Fâtımîler ile Endülüs Emevîlerinin Mücadelesinde Benî Hamdûn Ailesi

Öz

Bu çalışma, 4./10. yüzyılda Şiî-İsmâilî Fâtımîler (297-567/909-1171) ile Sünnî Endülüs Emevîleri (138-422/756-1031) arasında gelişen siyasi, askerî ve mezhebî mücadelede Yemen asıllı Benî Hamdûn ailesinin rolüne odaklanmaktadır. Makro düzeyde Fâtımî-Emevî mücadelesinde ittifaklar ve diplomatik manevraların mahiyeti ve işlevselliği, mikro düzeyde ise Benî Hamdûn ailesinin mücadele etrafından şekillenen tarihsel süreci incelenmektedir. Fâtımî-Emevî mücadelesi iki hilafet arasındaki doğrudan çatışmalarla gelişme göstermemiş, ittifaklar, vekalet savaşları, istihbarat faaliyetleri ve diplomatik iş birlikleri gibi dolaylı mücadele biçimleri ile yüzyıl boyunca süregelmiştir. Çoğunlukla Mağrib’de Berberî kabileler, liderler ve mahalli yönetimler mücadelenin sahadaki aktörleri olmuştur. Arap bir hanedan olan Benî Hamdûn yönetimi bu aktörler arasında hem konumu hem de tarihî arka planı itibariyle özel bir yer tutmuştur. Fâtımîlerin kuruluşu ile tarih sahnesine çıkan Benî Hamdûn ailesi Orta Mağrib’de idari ve askerî vazifeler üstlenmiş, Fâtımî hakimiyetinin pekişmesinde ve Emevî nüfuzunun bertaraf edilmesinde stratejik rol oynamıştır. Ancak Sanhâce Berberîlerinden Zîrî ailesinin Emevî müttefiki Zenâte kabilesine karşı yürüttüğü başarılı seferler neticesinde itibarının artması ve eş değer pozisyona yükselmesi Benî Hamdûn’un konumunu tehdit etmiş ve rekabet kaçınılmaz olmuştur. Özellikle Fâtımîlerin Mısır’a gitme kararı neticesinde Mağrib ve İfrîkıye’nin yönetimini tek başına üstleneceğini arzulamasına rağmen Halife’nin bu yetkiyi Zîrî ailesiyle bölüştürme planı Benî Hamdûn’un hasmane duygularını şiddetlendirmiştir. Bu doğrultuda Zîrî ailesini bertaraf etmek için geleneksel Sanhâce-Zenâte çatışmasından yararlanarak Emevî müttefiki Zenâtelilerle gizli bir ittifaka yönelmiş, daha sonra bu planı açığa çıkınca da Endülüs’e gitmiş ve Emevîlere biat etmiştir. Bu taraf değişikliği, Fâtımîlerin Mağrib’deki nüfuzunu zayıflatırken Emevîlerin bölgedeki etkisini artırmıştır. Benî Hamdûn ailesi Fâtımîlere olduğu gibi Endülüs Emevîlerine de önemli askerî hizmetlerde bulunmuş, rakip hilafete karşı yürütülen seferlerde kritik görevler üstlenmiştir. Ancak buna rağmen saray içi iktidar mücadelesine kurban gitmiş, ailenin bakiyesi ise Fâtımîlere sığınmıştır. Bu çerçevede çalışma mahalli yönetimlerle kurulan ittifakların çoğu zaman kalıcı sadakatlerden ziyade konjonktürel çıkarlar, güvenlik kaygıları, etnik aidiyetler ve bölgesel rekabetlerle şekillendiğini ortaya koymaktadır. Araştırmada konuya ilişkin bilgi içeren kaynaklar, edebî metinler, birincil ve ikincil literatür ile çağdaş çalışmalardan yararlanılmış, bu veriler karşılaştırmalı ve eleştirel bir bakış açısıyla analiz edilerek olayların bağlamı mümkün olduğunca tarihsel gerçekliğe uygun şekilde inşa edilmiştir. Bu çerçevede çalışma, Benî Hamdûn ailesi örnekliğinde Fâtımî–Emevî mücadelesinin yerel aktörler, kabile çekişmeleri ve pragmatik ittifaklar tarafından şekillenen, kırılgan ve sürekli değişen bir güç dengesi süreci olduğuna dair perspektif sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Tarihi
• Fâtımîler
• Endülüs Emevîleri
• Benî Hamdûn
• Mağrib
• Mücadele
• İttifak

