Nâbî’nin “Bu” Redifli Naatine Bayburtlu Şevket Bilâlî’nin Naziresi

Yıl 2025, Sayı: 69, 295 - 324, 31.12.2025

Gülcan Abbasoğulları

https://doi.org/10.15745/da.1762328

Öz

17. yüzyıl divan şairlerinden hikemî üslubun temsilcisi olarak telakki edilen Nâbî’nin (ö. 1124/1712) hac yolculuğu esnasında yazdığı rivayet edilen “bu” redifli naat türündeki gazeli, şairlere ciddi anlamda tesir etmiş bir gazel olmuştur. Türk edebiyatında bu şiir esas alınarak çeşitli nazım şekilleriyle yazılmış murabba, tahmis ve müseddes gibi şiirlere ve nazîrelere rastlanmaktadır. Nâbî’nin “bu” redifli gazeline Bayburtlu Şevket Bilâlî’nin (ö. ?/19. yy.) yazmış olduğu bir nazîre de mevcuttur. Bu çalışma, edebî açıdan Bilâlî’nin Nâbî’den etkilendiğini ortaya koymak ve Bilâlî’nin Nâbî’ye nazîre olarak yazdığı “bu” redifli naatinin muhteva hususiyetlerinin incelenmesi açısından önem arz etmektedir. Şevket Bilâlî’nin “bu” redifli gazeliyle ilgili olarak daha önce böyle bir çalışma yapılmamış olduğundan bu çalışmada Nâbî’nin “bu” redifli zemin şiiriyle Şevket Bilâlî’nin bu şiire yazmış olduğu nazîrenin mukayesesini ve nazîrenin şerhini yapmak amaçlanmıştır. Bu minvalde nitel araştırma yöntemlerinden içerik analizi kullanılarak bu iki şiir ile ilgili edebî tespitlerde bulunulmuştur.
Nazîre, bir şairin daha önce yazmış olduğu şiirine ya da başka bir şairin yazmış olduğu şiire benzer olarak kafiye, redif, vezin ve konu bakımından aynılaşmış bir şiir yazmasıdır. Nâbî’nin beş beyitlik “bu” redifli gazeline, Şevket Bilâlî yedi beyitlik aynı redifli bir nazîre yazmıştır. Şevket Bilâlî’nin gazeli, Nâbî’nin gazeliyle vezin, kafiye, redif ve konu bakımından aynıdır. Şevket Bilâlî’nin, nazîresinde edebî sanatlara müracaat ettiği, bazen zemin şiirle benzer ifadeler oluşturduğu bazen de zemin şiirden farklı hususlara değindiği göze çarpmaktadır. Hususen Dîvân’ında Nakşibendî tarikatının Hâlidî koluna bağlı olduğunu belirten Şevket Bilâlî, yazmış olduğu nazîreyi mensubu olduğu bu tasavvufî çevrenin tesiriyle sunmuş olup tarikatının remizlerine ve uygulamalarına da yer vermiştir. Şevket Bilâlî’nin, Hz. Muhammed’e olan ihtiramı ön planda tuttuğu bu gazelinde, şeyhi olan Hasan Visâlî Efendi’yi sıklıkla anması, ona olan bağlılık ve muhabbetini göstermesi aynı zamanda mensubu olduğu yolun onun üzerinde ciddi bir tesir bıraktığının da bir göstergesidir.
Çalışma giriş ve iki bölümden müteşekkildir. Girişte kısaca nazireye dair bilgiler verilmiş olup ilk bölümde bilinen tezkire kaynaklarında hayatı hakkında bilgi bulunmayan Şevket Bilâlî’nin Dîvân’ındaki bilgilerden hareketle hayatı, eseri ve edebî şahsiyetine dair bilgiler verilmiştir. İkinci bölümde ise zemin şiir olan Nâbî’nin “bu” redifli şiiri ve Şevket Bilâlî’nin nazîresinin transkripsiyonlu metni verilmiş ve bu iki şiirin mukayesesi yapılmıştır. Bu çalışmanın zemin şiirle ilgili yapılacak çalışmalara ve şerh çalışmalarına katkı sağlayacağı düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

