Bibliometric Analysis of Addiction and Spirituality Research in International Literature

Yıl 2025, Sayı: 69, 461 - 497, 31.12.2025

Soner Ercan

https://doi.org/10.15745/da.1763778

Öz

Addiction and spirituality research represent areas that are critical from an individual and social perspective. Addiction and spirituality research conducted in different disciplines complicates the understanding of the current situation. There is no research in the international literature that examines the keywords “spirituality” and “addiction” together within the framework of bibliometric and thematic analysis. The absence of research points to a gap in literature. The absence of research indicates the gap in literature. So as to fill this gap, this study focuses on research using the keywords “spirituality” and “addiction” in the international literature. The reasons expressed bring significance to the study. Bibliometric analysis, used to quantify existing research results and generate a general overview, also constitutes the study's methodology. In addition, a general idea is tried to be created from the summaries of the research by using thematic analysis method. The trends and focuses of research covering the keywords “addiction” and “spirituality”, the relationship between the two keywords and other keywords and their changes over the years, research methods, types of addiction and determination of program models are considered as the problem statements of the study. While the scope of the study is limited to research published in Web of Science and Scopus databases, in analyzing the obtained data, VOSviewer was used for bibliometric analysis, Voyant Tools for word cloud and Maxqda for thematic analysis. Findings indicate that 2013 was the peak year for international publications with the keywords addiction and spirituality, and that research was largely centered in the United States. Studies are conducted with different groups such as African Americans, Black Americans, White and Hispanic Americans, Canadian, Buddhist, Male and Female, HIV, and anonymous Alcoholics. It is carried out with different types of addiction such as alcohol and drug addiction with different program models like 12 steps, 3-S, Methadone Maintenance, Mother's Hope, Mind and Spirit Work, Ketamine, Spirituality-Based Intervention. It has been defined that the literature is concentrated around themes such as “spirituality, treatment and recovery”, “demographic variables”, “types of addiction”, “methodical approaches”, “program models” and “the role of spirituality in coping with stress caused by addiction”. With the relationship between the keywords “spirituality” and “addiction”, the visibility of the keyword “recovery” increases. Spirituality provides meaning to the individual and contributes to the treatment process positively. It has been found that the keywords “spirituality” and “addiction” are highly related to keywords “recovery”, “religion”, and “religiousness”. The study examines research containing the keywords “spirituality” and “addiction” in the international literature using bibliometric and thematic analysis methods. Result of the analysis provides a profile of the current situation. It is recommended that future research be conducted on different types of addiction like digital addiction, and by developing different program models.

Anahtar Kelimeler

Psychology of Religion , Addiction , Spirituality , Bibliometric Analysis , VOSviewer

Uluslararası Literatürde Bağımlılık ve Maneviyat Araştırmalarının Bibliyometrik Analizi