The Banū Hamdūn Family in the Struggle between Fāṭimids and Umayyads of al-Andalus

Öz

This study focuses Yemeni origin Banū Ḥamdūn family’s role in the political, military and secterian struggle between Shīʿī-Ismāʿīlī Fāṭimids (297-567/909-1171) and Sunnī Umayyads of al-Andalus (138-422/756-1031) in the 4th/10th century. At the macro level, it examines the nature and functionality of alliances and diplomatic maneuvers in the Fāṭimid-Umayyad rivalry, while at the micro level, it investigates the historical process of Banū Ḥamdūn family shaped by this conflict. The Fāṭimid-Umayyad struggle did not develop through direct confrontations between the two caliphates, but rather persisted throughout the century through indirect forms of struggle such as alliances, proxy wars, intelligence activities, and diplomatic cooperation. Berber tribes, leaders, and local administrations in Maghrib were the main actors in the struggle. Banū Ḥamdūn family, an an Arab dynasty, held a special place among these actors due to both its position and historical background. This family, which emerged on the historical stage with the establishment of the Fāṭimids, assumed administrative and military duties in the central Maghrib and played a strategic role in consolidating Fāṭimid rule and eliminating Umayyad influence. However the rise in prestige and equal status of Zīrīd family of Sanhāja Berbers as a result of their successful campaigns against Zanāta tribe, allies of Umayyads, threatened the position of the Banū Ḥamdūn and made competition inevitable. In particular after the Fāṭimid decision to relocate to Egypt, the Banū Ḥamdūn sought to assume sole authority over Maghrib and Ifrīqiya, yet the Caliph’s plan to share this authority with Zīrīds deepened their hostility. In this regard, he took advantage of the traditional Sanhāja-Zanāta conflict to eliminate Zîrîds and entered into a secret alliance with Zanāta Berbers, allies of Umayyads. When this plan was revealed, he went to al-Andalus and pledged allegiance to Umayyads. This change of sides weakened the Fāṭimid influence in Maghrib while increasing the Umayyad power in the region. Banū Ḥamdūn rendered significant military service to Umayyads, as they had earlier to Fāṭimids, undertaking critical roles in campaigns against the rival caliphate. Nevertheless, despite this, they eventually fell victim to interal court rivalries and the remaining members of them sought refuge with Fāṭimids in Egypt. In this context, the study reveals that the alliances formed with local administrations were often shaped by circumstantial interests, security concerns, ethnic affiliations, and regional rivalries rather than lasting loyalties. The study draws on sources containing information on the subject, literary texts, primary and secondary literature, and contemporary studies. These data are analyzed from a comparative and critical perspective, and the context of events is constructed as closely as possible to historical reality. Within this framework, the study offers, through the example of Banū Ḥamdūn, a perspective on the Fāṭimid–Umayyad struggle as a fragile and constantly changing process of power balance shaped by local actors, tribal conflicts and pragmatic alliances.

Anahtar Kelimeler

• History of Islam
• Fāṭimids
• Umayyads of al-Andalus
• Banū Hamdūn
• Maghrib
• Struggle
• Alliance

Kaynakça

1. el-Abbâdî, Ahmed Muhtâr. Fî Târîhi’l-Mağrib ve’l-Endelüs. Beyrut: Dâru’n-Nehdati’l-Arabiyye, t.y.
2. Alî b. Zâfir, Cemâleddîn. Ahbâru’d-düveli’l-munkatı’a. thk. André Ferré. Kahire: Institut Français d’archéologie orientale, 1972.
3. el-Bekrî, Abdullah b. Abdülazîz Ebû Ubeyd. Kitâbu’l-mesâlik ve’l-memâlik. thk. A.P. Van Leeuwen - A Ferre. I-II Cilt. Tunus: Dâru’l-Arabiyye li’l-Kitâb, 1992.
4. Canard, Marius. “Une famille de partisans puis d’adversaires des Fatimides en Afrique du nord”. Mélanges d’histoire et d’archéologie de l’occident musulman (Hommage à Georges Mar-çais). II/33-49. Alger: Imprimerie Officielle, 1957.
5. Curuk, Osman. “İlk Dönem Endülüs Denizciliği ve Endülüs Donanmasının Teşekkülü”. Dinbi-limleri Akademik Araştırma Dergisi 25/1 (Mart 2025), 679-711
6. Çelik, Aydın. Fâtımîler Devleti Tarihi (909-1171). Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2018.
7. Daş, Fuat. “İbn Hânî el-Endelüsî’nin edebî kişiliği ve divanındaki başlıca şiir konuları”. Rume-liDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi 24 (2021), 907-925.
8. Dayf, Şevki. Tarihü’l-edebi’l-Arabi. I-X Cilt. Kahire: Dâru’l-Maârif, 1960.

