Fârâbî’de Faal Aklın Siyasal Fonksiyonu ve Meşruiyetin Ontolojik Temeli

Yıl 2025, Sayı: 69, 205 - 228, 31.12.2025

Bahar Koca

https://doi.org/10.15745/da.1765847

Öz

Fârâbî’nin siyaset felsefesi, metafizik ile siyasî düşünceyi birbirine bağlı, karşılıklı olarak temellendiren ve sınırlarını belirleyen bir sistem bütünlüğü içinde ele alır. Bu sistemin merkezinde yer alan faal akıl, ay-altı âlemin düzen ve işleyişinden sorumlu bir ilke olarak görülmekle birlikte siyasal otoritenin meşruiyetini sağlayan epistemik dayanak niteliğini de taşır. Fârâbî düşüncesinde faal aklın konumu iki ana düzlemde tartışılmıştır: Ontolojik-epistemolojik düzlem ve siyasal düzlem. Ontolojik-epistemolojik bağlamda faal akıl, hakikatin bilgisine ulaşmayı mümkün kılan aracı ve varlık mertebelerinin tamamlayıcı halkasıdır; siyasal bağlamda ise erdemli toplumun kuruluşunu, yasaların belirlenmesini ve toplumsal erdemleri temin eden ilkelerin kaynağıdır. Bu makale, faal aklın siyasal fonksiyonunu merkezine almakta; metafizik boyutunu göz ardı etmeksizin, fakat ayrıntılı bir tartışmaya girmeden, siyaset teorisindeki işlevini görünür kılmayı amaçlamaktadır. Çalışmada ayrıca Fârâbî’nin meşruiyet anlayışı, modern siyaset teorileri bağlamında özellikle Max Weber’in otorite tipolojisi ve Jean-Jacques Rousseau’nun genel irade öğretisiyle karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Weber’in meşruiyeti yönetenlere duyulan inanç temeline dayandıran sosyolojik yaklaşımı ile Rousseau’nun siyasal otoriteyi halkın özgür iradesi ve ortak iyi ilkesi üzerinden ifade etmesi, Fârâbî’nin aklın hakikate ulaşma yetkinliğini merkeze alan meşruiyet anlayışıyla karşılaştırılmıştır. Bu doğrultuda yöntem olarak Fârâbî’nin birincil metinleri kavramsal çözümleme ve karşılaştırmalı okuma teknikleriyle incelenmiş; modern meşruiyet kuramlarıyla analitik bir ilişki kurulmuştur. Araştırma sonucunda, Fârâbî’nin siyaset teorisinde meşruiyetin halkın rızası ya da geleneksel otorite biçimlerine değil, hakikate ulaşma yetkinliğine dayandığı ortaya çıkmaktadır.

Anahtar Kelimeler

İslam Felsefesi , Siyaset Felsefesi , Fârâbî , Faal Akıl , Meşruiyet , Meşruiyet Teorileri

The Political Function of the Active Intellect in al-Fārābī and the Ontological Foundations of Legitimacy

Öz

Al-Fārābī’s political philosophy approaches metaphysics and political thought as mutually interdependent domains that both ground and define one another within a coherent systematic framework. At the center of this system lies the Active Intellect, which, while regarded as the cosmic principle responsible for the order and operation of the sublunary world, also functions as the epistemic foundation of political legitimacy. Thus, the Active Intellect is not merely a complementary element in the hierarchy of being but rather a source of authority that ensures the continuity of the political order. In al-Fārābī’s thought, the position of the Active Intellect is discussed on two main levels: the ontological-epistemological and the political. In the ontological-epistemological context, it is the mediator that makes the knowledge of truth possible and the final link completing the chain of being; in the political context, it serves as the source of the principles that ensure the foundation of the virtuous city, the determination of its laws, and the continuity of social virtues. This article centers on the political function of the Active Intellect, aiming to make its role within political theory visible without ignoring its metaphysical dimension, yet without entering into a detailed metaphysical discussion. Furthermore, the study examines al-Fārābī’s understanding of legitimacy in comparison with modern political theories, particularly Max Weber’s typology of authority and Jean-Jacques Rousseau’s doctrine of the general will. Weber’s sociological approach, which grounds legitimacy in the belief of the governed in the rulers, and Rousseau’s principled model, which bases political authority on the free will of the people and the notion of the common good, are compared with al-Fārābī’s epistemic conception of legitimacy, centered on the intellect’s capacity to attain truth. Methodologically, the study employs conceptual analysis and comparative reading of al-Fārābī’s primary texts, establishing an analytical relation with modern theories of legitimacy. The research concludes that in al-Fārābī’s political theory, legitimacy is grounded not in popular consent or traditional forms of authority, but in the intellect’s ability to apprehend truth. Accordingly, the Active Intellect constitutes the epistemic and ontological foundation of the political order; the establishment and endurance of the virtuous city depend upon this very principle.