Öz

Bağımlılık ve maneviyat araştırmaları, birey ve toplum açısından kritik öneme sahip alanları temsil etmektedir. Farklı disiplinlerde yürütülen bağımlılık ve maneviyat araştırmaları mevcut durumun anlaşılmasını zorlaştırmaktadır. Uluslararası literatürde “maneviyat” ve “bağımlılık” anahtar kelimelerini birlikte, bibliyometrik ve tematik analiz çerçevesinde inceleyen araştırma bulunmamaktadır. Araştırmanın bulunmayışı literatürdeki boşluğa işaret etmektedir. Bu çalışma, söz konusu boşluğu gidermek amacıyla uluslararası literatürde “maneviyat” ve “bağımlılık” anahtar kelimelerini kullanan araştırmaları kendine konu edinmektedir. İfade edilen sebepler çalışmaya önem kazandırmaktadır. Mevcut araştırma sonuçlarını sayısallaştırarak genel bir fikir oluşturmak için kullanılan bibliyometrik analiz aynı zamanda çalışmanın yöntemini oluşturmaktadır. Ayrıca araştırmaların özetlerinden tematik analiz yöntemi ile genel bir fikir oluşturulmaya çalışılmaktadır. “Bağımlılık” ve “maneviyat” anahtar kelimelerini kapsayan araştırmaların eğilimleri, odak noktaları, iki anahtar kelimenin diğer anahtar kelimeler ile ilişkisi ve yıllara göre değişimi, araştırma yöntemleri, bağımlılık türleri ve program modellerinin tespit edilmesi, çalışmanın problem cümlesi olarak kabul edilmektedir. Çalışmanın kapsamı, Web of Science ve Scopus veri tabanlarında yayımlanmış araştırmalarla sınırlı olup, elde edilen verilerin çözümlenmesinde bibliyometrik analiz için VOSviewer, kelime bulutu için Voyant Tools ve tematik analizler için Maxqda kullanılmıştır. Bulgular, 2013 yılının bağımlılık ve maneviyat anahtar kelimesine sahip uluslararası yayınların en yoğun yıl olduğunu, araştırmaların büyük ölçüde Amerika Birleşik Devletleri merkezli yürütüldüğünü göstermektedir. Araştırmalar Afro-Amerikalılar, Siyah Amerikalılar, Beyaz ve Hispanik Amerikalılar, Kanada, Budist, Erkek- Kadın, HIV, Adsız Alkolikler gibi farklı gruplarla yürütülmektedir. 12 basamak, 3-S, Metadon Bakım, Annenin Umudu, Aklı ve Ruhu Çalışması, Ketamin, Maneviyat Temelli Müdahale gibi farklı program modelleri ile alkol ve uyuşturucu bağımlılığı gibi farklı bağımlılık türleri ile gerçekleştirildiği görülmektedir. Literatürün “maneviyat, tedavi ve iyileşme”, “demografik değişkenler”, “bağımlılık türleri”, “yöntemsel yaklaşımlar”, “program modelleri” ve “bağımlılığın yol açtığı stresle başa çıkmada maneviyatın rolü” gibi temalar etrafında yoğunlaştığı tespit edilmiştir. “Maneviyat” ve “bağımlılık” anahtar kelimelerinin ilişkisi ile “iyileşme” anahtar kelimesinin görünürlüğü artmaktadır. Maneviyat, bireye anlam sağlamakta ve tedavi sürecine olumlu katkıda bulunmaktadır. “Maneviyat” ve “bağımlılık” anahtar kelimelerinin “iyileşme”, “din”, “dindarlık” anahtar kelimeleri ile yoğun bir ilişki içerisinde olduğu tespit edilmiştir. Bu çalışma, uluslararası literatürde “maneviyat” ve “bağımlılık” anahtar kelimelerini içeren araştırmaları bibliyometrik ve tematik analiz yöntemiyle incelemektedir. Analiz sonucu güncel durumun profili çıkartılmaktadır. Gelecek araştırmaların dijital bağımlılık gibi farklı bağımlılık türleriyle ve farklı program modelleri geliştirilerek yürütülmesi tavsiye edilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Din Psikolojisi , Bağımlılık , Maneviyat , Bibliyometrik Analiz , VOSviewer