9. ed-Deşrâvî, Ferhat. el-Hilâfetü’l-Fâtimiyye bi’l-Mağrib. çev. Hammâdî es-Sâhilî. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1994.
10. Ebû Ali Mansûr el-Kâtib el-Azîzî el-Cevzerî. Sîretü’l-Üstâz Cevzer. thk. Muhammed Kâmil Hüse-yin, Muhammed Abdülhâdî Şaîre. Kahire: Dâru’l-Fikri’l-Arabî, 1954.
11. Ebû Dayf, Mustafa. Eserü’l-kabâili’l-‘Arabiyye fi’l-hayâti’l-Mağribiyye. Dârülbeyzâ: Dâru’n-Neşri’l-Mağribiyye, 1986.
12. el-Feth b. Hâkân, Ebû Nasr el-Feth b. Muhammed el-Kaysî. Matmahu’l-enfüs ve mesrahu’t-te’en-nüs fî mülehi ehli’l-Endelüs. thk. Muhammed Ali Sevâbike. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1983.
13. Fierro, Maribel. “La política religiosa de ’Abd al-Rahman III (r. 300/912-350/961)”. Al-Qantara: Revista de Estudios Árabes XXV/1 (2004), 119-156.
14. Fîlâlî, Abdulazîz. el-Alâkâtu’s-siyâsiyye beyne’d-devletü’l-Emeviyye fî’l-Endelüs ve düvelü’l-Mağrib. Kahire: Dâru’l-Fecr li’n-Neşr ve’t-Tevzi’, 1999.
15. Haissam, Moussa. “Mevki’u’l-Muhammediyye (el-Mesîle) bi’l-Mağribi’l-Evsât ve devruhâ el-hadâriyyu beyne’l-karneyn er-râbi’ ve’l-hâmis el-hicreyn (m.10-11)”. Dirâsât fî asâri’l-vatani’l-arabî XIX/19 (2016), 1389-1416.
16. Hassan, Hassan Ibrahim. “Relations between the Fatimids in North Africa and Egypt and the Umayyads in Spain during the 4th Century A.H.(10th Century A.D).” The Bullletin of the Faculty of Arts X/2 (1948), 39-83.
17. el-Himyerî, Muhammed b. Abdi’l-mün‘in. er-Ravzu’l-miʿtâr fî haberi’l-aktâr. thk. İhsân Abbâs. Beyrut: Mektebetü Lübnan, 1984.
18. Ibn al-Haytham. Kitāb Al-Munāzarāt: The Advent of the Fatimids: A Contemporary Shi’I Witness. ed. Wilferd Madelung - Paul E. Walker. London-New York: I.B. Tauris in association with The Institute of Ismaili Studies, 2000.
19. İbn Ebî Dinâr, Muhammed b Ebü’l-Kâsım er-Ruaynî el-Kayrevânî. el-Mu’nis fî ahbâri İfrîkıyye ve Tunis. Tunus, 1286.
20. İbn Ebî Zer‘, Ebü’l-Hasan Ali b. Abdullah. el-Enîsü’l-mutrib bi-ravdi’l-kırtâs fî ahbâri mülûki’l-Mağ-rib ve târîh-i medîneti Fas. Rabat: Dâru’l-Mansûr, 1972.
21. İbn Haldûn, Abdurrahmân b. Muhammed. Târîhu İbn Haldûn. thk. Halîl Şehâde, Süheyl Zekkâr. I-VIII Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2000.
22. İbn Hallikân, Ebü’l Abbas Şemseddin Ahmed b. Muhammed. Vefeyâtü’l-a’yân ve enbâu ebnâi’z-zamân. thk. İhsân Abbâs. I-VII Cilt. Beyrut: Dâru Sadır, 1978.
23. İbn Hammâd es-Sanhâcî. Ahbâru mulûki Benî Ubeyd ve sîretühüm. thk. Tihâmî Nakra - Abdül-halîm Uveys. Kahire: Dâru’s-Sahve, 1401.
