İsten: Hıristiyanlık Öncesi Macarlarda Tanrı'nın Doğası ve Yapısı

Yıl 2025, Sayı: 69, 499 - 538, 31.12.2025

Metehan Aydın

https://doi.org/10.15745/da.1768995

Öz

Bu çalışma, Hıristiyanlık öncesi Macar inanç sisteminde tanrısallığın doğasını ve özellikle İsten kavramının kökenlerini tarihsel, dilbilimsel ve mitolojik bağlamlarda incelemektedir. Araştırma, disiplinlerarası ve fenomenolojik bir yöntemle, erken dönem Macar topluluklarının tek tanrılı, çok tanrılı ya da senkretik bir dini dünya görüşüne sahip olup olmadığını tartışmaktadır. Bu bağlamda etimolojik veriler, arkeolojik bulgular, Orta Çağ Müslüman ve Latin kaynakları ile Macar halk geleneği örnekleri karşılaştırmalı olarak ele alınmış, böylece çok katmanlı ve karmaşık bir kozmolojik yapı ortaya konmuştur.
Elde edilen veriler, Hıristiyanlık öncesi Macarların dini yapısının merkezinde aşkın ve göksel bir yüce varlık olan İsten inancının bulunduğunu göstermektedir. Bu yapı, temelde tek tanrılı olmakla birlikte, işlevsel ve ritüel bağlamda doğa unsurlarıyla ilişkili ruhlar ve aracı varlıkları da barındırmıştır. Dolayısıyla, Hıristiyanlık öncesi Macar dini dünya görüşü, bir yandan yüce göksel tanrı etrafında şekillenen tek tanrıcı bir sistem olarak tanımlanabilirken, diğer yandan ritüel yaşamda doğa unsurlarıyla ilişkili ruhlar ve yardımcı güçlerle zenginleşen esnek bir dinsel yapı ortaya koymuştur.
Bu özgün kozmoloji, hem göksel-aşkın bir tanrıya yönelişi hem de doğaüstü varlıklarla kurulan ritüel ilişkileri bakımından, Avrasya şamanlığı, geleneksel Türk inançları ve Gök Tanrı geleneği ile derin yapısal benzerlikler taşımaktadır. Aynı zamanda bu sistem, inançların katmanlı doğasını yansıtarak, Macarların dini kimliğinin yalnızca tek bir tipolojiye indirgenemeyeceğini, aksine kozmik bütünlüğü sağlayan hem aşkın hem de içkin unsurların bir arada var olduğu senkretik bir model sunduğunu göstermektedir.
Bu çalışma hem Macar inanç tarihine hem de karşılaştırmalı din araştırmalarına önemli bir katkı sağlamaktadır. Öncelikle, İsten kavramının tek tanrılı bir yönelim ile çoktanrılı ritüel unsurların sentezinde nasıl bir merkezî rol üstlendiğini ortaya koyarak, Macarların dini dünyasının tek boyutlu yorumlarla açıklanamayacağını göstermektedir. İkinci olarak, Türk ve Avrasya inanç gelenekleriyle kurulan karşılaştırma, Macar dini kozmolojisinin yalnızca bölgesel değil, aynı zamanda Avrasya ölçeğinde paylaşılan arketiplere dayandığını ortaya çıkarmaktadır. Bu bulgular, erken Orta Çağ Avrasya halklarının dini sistemlerini inceleyen literatüre yeni veriler sunmakta, şamanlık, Gök-Tanrı ve erken monoteist eğilimler arasındaki süreklilik ve etkileşimlere ışık tutmaktadır.
Sonuç olarak, bu çalışma Macarların Hıristiyanlık öncesi inanç sistemini, aşkın ve göksel bir yüce varlığın etrafında şekillenen, ancak ritüel bağlamda doğa unsurlarıyla ilişkili ruhlar ve aracı güçlerle tamamlanan çok katmanlı bir kutsal düzen olarak tanımlamakta; bu yaklaşımıyla hem Macar din tarihine hem de Avrasya dini tipolojisine dair özgün bir yorum geliştirmektedir.

