Dinî Güfte Mecmuaları Alanını İnşa Etmeye Dönük Bir Çaba : Tasnif ve İsimlendirme

Yıl 2025, Sayı: 69, 229 - 256, 31.12.2025

Mustafa Said Dilek

https://doi.org/10.15745/da.1767170

Öz

Bir şeyi belirli sınıflara ve takımlara ayırma, düzenleme anlamlarına gelen tasnif kavramı, terimsel manada ilimleri özelliklerine göre sıralamak demektir. İslâm düşünce tarihinde hicrî ikinci asırdan itibaren bir gelenek halini alan ilimler tasnifi, eğitim-öğretimde metodolojik kolaylık sağlamak ve ilimler arasındaki ortak bağları kurmak gibi iki temel amaca hizmet etmiştir. Birçok ilmî disiplinle ilişkisi bulunan mûsikî de bu hiyerarşide dinî, riyâzî (matematiksel), felsefî, tâlimî ve ahlâkî ilimlerin bir parçası olarak değerlendirilmiştir. Söz konusu tasnif amaçları doğrultusunda her ilmin, kendi iç yapısını sistematik bir şekilde inceleyebilmek için de bir sınıflandırmaya ihtiyaç duyulduğu görülmektedir. Bu yaklaşım, o ilmin bütüncül yapısının kavranmasını sağlamaktadır. Türk mûsikîsi tarihi araştırmalarının en önemli yazılı kaynaklarından olan güfte mecmuaları için de benzer bir sınıflandırma elzemdir. Zira henüz terminolojisi oluşturulmamış, kavramları netleştirilmemiş ve kapsamı belirlenmemiş bir temel kaynağın, mûsikî tarih yazımı hususunda ilim dünyasına katkı sağlaması pek mümkün değildir.
Güfte mecmuası, bestelenmiş veya bestelenmek üzere yazılmış manzumelerin asgarî düzeyde makam kaydı düşülerek kaydedildiği eserler derlemesidir. Söz konusu mecmualar, repertuvarının yüzde elliden fazlasını ilâhî, durak, naat, nefes, tesbîh, tevşîh gibi dinî beste türlerinden ya da dinî muhtevalı güftelerden oluşturduğunda ise dinî güfte mecmuası adını alır. Ancak bu mecmuaların dağınık, şahsî ve heterojen yapıları; sayıca oldukça ciddi bir yekûn oluşturmaları ve genellikle araştırmaya dönük nesneler olarak algılanmamaları, hak ettikleri değeri yeterince görememelerine yol açmıştır. Bu durum müzikoloji alanında ciddi bir boşluk meydana getirmiştir.
İşte anılan boşluğu gidermek, güfte mecmualarını işlevsel bir veri kaynağına dönüştürebilmek amacıyla tarihsel müzikoloji ve arşiv taraması yöntemleriyle iki yüzden fazla dinî güfte mecmuası incelenmiştir. Her bir esere tam bir kimlik kazandıran yedi eksenli bir tasnif modeli geliştirilmiştir. İlgili model; muhtevası, amacı, tertip şekilleri, içerdiği beste türlerinin bileşimi, beste kimliği, icra unsurlarının varlığı ve fiziksel/tarihsel kimliği gibi boyutları ele alarak mecmuaların çok yönlü yapısını ortaya koymaktadır. Böylece ele alınan bir yazma, oldukça detaylı bir analize tabi tutulabilecektir. Bu çok boyutlu modelin en önemli çıktılarından biri de isimlendirme sorununa getirilen analitik ve nicel temelli çözümdür. Mevcut literatürdeki muğlaklığı ortadan kaldırmak için bir mecmuanın beste türü yoğunluğunu esas alan bir isimlendirme protokolü hazırlanmıştır. Bu teklif, bir eserin içeriği ve repertuvarı göz önünde bulundurularak onu tanıtıcı bir adla anmayı tavsiye etmektedir. Örneğin ilâhî mecmuası, tesbîh mecmuası; ilâhî ve şarkı mecmuası veya naat ve durak mecmuası gibi. Bu yolla repertuvarının yüzde yetmişinden fazlası tek bir türe ait olan on bir farklı mecmua çeşidi tespit edilmiştir. Mevlid mecmuası, şuğul mecmuası, terâvih tertibi mecmuası bunlardan bazılarıdır.
Çalışmada geliştirilen tasnif ve isimlendirme protokolü, ilgili mecmuaların bilimsel bir disiplin içerisinde ele alınmasını sağlayacak etkin bir araç sunmaktadır. Bu doğrultuda, yazma eser kütüphaneleri başta olmak üzere güfte mecmuaları konusuna eğilen kişilerce teklif edilen sistemin benimsenmesi, mevcut katalogların güncellenmesi ve yeni keşfedilen yazmaların bahsi geçen standartlarda tanımlanması önerilmektedir. Hasılı çalışma söz konusu temeli oluşturmak üzere atılmış en ciddi adımlardandır.