Türk İslam Edebiyatı , Naat , Nâbî , Bu Redifli Gazel , Nazîre , Bayburtlu Şevket Bilâlî

To Nâbî’s Naat With “bu” Redif Nazire Written By Bayburtlu Şevket Bilâlî

Öz

This Nābī (d. 1124/1712), a 17th-century divan poet recognized for his representation of the wise style, composed a ghazal in the naat genre featuring the redif "bu" (This), reportedly written during his pilgrimage. This ghazal has significantly influenced subsequent poets, leading to the creation of various poetic forms, such as murabba, tahmis, and müseddes, based on its structure. Şevket Bilālī (d. ?/19th century), hailing from Bayburt, also crafted a nazire inspired by Nābī’s ghazal with the same redif. This study is pivotal in revealing Bilālī's literary influences from Nābī and examining the thematic features of Bilālī’s naat, which mirrors Nābī's style. As no prior research has focused specifically on Şevket Bilālī’s ghazal with the redif "bu," this study aims to compare Nābī’s original work with Bilālī’s nazire and provide a commentary on the latter. Utilizing content analysis as a qualitative research method, it presents literary observations regarding both poems.
Nazire refers to a poem composed by a poet that shares similarity in rhyme, redif, meter, and subject matter with a previously written poem. Şevket Bilālī’s nazire consists of seven couplets, while Nābī’s original ghazal features five couplets, both sharing the redif "bu." Bilālī’s ghazal aligns with Nābī’s in terms of meter, rhyme, repeated themes, and subject matter. It is evident that Bilālī employed literary techniques in his nazire, at times echoing the original poem, while also exploring different themes.
Şevket Bilālī, who noted his affiliation with the Hālidī branch of the Naqshbandi order in his Divan, infused his nazire with influences from his Sufi circle, incorporating symbols and practices distinctive to his order. In this ghazal, Bilālī emphasizes his veneration for the Prophet Muhammad, frequently referencing his sheikh, Hasan Visālī Efendi, which underscores the profound impact of his spiritual path on his work.
The structure of the study includes an introduction and two main sections. The introduction offers a brief overview of the nazire form, while the first section delves into the life, works, and literary character of Şevket Bilālī, drawing on information from his Divan, as well as noting the absence of biographical details in known tazkire sources. The second section presents the foundational poem, Nābī’s ghazal with the redif "bu," alongside the transcribed text of Şevket Bilālī’s nazire, facilitating a comparison of the two works. This study is anticipated to contribute significantly to future research on foundational poetry and the interpretation of poetic works.

Anahtar Kelimeler

Turkish Islamic Literature , Naat , Nābī , Ghazal with This Redif , Nazīre , Bayburtlu Şevket Bilālī.