Anahtar Kelimeler

Dinler Tarihi , Macarlar , Tanrı , Gök Tanrı , İsten

Isten: The Nature and Structure of God among the pre-Christian Hungarians

Öz

This study investigates the nature of divinity within the pre-Christian Hungarian belief system, with a particular emphasis on the origins of the concept of Isten in historical, linguistic, and mythological contexts. Employing an interdisciplinary and phenomenological approach, the research addresses whether early Hungarian communities adhered to a monotheistic, polytheistic, or syncretic religious worldview. Through a comparative analysis of etymological data, archaeological findings, medieval Muslim and Latin sources, and Hungarian folk traditions, this study reveals a multi-layered and complex cosmological structure.
The findings demonstrate that at the core of the pre-Christian Hungarian religious framework was a transcendent and celestial supreme being, Isten. While fundamentally monotheistic in orientation, this system also incorporated nature spirits and intermediary beings within functional and ritual contexts. Thus, the pre-Christian Hungarian religious worldview may be characterized, on one hand, as a monotheistic framework centered around a supreme celestial god, and on the other, as a flexible religious structure enriched by the presence of nature spirits and auxiliary powers in ritual life.
This distinctive cosmology, oriented towards a transcendent heavenly god and its ritual relationships with supernatural beings, exhibits profound structural similarities to Eurasian shamanism, ancient Turkic belief systems, and the Tengrist tradition of the Sky God. Concurrently, this system reflects the layered nature of beliefs, illustrating that Hungarian religious identity cannot be reduced to a single typology; rather, it represents a syncretic model in which transcendent and immanent elements coexist to ensure cosmic wholeness.
This study makes significant contributions to both the history of Hungarian religion and the field of comparative religious studies. Firstly, by revealing the central role of the concept of Isten in synthesizing a monotheistic orientation with polytheistic ritual elements, it demonstrates that the Hungarian religious world cannot be adequately explained through one-dimensional interpretations. Secondly, the comparative analysis with Turkic and Eurasian belief traditions underscores that Hungarian religious cosmology is not solely grounded in regional foundations but also rests upon archetypes shared across Eurasia. These findings provide new insights into the literature on the religious systems of early medieval Eurasian peoples, illuminating the continuities and interactions between shamanism, Tengrism, and early monotheistic tendencies.
In conclusion, this study defines the pre-Christian Hungarian belief system as a multi-layered sacred order, centered on a transcendent and celestial supreme being, yet complemented in the ritual sphere by nature spirits and intermediary powers. Through this approach, it develops an original interpretation that contributes both to Hungarian religious history and to the typology of Eurasian religions.