Anahtar Kelimeler

Dinî Mûsikî , Müzikoloji , Tasnif , İsimlendirme , Güfte Mecmuası , Dinî Güfte Mecmuası , Beste Türü , İlâhî ve Tesbîh Mecmuası.

An Effort to Build of Religious Lyrics Collections: Classification and Naming

Öz

The concept of classification, which means dividing something into specific classes and groups and organizing them, refers to the organization of sciences according to their characteristics in a terminological sense. The classification of sciences, which became a tradition in the history of Islamic thought from the second century AH onwards, served two main purposes: to facilitate methodology in education and teaching, and to establish common links between sciences. Music, which is related to many scientific disciplines, has also been considered part of the hierarchy of sciences, alongside religious, mathematical, philosophical, and moral sciences. In this context, the need for classification arose within each science in line with the objectives of the classification of sciences. A similar classification is essential for lyrics collections, which are at the center of Turkish music history research and are among the most important documents of oral culture.
These collections are collections of works in which poems that have been or will be set to music are recorded, at least with their maqam information. If more than fifty percent of these collections’ repertoire consists of religious compositions or lyrics, such as hymns, durak, naat, nafas, tasbih, and tawshīh, then they are called religious lyric collections. However, the scattered, personal, and heterogeneous nature of these collections has prevented them from receiving the recognition they deserve as scientific documents, creating a serious gap in the field of musicology.
To address this gap, we examined over 200 religious lyrics collections using historical musicology and archive search methods. We developed a seven-axis classification model to identify and analyse collections. This model reveals the collections’ multifaceted structure by addressing dimensions such as content, purpose, arrangement, composition types, musical identity, performance elements, and physical/historical identity. The model provides a detailed analytical and quantitative solution to the naming problem. To eliminate ambiguity, we prepared a naming protocol based on the intensity of a collection’s musical form. The protocol suggests naming collections descriptively, considering content and repertoire. Examples include collections of hymns, tasbih, hymns and sarki, or naat and durak. We identified eleven types of collections, with more than 70% of whose repertoire belonging to a single genre. Examples include mawlid, shugul, and nafas collections.
The classification and naming protocol developed in this study is an effective tool for examining these collections within a scientific discipline. In this context, we recommend that interested parties, especially collection libraries, adopt the system, update existing catalogues, and define newly discovered collections according to the proposed standards. An area whose terminology has not been established, whose concepts have not been clarified, and whose scope has not been defined cannot contribute to the scientific community. This study is one of the most important steps toward establishing such an area.

Anahtar Kelimeler

Religious Music , Musicology , Classification , Naming , Lyrics Collections , Religious Lyrics Collections , Composition Types , Hymn and Tasbih Collections