Anahtar Kelimeler

Islamic Philosophy , Political Philosophy , Al-Fārābī , Active Intellect , Legitimacy , Theories of Legitimacy

Kaynakça

• Ağaoğulları, Mehmet Ali. “Jean-Jacques Rousseau: Halk Kendini Yaratıyor.” Sokrates’ten Jakobenlere Batıda Siyasal Düşünceler. ed. Mehmet Ali Ağaoğulları. İstanbul: İleti-şim Yayınları, 2020.
• Al-Fârâbî, Abû Nasr. Al-Farabi on the Perfect State: Mabadi’ Arā’ Ahl al-Madina al-Fadila. Edited and translated by Richard Walzer. Oxford: Clarendon Press, 1985.
• Al-Fârâbî, Abû Nasr. “The Political Regime.” Çev. Fauzi M. Najjar. Medieval Political Philo-sophy: A Sourcebook. Haz. Ralph Lerner ve Muhsin Mahdi, Ernest L. Fortin’in kat-kısıyla. New York: The Free Press; Toronto: Collier-Macmillan, 1963.
• Al-Fârâbî, Abû Nasr. The Political Writings: “Selected Aphorisms” and Other Texts. Çev. ve not. Charles E. Butterworth. Ithaca–London: Cornell University Press, 2001.
• Arioli, Daniel H. “The First Ruler and the Prophet: On the Identity-in-Difference of Poli-tics, Religion, and Philosophy in the Thought of Alfarabi and Ibn Sina.” Polity 46/4 (2014), 547-561.
• Arnaldez, Roger. “Fârâbî’nin Erdemli Şehri ve Ümmet (Umma).” Çev. Kenan Gür-soy. Uluslararası İbn Türk, Hârezmî, Fârâbî, Beyrûnî ve İbn Sînâ Sempozyumu Bil-dirileri. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Atatürk Kültür Mer-kezi Yayını, 1990.
• Aydınlı, Yaşar. “Farâbî’nin Siyaset Felsefesinde İlk-Başkan (er-Reîs el-Evvel) Kavra-mı.” T.C. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/2 (1987), 291-302.
• Azzuhri, Anggi. “Introducing Al-Farabi’s Political Philosophy to Modern Politics (Correla-ting Al-Farabi’s Philosophy with Modern Politics).” Australian Journal of Islamic Studies 7, no. 2 (2022): 22–35.
• Beetham, David. The Legitimation of Power. Basingstoke: Macmillan, 1991.
• Bertram, Christopher. “Jean Jacques Rousseau”. Ed. Edward N. Zalta. Stanford Encyclope-dia of Philosophy (rev. ed. 21 Nisan 2023). “The emergence of the general will: procedure, virtue and the legislator” başlıklı bölüm, parag. 95–97. Erişim 12 Ağus-tos 2025. https://plato.stanford.edu/entries/rousseau/#EmerGeneWillProcVirtLegi.
• Bertram, Christopher. Rousseau and The Social Contract. London: Routledge, 2004.
• Butterworth, Charles. “Al-Fārābī’s Statecraft: War and the Well-Ordered Regime.” İçin-de Cross, Crescent, and Sword: The Justification and Limitation of War in Western and Islamic Tradition. Eds. James Turner Johnson and John Kelsay. New York: Greenwood Press, 1990. ss. 79-100.
• Butterworth, Charles E. “Alfarabi, 870-950.” The Encyclopedia of Political Thought, ts., doi:10.1002/9781118474396.wbept0018.
• Butterworth, Charles E. Alfarabi’s Goal: Political Philosophy, Not Political Theology. İçinde Afsaruddin, A. (eds) Islam, the State, and Political Authority. Middle East Today. Palgrave Macmillan, New York, 2011. https://doi.org/10.1057/9781137002020_4, 53-74.
• Cherni, Amor. Abû Nasr al-Fârâbî Opinions des Habitants de la Cité Vertueuse. Paris: Dar Albouraq, 2012.
• Colmo, Christopher. “Theory and Practice: Alfarabi's Plato Revisited.” The American Poli-tical Science Review 86/4 (1992), 966-976.
• Çilingir, Lokman. “Fârâbî: Medeni Siyaset.” İslam’ın Klasik Çağında Felsefi Bir Sorun Ola-rak Siyaset. Ed. Lokman Çilingir, Mustafa Yıldız, Hasan Aydın. Ankara: Elis Yayınla-rı, 2016.
• Çilingir, Lokman. “Fârâbî’de Rasyonel Siyaset ve Akıl İnancı.” Kutadgubilig: Felsefe-Bilim Araştırmaları Dergisi 11 (Mart 2007): 199–244.
• Fakhry, Majid. Al-Farabi: Founder of Islamic Neoplatonism – His Life, Works and Influen-ce. Oxford: Oneworld, 2002.
• Fârâbî, es-Siyasetü’l-Medeniyye-Mevcutların İlkeleri. çev. Yaşar Aydınlı İstanbul: Litera Yayıncılık, 2020.
• Fârâbî. El-Medînetü'l-Fâzıla- Tanrı Alem İnsan. çev. Yaşar Aydınlı, (İstanbul: Litera Yayın-cılık, 2021.
• Fârâbî. Es-Siyasetü’l-Medeniyye-Mevcutların İlkeleri. çev. Yaşar Aydınlı, İstanbul: Litera Yayıncılık, 2020.