Anahtar Kelimeler

History of Religions , Hungarians , God , Sky God , Isten

Kaynakça

• Ahmetbeyoğlu, Ali. "Bizans Tarihçisi Menandros’ın Türkler (Gök- Türkler) hakkında Verdiği Bilgiler". Tarih Dergisi 50 (2009), 11–25.
• Arık, Durmuş. "Eski Türklerde Gök - Tanrı". Kökler: Yay Çeken Kavimlerin Şafağı, Dil, Arkeoloji, Tarih, Antropoloji ve Etnografya Işığında Altay Halklarının Kökeni. ed. Sergen Çirkin. 3/285–316. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2021.
• Arık, Durmuş. "Kutsal Mekan ve Ziyaret Fenomeni". Halk İnanışları El Kitabı. ed. Durmuş Arık - Ahmet Hikmet Eroğlu. 70–97. Ankara: Grafiker, 2017.
• Aydın, Metehan. Macar Şamanı Táltos ve Macarlarda Şamanlık. Ankara: Ankara Üniversitesi, Yayınlanmamış Doktora Tezi, 2025.
• Aydın, Metehan. Macarların Hıristiyanlık Öncesi Dini İnanışları ve Hıristiyanlaşma Süreci. Ankara Üniversitesi, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 2020.
• Bak, János - László Veszprémy (eds.). The Illuminated Chronicle: Chronicle of the Deeds of the Hungarians from the Fourteenthcentury. Budapest; New York: CEU Press, 2018.
• Bak, Janos M. et al. (eds.). Anonymus, Notary of King Bela: The Deeds of the Hungarians; Master Roger’s Epistle to the Sorrowful Lament Upon the Destruction of the Kingdom of Hungary by the Tatars. Budapest ; New York: CEU Press, 2010.
• Bak, János M. Online Decreta Regni Mediaevalis Hungariae. The Laws of the Medieval Kingdom of Hungary, 2019. https://digitalcommons.usu.edu/lib_mono/4
• Bárczi Géza. Magyar szófejtő szótár. Budapest: Királyi Magyar Egyetemi Nyomda, 1941.
• Bárczi, Géza - László Országh (eds.). A Magyar Nyelv Értelmező Szótára. 7 Volume. Budapest: Akadémiai Kiadó, 1959 - 1962.
• Bayat, Fuzuli. Türk Mitolojik Sistemi 2 - Kutsal Dişi, Mitolojik Ana, Umay Paragidmasında İlkel Mitolojik Kategoriler, İyeler. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2018.
• Benkő, Loránd (ed.). A Magyar Nyelv Történeti-Etimológiai Szótára. 3 Volume. Budapest: Akadémiai Kiadó, 1967-1976.
• Benkő, Loránd. Az Árpád-kor magyar nyelvű szövegemlékei. Budapest: Akadémiai Kiadó, 1980.
• Bertényi, Iván. "A Középkori Művelődés". Magyar Művelődéstörténet. ed. Laszlo Kosa. 69–163. Budapest: Osiris Kiadó, 2006.
• Budenz, József. Magyar-Ugor Összehasonlító Szótár. Budapest: Magyar Tudományos Akadémia, 1873.
• Cornides, Daniel. Commentatio de religione veterum Hungarorum. Vienna: Stahel, 1791.
• Dienes, István. "The Hungarians at the Time of the Conquest and Their Ancient Beliefs". Ancient Cultures of the Uralian Peoples. ed. Péter Hajdu. 79–114. Budapest: Corvina Press, 1976.
• Diószegi, Vilmos. A sámánhit emlékei a magyar népi műveltségben. Budpest: Akadémiai Kiadó, 1958.
• Domanovszky, Sándor. "Hetényi Magyar Mythologiája". Ethnographia 19 (1903), 225–236.
• Erkal, Mehmet Mustafa. ‘Buryat İnanışlarında Bir Kutsal Yer: Olkhon Adası’. Dini Araştırmalar 26/64 (2023), 25–44.
• Erkal, Mehmet Mustafa. ‘Samilerin (Laponların) Kimlikleri ve Kültürleri Üzerine Bir Değerlendirme’. Dini Araştırmalar 67 (2024), 1–24.
• Fejér, Georgius. Codex Diplomaticus Hungariae Ecclesiasticus Ac Civilis. Budae: Typis Typogr. Regiae Universitatis Ungaricae, 1829.
• Fessler, Ignaz Aurelius. Die Geschichten der Ungern und ihrer Landsassen: Die Ungern unter Herzogen und Königen aus Arpad’s Stamme. 10 Volume. Leipzig : Gleditsch: bey Johann Friedrich Gleditsch, 1815.
• Fischer, Johann Eberhard. Qvaestiones Petropolitanae: I. De origine Ungrorum. II. De origine Tatarorum. III. De diversis Shinarum imperatoris nominibus titulisque. IV. De Hyperboresis. Impensis Dieterichiansis, 1770.
• Fodor, István. A Magyarok Ősi Vallásáról. Budapest, 2004.
• Fodor, István. "Honfoglalás Kori Korongjainak Származásáról. A Verseci És Tiszasülyi Korong". Folia Archeologica 31 (1980), 189–215.
• Fodor, István. "The Art and Religion of the Ancient Hungarians". Hungarian Archaeology at the Turn of the Millennium. ed. Zsolt Visy. 333–337. Budapest: Teleki Laszlo Alapitvany, 2003.