24. İbn Havkal, Ebu’l-Kâsım b. Muhammed b. en-Nasîbî. Sûretü’l-arz. Beyrut: Dâru Mektebeti’l-Ha-yat, 1996.
25. İbn Hayyân, Ebû Mervân Hayyân b. Halef el-Kurtubî. el-Muktebes fî ahbâri beledi’l-Endelüs. thk. Abdurrahman Ali el-Haccî. Beyrut: Dâru’s-Sekâfe, 1965.
26. İbn Hayyân, Ebû Mervân Hayyân b. Halef el-Kurtubî. el-Muḳtebes min enbâʾi ehli’l-Endelüs (V). thk. Pedro Chalmeta vd. Madrid: Instituto Hispano-Árabe de Cultura, 1979.
27. İbn İzârî, Ebû Abdullah Muhammed el-Merrâkuşî. el-Beyânü’l-muğrib fî ihtisâri ahbâri mülûki’l-Endelüs ve’l-Mağrib. thk. É. Lévi-Provençal, G. S. Colan. I-II Cilt. Beyrut: Dâru’s-Sekâfe, 1983.
28. İbn Said el-Mağribî, Ebü’l-Hasan Nûruddin Ali b. Mûsâ. el-Muğrib fî hule’l-Mağrib. thk. Şevkî Dayf. I-II Cilt. Kahire: Dâru’l-Maârif, 1993.
29. İbnü’l-Ebbâr, Ebû Abdullah Muhammed b. Abdullah. el-Hulletu’s-siyerâ. thk. Hüseyn Mûnis. I-II Cilt. Kahire: Dâru’l-Maârif, 1985.
30. İbnü’l-Esîr, Ebu’l-Hasen İzzüddîn Ali b. Muhammed. el-Kâmil fi’t-târih. thk. Muhammed Yusuf ed-Dakkâk. I-XI Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1987.
31. İbnü’l-Hatîb, Ebû Abdillah Lisânüddîn. Târîhu İsbaniyyeti’l-İslâmiyye: Kitâbu A‘mâlü’l-a‘lâm. thk. Évariste Lévi-Provençal. Beyrut: Dâru’l-Mekşûf, 1956.
32. İbnü’l-Hatîb, Ebû Abdillah Lisânüddîn. Târîhu’l-Mağribi’l-ʿArabî fî ʿasri’l-vasît. thk. Ahmed Muh-tar el-Abbâdî, Muhammed İbrâhim el-Kettânî. Beyrut: Dâru’l-Kitâb, 1964.
33. Idris, Hady Roger. ed-Devletü’l-Sanhâciyye: Târîhu İfrîkiyye fî ahdi Benî Zîrî min karni 10 ile’l-karni 12 m. çev. Hammâdî es-Sâhilî. I-II Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1992.
34. İdrîs İmâduddîn, İdrîs b. el-Hasen b. Abdillâh el-Kureşî. Târîhu’l-hulefâi’l-Fâtımiyyîn bi’l-Mağrib: el-Kısmu’l-hâs min Kitâbi Uyûnu’l-ahbâr. thk. Muhammed Ya’lâvî. Beyrut: Dâru’l-Arabi’l-İslâmî, 1985.
35. İnan, Muhammed Abdullah. Devletü’l-İslâm fi’l-Endelüs. I-V Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1997.
36. Kâdî en-Nu‘mân. İftitâhu’d-da‘ve. thk. Ferhat ed-Deşrâvî. Tunus, 1986.
37. Koşdaş, Yaşar Emrah - Gümüş, Nebi. “The Relationship Between Military Organization and Economic Structure in the Umayyad State in al-Andalus”. Rize Theology Journal 28 (2025), 1-15.
38. Lévi-Provençal, Évariste. Historia de España: España Musulmana. trad. Emilio García Gómez. IV. Cilt. Madrid: Espasa-Calpe, 1987.
39. Lévi-Provençal, Évariste. “La política africana de ’Abd al-Rahman III”. çev. Emilio García Gómez. Al-Andalus : revista de las Escuelas de estudios arabes de Madrid y Granada. - XI/2 (1946), 351-378.