Kaynakça

• “Addiction”. Erişim 28 Eylül 2025. https://onlinelibrary.wiley.com/journal/13600443.
• Akça, Emrullah, ve Muhammed Kızılgeçit. “Madde Bağımlılarında Dini /Manevi Programın Psikolojik İyi Oluşa Etkisinin Karma Yöntemle İncelenmesi (Denetimli Serbestlik Örneği)”. Antakiyat 7, sy 2 (2024): 2.
• “Alcoholism Treatment Quarterly”. Erişim 28 Eylül 2025. https://www.tandfonline.com/journals/watq20.
• Arévalo, Sandra, Guillermo Prado, ve Hortensia Amaro. “Spirituality, Sense of Coherence, and Coping Responses in Women Receiving Treatment for Alcohol and Drug Addiction”. Evaluation and Program Planning 31, sy 1 (2008): 113-23. Scopus. https://doi.org/10.1016/j.evalprogplan.2007.05.009.
• Arnold, Ruth M., S. Kelly Avants, Arthur Margolin, ve David Marcotte. “Patient Attitudes Concerning the Inclusion of Spirituality into Addiction Treatment”. Journal of Substance Abuse Treatment 23, sy 4 (2002): 319-26. Scopus. https://doi.org/10.1016/S0740-5472(02)00282-9.
• Arslan, Erdal. “Sosyal Bilim Araştırmalarında VOSviewer ile Bibliyometrik Haritalama ve Örnek bir Uygulama”. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 22, sy Özel Sayı 2 (2022): Özel Sayı 2. https://doi.org/10.18037/ausbd.1227291.
• Arslan, Hammet. “Budizm’in Bağımlılığa Bakışı”. İçinde Bedenimizin İşgalcileri Dinlerin Bağımlılığa Bakışı, editör Süleyman Turan. Okur Akademi, 2019.
• Aslancı, Seher. “Araştırma Sorgulamaya Dayalı Öğrenme: Bibliyometrik Bir Analiz”. Scientific Educational Studies 6, sy 1 (2022): 1. https://doi.org/10.31798/ses.1068633.
• Avants, S. Kelly, Lara A. Warburton, ve Arthur Margolin. “Spiritual and Religious Support in Recovery from Addiction Among HIV-Positive Injection Drug Users”. Journal of Psychoactive Drugs 33, sy 1 (2001): 39-45. Scopus. https://doi.org/10.1080/02791072.2001.10400467.
• Baetz, Marilyn, Rudy Bowen, Glenn Jones, ve Tulay Koru-Sengul. “How Spiritual Values and Worship Attendance Relate to Psychiatric Disorders in the Canadian Population”. Canadian Journal of Psychiatry 51, sy 10 (2006): 654-61. Scopus. https://doi.org/10.1177/070674370605101005.
• Beitel, Mark, Marla Genova, Zev Schuman-Olivier, Ruth Arnold, S. Kelly Avants, ve Arthur Margolin. “Reflections by Inner-City Drug Users on a Buddhist-Based Spirituality-Focused Therapy: A Qualitative Study”. American Journal of Orthopsychiatry 77, sy 1 (2007): 1-9. Scopus. https://doi.org/10.1037/0002-9432.77.1.1.
• Bonelli, Raphael M., ve Harold G. Koenig. “Mental Disorders, Religion and Spirituality 1990 to 2010: A Systematic Evidence-Based Review”. Journal of Religion and Health 52, sy 2 (2013): 657-73. https://doi.org/10.1007/s10943-013-9691-4.
• Borras, Laurence, Yasser Khazaal, Riaz Khan, vd. “The Relationship Between Addiction and Religionand its Possible Implication for Care”. Substance Use & Misuse 45, sy 14 (2010): 2357-410. https://doi.org/10.3109/10826081003747611.
• Braun, Virginia, ve Victoria Clarke. “Using Thematic Analysis in Psychology”. Qualitative Research in Psychology 3, sy 2 (2006): 77-101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa.
• Broadus, Robert N. “Early Approaches to Bibliometrics”. Journal of the American Society for Information Science 38, sy 2 (1987): 127-29.
• Carter, T.M. “The Effects of Spiritual Practices on Recovery from Substance Abuse”. Journal of Psychiatric and Mental Health Nursing 5, sy 5 (1998): 409-13. Scopus. https://doi.org/10.1046/j.1365-2850.1998.00153.x.
• Ceylan, İsa. “Bağımlılıktan Bağlanmaya: Bağımlılığa Dini ve Manevi Yaklaşımlar”. Türk Manevi Danışmanlık ve Rehberlik Dergisi, sy 3 (2021): 3.
• Ceylan, İsa. “Madde Bağımlısı Bireylerin Değişim Sürecindeki Farkındalık Düzeylerine Varoluşçu/Manevi Yaklaşım”. Türk Manevi Danışmanlık ve Rehberlik Dergisi, sy 2 (2020): 2.
• Ceylan, İsa, ve Abdullah Dağcı. “Alkol Bağımlılığıyla Baş Etmede Manevi Bakım İhtiyaçlarının Belirlenmesi”. Turkish Academic Research Review 6, sy 2 (2021): 2. https://doi.org/10.30622/tarr.898342.
• Cook, Christopher C. H. “Addiction and Spirituality”. Addiction 99, sy 5 (2004): 539-51. Scopus. https://doi.org/10.1111/j.1360-0443.2004.00715.x.