• Font, Márta. "Keresztény Krónikások - Pogány Hagyomány A Szemléletbeli Ellentmondás Feloldásának Típusai a Középkori Történetírásban Közép-Európai Kitekintéssel". Memoria Rerum – Tanulmányok Bán Péter Tiszteletére. ed. Teréz Oborni - László Á. Varga. 179–196. Eger: Heves Megyei Levéltár, 2008.
• Fóris, Ferencz Otrokocsi. Origines Hungaricae: Sev Liber, Quo Vera Nationis Hvngaricae Origo & Antiquitas, è Veterum Monumentis & Linguis praecipuis panduntur: Indicato hunc in finem fonte, tum vulgarium aliquot Vocum Hungaricarum, tum aliorum multorum Nominum, in quibus sunt: Scytha, Hunnus, Hungarus, Magyar, Jasz, Athila, Hercules, Ister, Amazon. &c. Opus hactenus desideratum. Ex officinâ Leonardi Strik bibliopolae, 1693.
• Friedberg, Emil - Richter, Emil Ludwig. Corpus Iuris Canonici Editio Lipsiensis secunda post Aemilii Ludovici Richteri curas ad librorum manu Scriptorum et Editionis Romanae fidem recognovit et Adnotatione critica instruxit Aemilius Friedberg. Pars prior: Decretum Magistri Gratiani. 2 Volume. Graz: Akademische Druck, 1955.
• Gönczi, Ferenc. "A Természeti Rlemek Kultuszának Maradványai a Göcseji És Hetési Népnél". Ethnographia 21 (1910), 284–291.
• Gönczi, Ferenc. Göcsej s Kapcsolatosan Hetés Vidékének És Népének Összevontabb Ismertetése. Kaposvár: Szabó Lipót Nyomdája, 1914.
• Günay, Ünver - Güngör, Harun. "Başlangıçtan Günümüze Türklerin Dini Tarihi". İstanbul: Bilge Kültür Sanat, 2021.
• Györffy György. István király és műve. Budapest: Balassi Kiadó, 2013.
• Harmatta, János. "Iráni Nyelvek Hatása Az Ősmagyar Nyelvre". Honfoglalás És Nyelvészet. ed. László Kovács - László Veszprémy. 73–83. A Honfoglalásról Sok Szemmel 3. Budapest: Balassi Kiadó, 1997 . Horváth, János. "Ekkehard: Sankt Gallen-i történetek". A magyarok elődeiről és a honfoglalásról: Kortársak és krónikások híradásai. ed. György Györffy. 221–229. Budapest: Osiris Kiadó, 2002.
• Horváth, Mihály. Horváth Mihály Kisebb Történelmi Munkái. 4 Volume. Pest: Ráth, 1868.
• Hunfalvy, Pál. "Magyar Mytliologiai Adatok És Egyéb". Nyelvtudományi Közlemények 12 (1875), 70–86.
• İbn Rüsteh. El-A‘Laku’n-Nefise Dünya Coğrafyası. trans. Ali Fuat Eker. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2017.
• Ipolyi, Arnold. Magyar mythologia. Budapest: Zajti F., 1854.
• Kafesoğlu, İbrahim. Eski Turk Dini. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1980.
• Kállay, Ferenc. A Pogány Magyarok Vallása. Pest: Lauffer - Stolp, 1861.
• Kálmány Lajos. Boldogasszony, Ősvallásunk İstenasszonya. Budapest: MTA, 1885.
• Katz, Hartmut. Studien Zu Den Älteren Indoiranischen Lehnwörtern in Den Uralischen Sprachen. Heidelberg: Universitätsverlag Winter, 2003.
• Kézai, Simon. Gesta Hungarorum: The Deeds of the Hungarians. ed. László Veszprémy - Frank Schaer. Budapest; New York: CEU Press, 1999.
• Kmoskó, Mihály. Mohamedán Írók a Steppe Népeiről. Földrajzi Irodalom I. 3 Volume. Budapest: Balassi Kiadó, 1997-2007.
• Kristó, Gyula. Háborúk és hadviselés: Az árpádok korában. Szeged: Szukits Könyvkiadó, 2003.
• Kristó, Gyula. Hungarian History in the Ninth Century. Szegedi Középkorász Műhely, 1996.
• László Gyula. Őseinkről: tanulmányok. Budapest: Gondolat, 1990.
• Lőrinczy Éva. A Königsbergi Töredék és Szalagjai mint nyelvi emlék. Budapest: Akadémiai Kiadó, 1953.
• Márkus, Dezső (ed.). Corpus Juris Hungarici: Magyar Törvénytár = Millenniumi Emlékkiadás. .1000 - 1526 Évi Törvényczikkek. Budapest: Franklin-Társulat, 1899.
• Mészöly, Gedeon. "Az Esküszik Szó Eredete". Nép És Nyelv, 1 (1941), 2–10.
• Minorsky, V. "Tamīm Ibn Baḥr’s Journey to the Uyghurs". Bulletin of the School of Oriental and African Studies 12/2 (1948), 275–305.
• Moravcsik, Gyula. Constantine Porphyrogenitus de Administrando Imperio. Dumbarton Oaks Center for Byzantine Studies, 1967.
• Munkácsi Bernát. Árja és kaukázusi elemek a finn-magyar nyelvekben, 1. Budapest: Magyar Tudományos Akadémia, 1901.