Kaynakça

• Akalın, Şükrü Halûk vd. Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu, 11. Basım, 2011.
• Arslan, Harun. “Türk Edebiyatında ‘Esmâ-yı Nebi ve Celâlzâde Mustafa’nın Tercüme-i Me’âricün’n-Nübüvve’si”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 7/31 (2014), 49-52.
• Aynacı, Mihrican. “Divan Şiirinde Geçen Göz Hastalıklarının Klâsik Dönem Tıp Metinleri Ekseninde Değerlendirilmesi”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 9 (01 Ocak 2012), 29-48. https://doi.org/10.15247/dev.92
• Banarlı, Nihad Sami. Edebiyat Sohbetleri. İstanbul: Kubbealtı Yayınları, 2007.
• Bayram, Yavuz. “16. Yüzyıldaki Bazı Divan Şairlerinin “Şair”e ve “İlham”a Dair Görüşleri”. Türklük Bilimi Araştırmaları 18 (Ocak 2005), 31-68.
• Bektaş, Ekrem. “Nâbî’nin ‘Bu’ Redifli Gazeline Urfalı Şairler Tarafından Yapılan Tahmis ve Yazılan Nazireler”. Gazi Türkiyat 1/3 (2008), 51-66.
• Bilkan, Ali Fuat. Nâbî Dîvânı. 2 Cilt. Ankara: Akçağ Yayınları, 2. Basım, 2011.
• Bilkan, Ali Fuat. Nâbî Hayatı, Sanatı Eserleri. Ankara: Akçağ Yayınları, 3. Basım, 2010.
• Burckhardt, Titus. İslam Sanatı-Dil ve Anlam. çev. Turan Koç. İstanbul: Klasik Yayınları, 2013.
• Candaş, Hilal Barış. “Teveccüh ve Hâlidîlik’teki Uygulanan Örnekleri”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 11/2 (20 Temmuz 2025), 529-555. https://doi.org/10.69576/ihya.1660878
• Cansever, Turgut. İslam’da Şehir ve Mimarî. İstanbul: İz Yayıncılık, 1997.
• Cebecioğlu, Ethem. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. Ankara: Otto Yayınları, 6. Basım, 2014.
• Çakır, Mehmet Saki. “Hatm-i Hâcegân ve Hâlidîlik’teki Uygulanan Örnekleri”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 5/2 (24 Temmuz 2019), 488-505.
• Çiçekler, Mustafa. “Nazîre (Fars Edebiyatı)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/458. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2006.
• Durmuş, İsmail. “Nazîre”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/455-456. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2006.
• el-Hakîm, Suad. İbnü’l Arabî Sözlüğü. çev. Ekrem Demirli. İstanbul: ALFA, 2017.
• el-Isfâhânî, Ragıb. Müfredat. çev. Mustafa Yıldız. İstanbul: Çıra Yayınları, 6. Basım, 2020.
• Gölpınarlı, Abdülbâki. Tasavvuftan Dilimize Geçen Deyimler ve Atasözleri Tercemesi ve Şerhi. İstanbul: İnkılap Kitabevi, 4. Basım, 2023.
• Güldütuna, Hatice Dilek. “Niyâzî-i Mısrî’de Ledün İlmi ve Tahsili”. Bülent Ecevit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/1 (15 Haziran 2021), 187-207. https://doi.org/10.33460/beuifd.886880
• Hocaoğlu Karagöz, Kadriye. Şevket Bilâlî Dîvânı (İnceleme-Metin). İstanbul: Dün Bugün Yarın Yayınları, 2024.
• İbn Arabî, Muhyiddin. Fütûhât-ı Mekkiyye. çev. Ekrem Demirli. 18 Cilt. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2012.
• İsen, Mustafa. “Divan Şiirinde Nazîre Geleneği”. Mavera 54 (1981), 24-26.
• Kalpaklı, Mehmet. “Osmanlı Şiir Akademisi: Nazîre”. Türk Edebiyat Tarihi. ed. Talat Sait Halman vd. 133-137. İstanbul: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2006.
• Kanar, Mehmet. Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. İstanbul: Say Yayınları, 2011.
• Kaplan, Hasan. “Bir Yarışma Olarak Nazire: 16. Yüzyılda Ödüllü Bir Nazire Müsabakası”. KÜLTÜRK Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 5 (Haziran 2022), 35-60.
• Kaplan, Hasan. “Divan Edebiyatında İntihal: Alıntı Mı Çalıntı Mı?” Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi 40 (Şubat 2017), 39-98.