Kaynakça

• Akpınar, Hüseyin. “İlimler Tasnifinde Mûsikînin Yeri”. İSTEM 5 (2005), 191-201.
• Bayraktar, Mehmet. İslâm’da Bilim ve Teknoloji Tarihi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1989.
• Benlioğlu, Selman. “Derkenarda Der-makâm: Bir İntikal Aracı Olarak Makam Kayıtlı Mi‘râciyye Yazmaları”. İSTEM 35 (2020), 73-95.
• Benlioğlu, Selman. “Mevlid Nasıl Okunurdu? Yazma Nüshalardaki Makam Kayıtları Üzeri-ne Bir Değerlendirme”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 26 (2022), 191-211.
• Çoşkun, Vildan. “Metinler Mozaiği: Mecmualar Ve Şiir Mecmuaları”. Dem İle Semâ Ara-sında. ed. Bayram Ali Kaya. 1-8. Sakarya: Sakarya Kitabevi, 2016.
• Derviş Abdüllatif. Mecmû‘a-i Eş‘âr. Millet Kütüphanesi, Ali Emiri Manzum, 728, trha: 1151/1739, bib: 163561.
• Dilek, Mustafa Said. Türk Mûsikîsi Tarihinde Dinî Güfte Mecmuaları: Tasnif, Kaynaklık Ve Metodoloji. Şanlıurfa: Harran Üniversitesi, Doktora Tezi, 2025.
• Dinç, Sema - Coşgun, Gökhan. “19. Yüzyıla Ait Kayıp Âyinleri Muhtevi Bir Mecmua İnce-lemesi-Millet Kütüphanesi Ali Emiri Koleksiyonu AEMNZ758 Numaralı Âyin Mec-muası-”. Hitit İlahiyat Fakültesi Dergisi 22 (2023), 303-334.
• Dinç, Sema. “Gün Yüzüne Çıkarılmayı Bekleyen Mevlevī Āyin Mecmūʿaları -Konya Mevla-na 002188, 004598 ve 04835 Numaralı Mecmūʿalar Özelinde-”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 66 (2025), 435-460.
• Ergun, Sadeddin Nüzhet. Türk Mûsikîsi Antolojisi (Dinî Eserler), I-II. İstanbul: Rıza Koşkun Matbaası, 1942-1943.
• Gıynaş, Kamil Ali. “Şiir Mecmuaları Hakkında Yapılan Çalışmalar Bibliyografyası”. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 25 (2011), 245-260.
• Gökbulut, Süleyman. “İlim Tasnîflerinde Tasavvufun Yeri”. Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi VIII/19 (2007), 245-264.
• Gönül, Mehmet. “Türk Mûsikîsinin Tasnîf ve Tesmiyelerine Bir Bakış”. İSTEM 31 (2018), 35-46.
• Hayrullah Taceddin Efendi. Ramazân-ı Şerîf’e Mahsus Mecmûa-i İlâhiyyât. İstanbul: Asır Matbaası, 1326/1908-1909.
• Hüseyni, Seyid Muhammed Taki - Salmani, Milad. “12. Yüzyıla Kadar İslâm Literatüründe İlimleri̇n Tasnifi Ve Musikînin Bu Tasnifteki Konumu”. İdil Sanat Ve Dil Dergisi 14/116 (2025), 179-192.
• Hüseyni, Seyid Muhammed Taki. “Muhammed Kasım Sebzevârî’nin Takvîmu’l-Mülûk’u ve Eserin Mûsikî Kısmının İncelenmesi”. Turkish Academic Research Review 8/2 (2023), 940-956.
• İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed. Lisânü’l-‘Arab. Kahire: Dârü’l-Maarif, ts.
• Judith, Haug. “Güfte Mecmuaları, Eser Kavramı ve Notasız Aktarım”. Osmanlı-Türk Müzi-ğine Bakışlar: Tarih, Teori ve İcra. ed. Fikret Karakaya. 189-204. İstanbul: Arkeolo-ji ve Sanat Yayınları, 2021.
• Karaman, Hayrettin vd. Kur’an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir. 5 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 8. Basım, 2020.
• Kaygısız, Ömer Faruk. Kazasker Mustafa İzzet Efendi ve Güfte Mecmuası: İnceleme-Metin. Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Kılıç, Atabey. “Mecmûa Tasnifine Dair”. Mecmûa: Osmanlı Edebiyatının Kırkambarı. haz. Hatice Aynur, vd. 75-96. İstanbul: Turkuaz Yayınları, 2012.