• Demiröz, Mehmet Fatih, ve Nurten Kımter. “Türkiye’de Din Psikolojisi Alanındaki ‘Dindarlık’ Konulu Lisansüstü Tezlerin Bibliyometrik Analizi Üzerine Bir Araştırma”. Bilimname, sy 51 (2024): 51. https://doi.org/10.28949/bilimname.1411980. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders DSM-5. 5. b. American Psychiatric Publishing, 2013.
• Dirik, Deniz, İnan Eryılmaz, ve Tuğba Erhan. “Post-Truth Kavramı Üzerine Yapılan Çalışmaların VOSviewer ile Bibliyometrik Analizi”. Sosyal Mucit Academic Review 4, sy 2 (2023): 2. https://doi.org/10.54733/smar.1271369.
• Eck, Nees Jan van, ve Ludo Waltman. “Software Survey: VOSviewer, a Computer Program for Bibliometric Mapping”. Scientometrics 84, sy 2 (2010): 523-38.
• El-Guebaly, Nady. “The Meanings of Recovery from Addiction Evolution and Promises”. Journal of Addiction Medicine 6, sy 1 (2012): 1-9. Scopus. https://doi.org/10.1097/ADM.0b013e31823ae540.
• Galanter, Marc. “Spirituality and Addiction: A Research and Clinical Perspective”. American Journal on Addictions 15, sy 4 (2006): 286-92. Scopus. https://doi.org/10.1080/10550490600754325.
• Galanter, Marc. “Spirituality and Recovery in 12-Step Programs: An Empirical Model”. Journal of Substance Abuse Treatment 33, sy 3 (2007): 265-72. Scopus. https://doi.org/10.1016/j.jsat.2007.04.016.
• Galanter, Marc, Helen Dermatis, Gregory Bunt, Caroline Williams, Manuel Trujillo, ve Paul Steinke. “Assessment of Spirituality and its Relevance to Addiction Treatment”. Journal of Substance Abuse Treatment 33, sy 3 (2007): 257-64. Scopus. https://doi.org/10.1016/j.jsat.2006.06.014.
• Geppert, Cynthia, Michael P. Bogenschutz, ve William R. Miller. “Development of a Bibliography on Religion, Spirituality and Addictions”. Drug and Alcohol Review 26, sy 4 (2007): 389-95. Scopus. https://doi.org/10.1080/09595230701373826.
• Gül, Ali. “Değer Odaklı Gençlik Kampı Faaliyetlerinin Ortaöğretim Öğrencilerinin Dijital Bağımlılığını Önlemedeki Rolü”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11, sy 2 (2024): 2. https://doi.org/10.17859/pauifd.1557455.
• Gürsu, Orhan. Bağımlılık ve Din: Nöropsikolojik Bir Yaklaşım. Değerler Eğitim Merkezi Yayınları, 2018.
• Gürsu, Orhan. “İnancın Bağımlılık Karşısındaki Fonksiyonu”. İçinde Sosyal Hizmet ve Bütün Yönleriyle Bağımlılık El Kitabı, editör Y. Sinan Zavalsız. Grafiker Yayınları, 2020.
• Gürsu, Orhan. “Madde Bağımlılığı ve Din: HİGED Örneği”. Addicta: The Turkish Journal on Addictions 5, sy 1 (2018): 37-54. https://doi.org/10.15805/addicta.2018.5.1.0006.
• Gürsu, Orhan, ve Nihâl İşbilen. Bağımlılara Yönelik Manevi Danışmanlık ve Rehberlik Hizmetleri. Editör Sevde Düzgüner. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları - 1813, 2020.
• Heinz, Adrienne, David H. Epstein, ve Kenzie L. Preston. “Spiritual/Religious Experiences and In-Treatment Outcome in an Inner-City Program for Heroin and Cocaine Dependence”. Journal of Psychoactive Drugs 39, sy 1 (2007): 41-49. Scopus. https://doi.org/10.1080/02791072.2007.10399863.
• İşbilen, Nihâl, ve Hasan Kaplan. “Bishri Hafi Effect: How Spirituality Might Stall off the Addiction Recovery”. Archive for the Psychology of Religion, (Yayın Aşamasında) 0, sy 0 (2025): 1-14. https://doi.org/10.1177/00846724251313810.
• İşbilen, Nihâl, ve Ali Ulvi Mehmedoğlu. “Spirituality-Based Addiction Counseling Model Proposal: Theory and Practice”. Spiritual Psychology and Counseling 7, sy 1 (2022): 1. https://doi.org/10.37898/spc.2022.7.1.167.
• Jarusiewicz, Betty. “Spirituality and Addiction: Relationship to Recovery and Relapse”. Alcoholism Treatment Quarterly 18, sy 4 (2000): 99-109. Scopus. https://doi.org/10.1300/J020v18n04_08.
• “Journal of Psychoactive Drugs”. Erişim 28 Eylül 2025. https://www.tandfonline.com/journals/ujpd20.
• “Journal of Religion and Health”. Erişim 28 Eylül 2025. https://link.springer.com/journal/10943.
• “Journal of Substance Abuse Treatment”. Erişim 28 Eylül 2025. https://www.sciencedirect.com/journal/journal-of-substance-abuse-treatment.