• Nyitrai, István. "A Magyar Őstörténet Perzsa Nyelvű Forrásai". A Honfoglaláskor Írott Forrásai. ed. László Kovács - László Veszprémy. 63–76. A Honfoglalásról Sok Szemmel 2. Budapest: Balassi Kiadó, 1996.
• Ortutay, Gyula (ed.). Magyar Néprajzi Lexikon. 5 Volume. Budapest: Akadémiai Kiadó, 1977-1982
• Ögel, Bahaeddin. Türklerde Devlet Anlayışı. Ankara: Başbakanlık Bassımevi, 1982.
• Pais, Dezső. "A Gyula És a Kündüh". Magyar Nyelv 27 (1931), 170–176.
• Pais, Dezső. A magyar ősvallás nyelvi emlékeiből. Budapest: Akadémiai Kiadó, 1975.
• Pócs, Éva. "A Magyar Mitológia És Európa". Honfoglalás És Néprajz. ed. László Kovács - Attila Paládı-Kovács. 309–322. Budapest: Balassi Kiadó, 1997.
• Pócs, Éva. "Magyar Ősvallás". Lélekenciklopédia. A Lélek Szerepe Az Emberiség Szellemi Fejlődésében: Lélek a Mítoszok Világában. ed. Attila Simon-Székely. 433–481. Budapest: Gondolat Kiado, 2019.
• Rédei Károly. "Isten szavunk eredete". Magyar Nyelv 95. évf. 1. sz. (1999), 40–45.
• Róna-Tas, András. A Honfoglaló Magyar Nép. Budapest: Balassi Kiadó, 1997.
• Roux, Jean Paul. Türklerin ve Moğolların Eski Dini. trans. Aykut Kazancıgil. İstanbul: Dergah Yayınları, 2011.
• Sára Péter. A magyar nyelv eredetéről másképpen: magyar-török rokon szavak szókapcsolatok. Budapest: Arculat Bt., 1994.
• Schmidt, József. "Isten És Ördög". Magyar Nyelvőr 55/7-8 (1926), 99–101.
• Şeşen, Ramazan. İslam Coğrafyacılarına Göre Türkler ve Türk Ülkeleri. İstanbul: Bilge Kültür Sanat, 2020.
• Steuer, János. "Isten". Magyar Nyelvőr 16/8 (1887), 337–343.
• Steuer, János. "Még Egyszer ’isten". Magyar Nyelvőr 17/12 (1888), 536–540.
• Szendrei, László. A ‘Magyarok Istene’. Máriabesnyő: Attraktor Kiadó, 2014.
• Szendrey, Zsigmond. "A Néphit Mennykője". Ethnographia 44 (1933), 163.
• Szűcs, Jenő. "Theoretical Elements In Master Simon Of Kéza’s Gesta Hungarorum". Simon Kézai, Gesta Hungarorum: The Deeds of the Hungarians. ed. László Veszprémy - Frank Schaer. XXIX–CII. New York: CEU Press, 1999.
• Tanyu, Hikmet, İslamlıktan Önce Türklerde Tek Tanrı İnancı. İstanbul: Boğaziçi,1986
• Theophylact Simocatta. The History of Theophylact Simocatta: An English Translation with Introduction. trans. Michael Whitby - Mary Whitby. Oxford: Oxford University Press, 1986.
• Vargyas, Lajos. "A Honfoglaló Magyarság Hitvilágának Legfejlettebb Rétege a Nyelv És a Folklór Tükrében". Mítosz És Történelem. 15–28. Elömunkálatok a Magyarság Néprajzához 3, 1978.
• Vasverő, Rajmond. "Isten". Magyar Nyelvőr 16/3/1887, 97–103.
• Veres, Péter. "Ősmagyarok a Kaukázus Előterében, Különös Tekintettel Bálint Gábor Kaukazológiai Munkásságának Tükrében". A Magyarság Eredetének Nyelvészeti Kérdései. ed. Borbála Obrusánszky. 112–131. Hága: Mikes International, 2008.
• Veszpremy, Laszlo. "More Paganismo". Reflections on Pagan and Christian Past in the Gesta Hungarorum (GH) of the Hungarian Anonymous Notary". Historical Narratives and Christian Identity on a European Periphery. Early History Writing in Northern, East-Central, and Eastern Europe (c.1070–1200). ed. Ildar H. Garipzanov. 183–201. Turnhout: Brepols Publishers, 2011.
• Voigt, Vilmos. "A Magyar Ösvallás I". Ethnographia 108 (1997), 365–418.
• Walther, Hans. Proverbia Sententiaeque Latinitatis Medii Aevi ; Lateinische Sprichwörter Und Sentenzen Des Mittelalters in Alphabetischer Anordnung. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1963.
• Ottonian Germany: The Chronicon of Thietmar of Merseburg. trans. David A. Warner. Manchester: MUP, 2001.
• Zimonyi, István. "A New Muslim Source on the Hungarians in the Second Half of Tenth Century". Chronica 4 (2004), 22–31.
• Zimonyi, István. Muszlim Források a Honfoglalás Előtti Magyarokról. A Dzsajháni-Hagyomány Magyar Fejezete. Budapest: Balassi Kiadó, 2005.
• Zimonyi, István. "Muszlim Források a Korai Magyarok Hitvilágáról". Vallások, Hiedelmek a Kárpát-Medencében És Az Eurázsiai Háttér. Tanulmányok Voigt Vilmos Tiszteletére. ed. Ádám Molnár. 157–168. Budapest: Molnár Kiadó, 2022.