• Koncu, Hanife - Çakır, Müjgan. “Şâirleri Yetiştiren Bir Kaynak Olarak Mecmûa”. Mecmûa: Osmanlı Edebiyatının Kırkambarı. haz. Hatice Aynur, vd. 117-134. İstanbul: Tur-kuaz Yayınları, 2012.
• Korkmaz, Harun. İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi’ndeki Musiki Yazmalarının Kataloğu. Cambridge: Harvard University The Department of Near Eastern Languages and Civilizations, 2015.
• Korkmaz, Harun. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi’ndeki Musikî Yazmala-rının Kataloğu. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Yüksek Lisans, 2014.
• Korkmaz, Harun. Türk Musiki Tarihinin Kaynağı Olarak Güfte Mecmuaları. İstanbul: İs-tanbul Üniversitesi, Doktora Tezi, 2021.
• Köksal, M. Fatih. “Şiir Mecmualarının Önemi ve Mecmuaları Sistematik Tasnifi Projesi (MESTAP)”. Mecmûa: Osmanlı Edebiyatının Kırkambarı. haz. Hatice Aynur, vd. 409-431. İstanbul: Turkuaz Yayınları, 2012.
• Kubbealtı Lugatı. “Tasnif”. Erişim 15 Ağustos 2025. https://lugatim.com/s/TASN%C4%B0F
• Kut, Günay. “Mecmua”. Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi. 6/170-174. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1986.
• Kut, Günay. “Yazmalar Arasında II”. ed. İsmail E. Erünsal. Osmanlı Araştırmaları 7-8 (1988), 181-198.
• Kutluer, İlhan. “İlim”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 22/109-114. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
• Oransay, Gültekin. “Türkiye’de Defter ve Dergi Biçiminde Fasıl Yayınları 1875-1976”. An-kara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi XXII (1978), 277-295.
• Özcan, Nuri. “Fatih Millet Kütüphanesi’nde Tespit Edilen Türkçe El Yazması Güfte Mecmu-aları Üzerine Yapılan Katalog Çalışması”. Darülelhan Mecmuası 13 (Güfte Mecmua-ları Özel Eki) (2022), 1-44.
• Özcan, Nuri. XVIII. Asırda Osmanlılarda Dini Musiki. İstanbul: İstanbul Yüksek İslam Ensti-tüsü, Öğretim Üyeliği Tezi (Doktora), 1982.
• Şemseddin Sâmî. Kamus-i Türkî. İstanbul: İkdam Matbaası, 1317/1900.
• Tarlan, Ali Nihat. “Eski̇ Mecmualar Arasına”. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 1/1-2-3-4 (1946), 122-137.
• Tevfikî, Mehmet Rûşen. Mecmu‘a-i İlahiyyat. Hacı Selim Ağa Kütüphanesi, Hüdai Efendi, 1804, trha: 1884-1891, bib: 367742.
• Tutal, Recep. Türk Din Musikisinde Na’t, Tesbih Ve Temcidler. Marmara Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 1994.
• Türker, Ömer. “İslam Düşüncesinde İlimler Tasnifi”. İstanbul University Journal of Socio-logy 3/22 (2011), 533-556.
• Uslu, Recep. “Türk Müziği Eğitim Tarihinde Güfte Mecmuaları ve İnceleme Esasları Üzeri-ne Tespitler”. Müzikte 2000 Sempozyumu. 158-168. Ankara: Kültür Bakanlığı, 2001.
• Uzun, Mustafa İsmet. “Mecmua”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 28/265-268. Ankara: TDV Ya-yınları, 2003.
• Ünlü, Dilek. Millî Kütüphane-Ankara Millî Kütüphane Yazmalar Koleksiyonu’nda 06 MİL YZ A 8188 Arşiv Numarası İle Kayıtlı Mecmû’a-yı İlâhiyyât (İnceleme-Metin-Sözlük-Tıpkıbasım). Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
• Yöntem, Ali Canip. “Edebiyat Tetkiklerinde Mecmuaların Rolü”. Hayat Mecmuası 2/45 (1927), 363-364.