40. el-Makrîzî, Takıyyüddîn Ahmed b. Ali. İtti’âzü’l-hunefâ bi-ahbâri’l-e’immeti’l-Fâtımiyyîn el-hulefâ. thk. Cemâleddin eş-Şeyyâl. I. Cilt; thk. Muhammed Hilmi Muhammed Ahmed. II. Cilt. Kahire: el-Meclisü’l-Ala li’ş-Şuuni’l-İslamiyye, 1996.
41. Mekkî, Mahmûd Alî. et-Teşeyyü‘ fî’l-Endelüs munzu’l-feth hattâ nihâyeti’d-devleti’l-Emeviyye. Ka-hire: Mektebetü’s-Sekâfiyyeti’d-Dîniyye, 2004.
42. Mes‘ûdî, Nûreddîn. “Devru âile Benî Hamdûn fî tesbîti erkâni devleti’l-Fâtımiyyîn bi’l-Mağrib (280-360h/893-970m)”. Mecelletü’l-Hikme li’d-Dirâsâti’t-Târîhiyye 6/15 (2018), 224-237.
43. Müellifi Meçhûl. el-Hulelü’l-mevşiyye fî zikri’l-ahbari’l-Merraküşiyye. Dârülbeyzâ: Dâru’r-Reşadi’l-Hadise, 1979.
44. Müellifi Meçhûl. Mefâhiru’l-berber. thk. Abdülkadir Bûbâye. Rabat: Dâru Ebî Rakrak, 2005.
45. Müellifi Meçhûl. Una Crónica anónima de Abd Al-Rahman III Al-Nasir. thk. Évariste Lévi-Proven-çal, Emilio García Gómez. Madrid: Maestre, 1950.
46. Müellifi Meçhûl. Zikru bilâdi’l-Endelüs. thk. Luis Molina. Madrid: CSIC, 1983.
47. Nehle Şihâb Ahmed. Dirâsât fî târîhî’l-Mağrib ve’l-Endelüs. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2009.
48. en-Nüveyrî, Ahmed b. Abdülvehhâb. Nihâyetü’l-ereb fî fünûni’l-edeb. I-XXXIII Cilt. Kâhire: Dâru’l-Kütüb ve’l-Vesâ’iku’l-Kavmiyye, 2003.
49. Özdemir, Mehmet. Endülüs Müslümanları Siyasî Tarih. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
50. Özdemir, Mehmet. “Endülüs’te Hilafet Tecrübesi”. Geçmişten Günümüze Hilafet. 115-132. İstan-bul: İLEM Yayınları, 2019.
51. Sa‘dânî, Muhammed. Usretü Benî Hamdûn el-Endelüsiyye ve devruhâ fi’l-Mağrib ve’l-Endelüs. Câmi-atu Vehrân, 2008.
52. Sarıçam, İbrahim. İslam Öncesinden Abbâsîlere Kadar Emevî-Hâşimî İlişkileri. Ankara: TDV Yayın-ları, 2022.
53. Şeyban, Lütfi. “Endülüs Emevi Hanedanına Karşı Bir İktidar Denemesi: Endülüs Emevileri Hâciblerinden el-Mansur Muhammed İbn Ebî Âmir (366/976/392/ 1002)”. İslâmî Araş-tırmalar XI/3-4 (1998), 250-272.
54. Yâkût el-Hamevî, Ebû Abdillâh Şihâbüddîn. Mu‘cemu’l-buldân. I-V Cilt. Beyrut: Dâru Sadır, 1977.
55. el-Ya‘lâvî, Muhammed. “Bilâdu Benî Hamdûn bi’l-Mesîle min hilâli şi‘r İbn Hâni el-Endelüsî”. Mecelletü Esâle 24 (1975), 48-61.
56. Zağrût, Fethî. el-Alâkâtu beynel-Emeviyyîn ve’l-Fâtımiyyîn fî’l-Endelüs ve’ş-şimâli’l-İfrîkî h. 300-350. Kahire: Dâru’t-Tevzî‘ ve’n-Neşri’l-İslâmiyye, 2006.
57. Zâhid Ali. Tebyînu’l-me‘ânî fî şerhi divâni İbn Hânî al-Endelüsî el-Mağribî. Kahire: Matbaatu’l-Ma-arif, 1352.