• Karadeniz, Mustafa Uğur. “Kelimelerden şehir: Osmanlıda Şiir-Şehir ilişkisi”. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi 24 (21 Eylül 2021), 793-806. https://doi.org/10.29000/rumelide.990262
• Kâşânî, Abdürrezzak. Tasavvuf Sözlüğü. İstanbul: İz Yayıncılık, 4. Baskı, 2015.
• Koç, Mustafa. “Anadolu’da İlk Türkçe Te’lif Eser”. Bilig 57 (2011), 159-172.
• Konuk, Ahmed Avni. Fusûsu’l-Hikem Tercüme ve Şerhi. haz. Mustafa Tahralı - Selçuk Eraydın. 4 Cilt, İstanbul: İFAV Yayınları, 2002.
• Köksal, Fatih. Sana Benzer Güzel Olmaz Divan Şiirinde Nazîre. Ankara: Akçağ Yayınları, 2006.
• Kur’an Yolu Meali. haz. Hayrettin Karaman vd. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2. Basım, 2020.
• Kurnaz, Cemal. Osmanlı Şair Okulu. Ankara: Birleşik Yayınevi, 2007.
• Küçük, Osman Nuri. “Bilgi Kaynağı ve Vasıtası Olarak Kalb”. Tasavvuf El Kitabı. ed. Kadir Özköse. 48-54. Ankara: Grafiker Yayınları, 8. Basım, 2021.
• Levend, Agâh Sırrı. Türk Edebiyatı Tarihi. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2014.
• Levend, Agâh Sırrı. Divan Edebiyatı Kelimeler ve Remizler Mazmunlar ve Mefhumlar. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2023.
• Mutçalı, Serdar. Arapça-Türkçe Sözlük. İstanbul: Dağarcık Yayınları, 1995.
• Müslim, Ebü’l-Ḥüseyn Müslim b. el-Ḥaccâc b. Müslim el-Kuşeyrî. el-Müsnedü’s-Sahîhü’l-Muhtasar bi Nakli’l-ʿAdl ʿani’l-ʿAdl ilâ Resûlillâh. thk. Muhammed Fuâd ʿAbdulbâkî. Beyrut: Dâru ʾİhyâi’t-Turâŝi’l-ʿArabî, 1373/1954. Okuyucu, Cihan. Nâbî Mütefekkir Bir Şairin Romanı. İstanbul: Sütun Yayınları, 2013.
• Özdil, Hatice - Erat, Ebru. “Nâbî’nin ‘Bu’ Redifli Naatına İbrahim Sabri̇ Efendi’nin Nazîresi”. HİKMET-Akademik Edebiyat Dergisi (Journal Of Academic Literature) 8/17 (19 Temmuz 2022), 85-100. https://doi.org/10.28981/hikmet.1130888
• Parlakkılıç Mucan, Ayşe. “Nâbî’nin “Bu” Redifli Gazeline Yeni Bir Tahmis: Tahmis-i İsmâil Sâdık Kemâl”. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi 9/1 (2025), 132-145. https://doi.org/10.34083/akaded.1630165
• Sarı, Rumeysa. “Müfîdî Divânı’nda Meclis Kültürü ve Unsurları Üzerine Bir Değerlendirme”. Bartın Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 9/2 (30 Aralık 2024), 201-227. https://doi.org/10.70916/buefd.1594940
• Şener, Halil İbrahim. “Tâhiru'l-Mevlevî'nin Tesdîs-i Na't-i Şerif-i Nâbî'si ve Tahlili”. İstem 1 (2003), 9-12.
• Şentürk, Ahmet Atilla – Kartal, Ahmet. Üniversiteler İçin Eski Türk Edebiyatı Tarihi. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2012.
• Şimşek, Selami. Tasavvuf Edebiyatı Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2017.
• Temür, Şükran. “19. Yüzyılda Bilinmeyen Bir Eser: Bayburtlu Şevket Bilâlî Divânı”. International Journal of Social and Economic Sciences 1/2 (2011), 5-8.
• Tosun, Necdet. “Râbıta”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 34/378-379. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2007.
• Yalçın, Dilek. “Hanyalı Nûrî Osmân Divânı’nda Naat”. Mavi Atlas 11/1 (28 Nisan 2023), 147-172. https://doi.org/10.18795/gumusmaviatlas.1259858
• Yarar, Halil İbrahim. “Râbıta ve İlgili Bazı Tasavvufî Kavramların Sûfî Gelenek Açısından Tahlili”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 11/1 (31 Mart 2022), 509-529. https://doi.org/10.15869/itobiad.975271 Yavuz, Kemal. “Türk Şiirinde Nazire”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 1/10 (01 Ocak 2013), 359-423. https://doi.org/10.15247/dev.155
• Yılmaz, Kadri Hüsnü. “Divan Şairlerinin Meydan Okumaları ve Kendi Şiirlerine Nazire İstekleri”. International Journal Of Turkish Literature Culture Education 7/3 (01 Ocak 2018), 1660-1678. https://doi.org/10.7884/teke.4206