2018), 18-90.
• Güner, Selda. “Osmanlı Söyleminde Birinci Vehhâbî-Suûdî Hareketi (1744–45/1819)”. Ha-cettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 17 (2012), 79–89.
• Hathaway, Jane. Osmanlı Hâkimiyetinde Arap Toprakları 1516–1800. çev. Gül Çağalı Gü-ven. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2016.
• Herevî, Ebu’l-Hasen Nureddin Ali b. Sultan Muhammed el-Kârî. el-Meşrebu’l-verdî fi’l-mezhebi’l-Mehdî. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Damad İbrahim, 2974.
• Heytemî, Ebu’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed b. Muhammed. el-Kavlu’l-muhtasar fî ‘alâmâti’l-Mehdiyyi’l-Muntazar. thk. Mustafa Âşûr. Riyad: Mektebetu’l-Kur’ân, ts.
• Karademir, Zafer. İmparatorluğun Açlıkla İmtihanı-Osmanlı Toplumunda Kıtlıklar (1560–1660). İstanbul: Kitap Yayınevi, 2014.
• Karahasanoğlu, Selim. Kadı ve Günlüğü: Sadreddinzâde Telhisî Mustafa Efendi Günlüğü (1711–1735) Üstüne Bir İnceleme. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2013.
• Kehhâle, Ömer Rıza. Mu'cemu musannifi'l-kütübi'l-Arabiyye fi't-tarih ve't-terâcim. 4 Cilt. Beyrut: Müessesetü'r-Risâle, 1986.
• Koçak, Ebru. Vehhabiliğe Yazılan Reddiyeler ve Analizi: Osmanlı Dönemi (1732-1818). An-kara: Fecr Yayınları, 2024.
• Konevî, Sadruddin Muhammed b. İshak. Şerhu Şecereti’n-Numâniye fi’d-devleti’l-Osmaniyye. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Halet Efendi, 625.
• Koyuncu, Kasım. Doğuşundan Günümüze Vehhâbiliğin Geçirdiği Evreler. Nevşehir: Nev-şehir Hacı Bektaş-ı Veli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
• Kösec Ahmed. Tuhfetü’l-ahbâb fi’s-sülûk ilâ tarîki’l-ashâb. İstanbul: Süleymaniye Kütüp-hanesi, Hacı Mahmud Efendi, 2330, 26b-34b.
• Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkan-lığı Yayınları, 15. Basım, 2008.
• Kunduzî, Süleyman b. İbrâhim Baba Kelan. Yenâbiü'l-mevedde. thk. Alaeddin A'lemi. 3 Cilt. Beyrut: Müessesetü'l-A'lemi li'l-Matbuat, 1997/1418.
• Kurşun, Zekeriya. “Osmanlı Devleti İdaresinde Hicaz (1517–1919)”. Osmanlı. ed. Güler Eren. 1/316–325. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 1999.
• Mahmud b. Hamza Efendi. “Bekâ-yı saltanat-ı Osmaniyye”. çev. Bereketzâde İsmail Hak-kı. Hilafet Risâleleri. ed. İsmail Kara. 1/272 274. İstanbul: Klasik Yayınları, 2002.
• Martin, B. G. Muslim Brotherhoods in Nineteenth-Century Africa. Cambridge: Cambridge University Press, 1976.
• Mehmed Halife. Tarih-i Gılmânî. ed. Kâmil Su. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1999.
• Merdem Bek, Halîl b. Ahmed Muhtâr b. Osmân. Aʿyânü’l-karni’s-sâlis ʿaşar fi’l-fikr ve’s-siyâse ve’l-ictimâʿ. haz. Adnân Merdem Bek. Beyrut: Lecnetü’t-Türâsi’l-‘Arabî, 1971.
• Müslim b. el-Haccâc, Ebu’l-Hüseyin. Sahîhu Müslim. thk. Muhammed Fuad Abdülbaki. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1991.
• Nablûsî, Abdülgani. Miftâhu’l-mu‘ayyene fî tarîkati’n-Nakşibendiyye, İstanbul: Süleyma-niye Kütüphanesi, Hacı Mahmud Efendi, 2330, 1a-25a.
• Nebhânî, Yusuf b. İsmail. “Hulâsatu’l-beyân fî ba‛dı meâsiri Mevlânâ es-Sultân Abdilhamîd es- Sânî ve ecdâdihî Âli Osmân”. çev. Mehmet Özşenel. Hilafet Risâleleri. ed. İsmail Kara. 1/349-352. İstanbul: Klasik Yayınları, 2002.
• Osman b. Fûdî. Kitâbün fî beyâni müddeti’d-dünya. Necefe: y.y., ts. Öztürk, Eyüp. II. Abdülhamid Döneminde Bir Mehdilik İddiası-Halepli Bir Köylünün Sıra Dı-şı Hikayesi. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2019.
• Safedî, Halîl b. Aybek. Şerhu Şecereti’n-Numâniye fî’d-devleti’l-Osmaniyye. Çorum: Hasan Paşa İl Halk Kütüphanesi, 19 Hk 1253, 8b.
• Sarıkçıoğlu, Ekrem. “Mehdî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/369–371. An-kara: TDV Yayınları, 2003. Süyûtî, Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr. el-Keşf ʿan mucâvezeti’l-ümmeti’l-elf. thk. Câsim b. Muhammed b. Muhelhil el-Yâsîn. el-Kuveyt: Dâru’d-Daʿve li’n-Neşr ve’t-Tevzîʿ, 1987.
• Tabor, James D. “Ancient Jewish and Early Christian Millennialism”. The Oxford Hand-book of Millennialism. ed. Cathy Wessinger. 250-260. New York: Oxford University Press, 2011.
• Tayyân, Muhammed Hassan. “Tercemetü’l-Müellif”. el-Mufahara ve’l-munâzarât- Makâmât fi’l-mufâhara beyne’l-mâ ve’l-hevâ. mlf. Ahmed el-Berbîr. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslamiyye, 2000.
• Yakıt, İsmail. Türk-İslâm Kültüründe Ebced Hesabı ve Tarih Düşürme. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2010.
• Yurdagür, Metin. “Cefr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 7/215-218. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
• Zigetvârî el-Bosnavî, Alaattin Ali Dede. Muhâdaratu’l-evâil ve musâmeretu’l-avâhir. Bu-lak: Matbaatu’l-Mîriyye, 1300.
• Zildzic, Ahmed. Friend and Foe: The Early Ottoman Perception of Ibn ‛Arabī. Berkeley: University of California, Near Eastern Studies, Doktora Tezi. 2012.
• Ziriklî, Muhammed Hayrüddîn b. Mahmûd b. Muhammed b. Alî b. Fâris. el-‘Alâm. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-‘İlm li’l-Melâyîn, 1986.
• Zülâlî Efendi. Mehdîlik Hakkında Bir Risâle. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Yazma Bağışlar, 7554, 44a–b.