• Karacoşkun, Mustafa Doğan, Zeynep Sağır, ve Gönül Kılınç. “Dini Başa Çıkmaya Yönelik Bibliyometrik Bir Araştırma: 1990-2024 Yılları Arasında Yapılan Çalışmaların Analizi”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11, sy 1 (2024): 1. https://doi.org/10.46353/k7auifd.1463265.
• Karslı, Necmi. “Gençlerde İnternet Bağımlılığı ve Dindarlık İlişkisi”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sy 46 (Haziran 2019): 46. https://doi.org/10.17120/omuifd.526893.
• Kelly, John F., ve David Eddie. “The Role of Spirituality and Religiousness in Aiding Recovery From Alcohol and Other Drug Problems: An Investigation in a National U.S. Sample”. Psychology of Religion and Spirituality 12, sy 1 (2020): 116-23. Scopus. https://doi.org/10.1037/rel0000295.
• Koç, Mustafa. “Türk Din Psikolojisi Dergisi’ndeki Bilimsel Yayınlar (2020-2024) Üzerine Bibliyometrik Analizler”. Türk Din Psikolojisi Dergisi, sy 11 (2025): 11. https://doi.org/10.59379/tdpd.1696872.
• Koç, Mustafa. “Türkiye’deki Manevi Danışmanlık ve Rehberlik Çalışmaları Bağlamında ‘“Maneviyat Psikolojisi Sempozyumları”’ (2014-2018) Üzerine Bibliyometrik Analizler”. Türk Manevi Danışmanlık ve Rehberlik Dergisi, sy 5 (2022): 5. https://doi.org/10.56432/tmdrd.1117128.
• Laudet, Alexandre B., Keith Morgen, ve William L. White. “The Role of Social Supports, Spirituality, Religiousness, Life Meaning and Affiliation with 12-Step Fellowships in Quality of Life Satisfaction Among Individuals in Recovery from Alcohol and Drug Problems”. Alcoholism Treatment Quarterly 24, sy 1-2 (2006): 33-73. https://doi.org/10.1300/J020v24n01_04.
• Margolin, Arthur, Mark Beitel, Zev Schuman-Olivier, ve S. Kelly Avants. “A Controlled Study of a Spirituality-Focused Intervention for Increasing Motivation for HIV Prevention Among Drug Users”. AIDS Education and Prevention 18, sy 4 (2006): 311-22. Scopus. https://doi.org/10.1521/aeap.2006.18.4.311.
• “Religions”. Erişim 28 Eylül 2025. https://www.mdpi.com/journal/religions.
• Rothberg, Rebecca L., Nour Azhari, Nancy A. Haug, ve Elias Dakwar. “Mystical-Type Experiences Occasioned by Ketamine Mediate its Impact on at-Risk Drinking: Results from a Randomized, Controlled Trial”. Journal of Psychopharmacology 35, sy 2 (2021): 150-58. Scopus. https://doi.org/10.1177/0269881120970879.
• Scopus. “Analyze Search Results”. Erişim 21 Haziran 2025. https://www.scopus.com/term/analyzer.uri?sort=plf-f&src=s&sid=d2a48980685c5c3273b70e1d7da5d978&sot=a&sdt=a&sl=36&s=KEY%28%22addiction%22+and++%22spirituality%22%29&origin=resultslist&count=10&analyzeResults=Analyze+results.
• “Substance Abuse”. Erişim 28 Eylül 2025. https://www.tandfonline.com/journals/wsub20.
• “Substance Use & Misuse”. Erişim 28 Eylül 2025. https://www.tandfonline.com/journals/isum20.
• Süzgün, Furkan, ve Sema Yılmaz. “Din Psikolojisi Temalı Uluslararası Araştırmaların Bibliyometrik Analizi”. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi 8, sy 4 (2024): 4. https://doi.org/10.32711/tiad.1558437.
• “The 12 Steps”. Narcotics Anonymous Australia, t.y. Erişim 16 Temmuz 2025. https://www.na.org.au/multi/the-12-steps/.
• TÜBİTAK ULAKBİM Cahit Arf Merkezi. “Bibliyometri Nedir?” Erişim 02 Temmuz 2025. https://cabim.ulakbim.gov.tr/bibliyometrik-analiz/bibliyometrik-analiz-sikca-sorulan-sorular/.
• “Voyant Tools”. Erişim 07 Temmuz 2025. https://voyant-tools.org/?corpus=fcc99ed74809ec6ee4229f73145fba16. Walton-Moss, Benita, Ellen M. Ray, ve Kathleen Woodruff. “Relationship of Spirituality or Religion to Recovery From Substance Abuse: A Systematic Review”. Journal of Addictions Nursing 24, sy 4 (2013): 217-26. Scopus. https://doi.org/10.1097/JAN.0000000000000001.
• Web of Science. “Analyze Results”. Erişim 21 Haziran 2025. https://www.webofscience.com/wos/woscc/analyze-results/e665ca65-bbf6-4ef2-85d5-9cd73ad10c0b-016999a583.
• World Drug Report 2025. United Nations Office on Drugs and Crime, 2025. https://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/WDR_2025/Press_release_WDR_2025_English.pdf.
• Yalvaç Arıcı, Handan. “Gençlerde Sosyal Medya Bağımlılığına Yönelik Manevi Danışmanlık Müessesi”. Diyanet İlmi Dergi 60, sy 1 (2024): 1. https://doi.org/10.61304/did.1399078.