• Fârâbî. Kitabu’l-Hurûf-Harfler Kitabı. çev. Ömer Türker. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2018.
• Fârâbî. Kitabü’l-Mille-Din Üzerine. çev. Yaşar Aydınlı, İstanbul: Litera Yayıncılık, 2019.
• Fârâbî, La politique civile ou les principes des existants (As-Siyâsa al-Madaniyya), çev. ve şerh: Amor Cherni (Paris: Les Belles Lettres, 2015).
• Fârâbî. Mutluluğun Kazanılması. çev. Ahmet Arslan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2012.
• Germann, Nadja. “Al-Farabi’s Philosophy of Society and Religion”. Ed. Edward N. Zal-ta. Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2016 Edition). Erişim 12 Ağustos 2025. https://plato.stanford.edu/entries/al-farabi-soc-rel/. Heywood, Andrew. Siyaset Teorisine Giriş. çev. Hızır Murat Köse. İstanbul: Küre Yayınla-rı, 2014.
• Kurtoğlu, Zerrin. “Fârâbî’nin Din Tanımının İnsanî Bigelikle İlişkisi.” Uluslararası Fârâbî Sempozyumu Bildirileri. Ed. Fehrullah Terkan, Şenol Korkut. Ankara: Elis, 2005.
• Kurtoğlu, Zerrin. İslâm Düşüncesinin Siyasal Ufku: Siyaset Sorunu Açısından Din-Felsefe İlişkileri. İstanbul: İletişim Yayınları, 2003.
• Mahdi, Muhsin. Alfarabi and the Foundation of Islamic Political Philosophy. Chicago: Uni-versity of Chicago Press, 2010.
• Mattila, Janne. The Eudaimonist Ethics of al-Fārābī and Avicenna. Leiden–Boston: Brill, 2022.
• Najjar, Fauzi M. “Fārābī's Political Philosophy and Shī'ism.” Studia Islamica 14 (1961), 57-72.
• Orwin, Alexander. Redefining the Muslim Community: Ethnicity, Religion, and Politics in the Thought of Alfarabi. Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2017, 45-46.
• Öztaş, Ayhan. “Siyasal Teoloji ve Fârâbî’nin Siyaset Felsefesinin Bağlamı Soru-nu.” Kalemname 8/16 (Aralık 2023), 377-407.
• Parens, Joshua. An Islamic Philosophy of Virtuous Religions: Introducing Alfarabi. Albany: State University of New York Press, 2006.
• Rosenthal, Erwin I. J. “Fârâbî’nin Felsefesinde Siyasetin Yeri.” çev. Bayram Ali Çetinka-ya. İslâmî Araştırmalar 18/2 (2005), 169-181.
• Rousseau, Jean-Jacques. Du Contrat Social. Paris: Garnier-Flammarion, 1966.
• Rousseau, Jean Jacques. Toplum Sözleşmesi. çev. Vedat Günyol. İstanbul: Türkiye İş Ban-kası Yayınları, 2013.
• Shively, W. Phillips. Güç ve Tercih-Siyaset Bilimine Giriş. çev. Haluk Özdemir. Ankara: Serbest Akademi, 2021.
• Strauss, Leo. “Farabi’s Plato.” içinde Persecution and the Art of Writing, 134-139. Chicago: University of Chicago Press, 1988.
• Strauss, Leo. “Remarks on the Political Science of Maimonides & Farabi.” çev. Robert Bartlett. The New School for Social Research, 1936, 10.
• Tamer, Georges. Philosophy and the Crisis of Modernity: Leo Strauss’s Relationship with al-Fārābī, Avicenna, and Averroes. çev. Ezra Tzfadya. Albany: State University of New York Press, 2024.
• Türker-Küyel, Mübehat. “Fârâbî ve Siyaset.” IX. Türk Tarih Kongresi Bildirileri, Cilt II. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1988, 607.
• Türker, Ömer. “Farabi’nin Siyaset Felsefesinde Akli Meşruiyetin Temellendirilme-si.” Kutadgubilig 25 (2013).
• Umut, Hatice. Fârâbî’de Hakikat-Siyaset İlişkisi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
• Walzer, Richard R. “Al-Farabi on Prophecy.” Encyclopedia of Islam ve Greek into Arabic: Essays on Islamic Philosophy. Cambridge: Harvard University Press, 1962.
• Weber, Max. Economy and Society. Ed. Guenther Roth – Claus Wittich. Berkeley: Univer-sity of California Press, 1978. Weber, Max. Ekonomi ve Toplum. Çev. Latif Boyacı. İstanbul: Runik Kitap, 2023.
• Weber, Max. The Theory of Social and Economic Organization. New York: A. M. Hender-son and Talcott Parsons., 1964.
• Yuslih, Muhammad. “Political Philosophy: A Comparative Analysis of Al-Farabi and Aris-totle’s Thought.” Kawanua International Journal of Multicultural Studies 3, no. 2 (2022): 44–51.