İbn Kesîr Örneğinde Mekkî ve Medenî Tasnifinin Tefsirdeki Yönlendirici İşlevi

Yıl 2025, Sayı: 69, 257 - 294, 31.12.2025

Mehmet Yaşar

https://doi.org/10.15745/da.1770867

Öz

Kur’an’ın üslûbuna, mesajlarına, âyetlerin kısalık ve uzunluğuna, hitap tarzına ve benzeri özelliklerine derinlikli ve kronolojik bakıldığında Mekke döneminde nâzil olan âyetlerle, Medine döneminde indirilen âyetlerin kimi yönlerden bütünlük ifade ettiği, bazı açılardan ise farklılıklar barındırdığı dikkat çekmektedir. Bu sebeple de İslam âlimleri tarafından çeşitli bakış açılarından hareketle bu konuda birçok derinlikli çalışma yapılmıştır. Nitekim kimi müfessirler bu alanın önemini ortaya koymak ve bu konunun ihtilaflı meselelerine çözüm sunmak için müstakil eserler kaleme almıştır. Ancak bu tarz çalışmalar daha çok Mekkî-Medenî ayrıma dair soyut bir perspektif sunmaktadır. Bu yönüyle de tefsir literatürüne etkisinin somutlaştırılması için bu taksimin, âyetler üzerinden mukayeseli bir şekilde ortaya konulmasına gereksinim duyulmaktadır. Böylelikle bu ayrımdan kaynaklı tefsir tercihlerinin, daha somut olarak görünürlüğü mümkün olabilecektir. Ancak tespit edildiği kadarıyla bu taksimin, âyetler üzerinden pratik yansımaları noktasında ortaya konulmuş çalışmaların az olduğu görülmektedir. Bu bağlamda, âyetlerin tefsiri üzerinden bu meseleye dair okumalarını belirginleştiren İbn Kesîr gibi (öl. 774/1373) müfessirlerin perspektifiyle bu ayırımın tefsir yöntemi üzerindeki etkisinin ortaya konulması önemli bir boşluğu dolduracaktır. Tespit edildiği kadarıyla İbn Kesîr, Mekkî ve Medenî âyetlerin taksiminde temelde hicreti referans almış ve âyetlerin nüzûl ortamı ve mekanının tespitinde, rivayetin ölçüt alınması gerektiğini ortaya koymuştur. Ancak şu bir gerçek ki hicret, Mekkî-Medenî âyetlerin bilinmesinde ve ihtilaflı olan âyetlerin izahında tek başına yeterli değildir. Nitekim İbn Kesîr’in de bu bakış açısına sahip olduğu görülmüştür. Zira onun tefsirinde âyetlerin üslûbunu ve muhatap bilgisini de bu meselenin izahında ciddi anlamda önemsediği anlaşılmıştır. Bunun yanı sıra onun, âyetlerin Mekkî veya Medenî olduğuyla ilgili üslup ve muhatap bilgisine başvurduğu ulaşılan bir diğer noktadır. Ayrıca İbn Kesîr’in Mekkî sûrelerle, Medenî sûreleri bir bütün olarak âyetler üzerinden irdelediği ve vahyin mesajlarının tedriciliği anlamındaki değişimi veya tamamlayıcı yönlerini bu mesele üzerinden sıklıkla ön plana çıkarmaya çabaladığı tespit edilmiştir. Tüm bunlarla beraber İbn Kesîr’in bazı müfessirlerin ihtilaflı durumlarda göz önünde bulundurduğu mükerrer nüzûl meselesi ve nesh konusuna da yer vermekle kalmadığı, derinlikli yorumlarla bu konulara eğildiği görülmüştür. Ayrıca İbn Kesîr, Mekke ve Medine’de nâzil olan âyetleri birbirinden kopuk ve tamamen bağımsız bir mahiyette değerlendirmediği; nasların arka planına odaklanarak, vahyin bütüncül ve kapsayıcı yönünü ön plana çıkarmaya çabaladığı ortaya konmuştur. Etmesine durum onun bu iki dönemin âyetler üzerindeki etkisini göz ardı etmesine yol açmadığı, bilakis onun, vahyin her iki safhasından hareketle birçok tespit ve tercihte bulunduğu tespit edilmiştir. Bu dönemsel ayrımın, İbn Kesîr’in tefsir anlayışını yansıtan temel ilkelerden biri haline geldiği sonucuna ulaşılmıştır. Bu bağlamda çalışmada nitel araştırma yönteminin doküman inceleme modeli kullanılarak, İbn Kesîr’in Mekkî-Medenî ayrımına dair tespitlerine ulaşılmaya çalışılacaktır. Bu çalışma, İbn Kesîr’in bakış açısından hareketle söz konusu meselenin âyetlerin tefsiri üzerindeki etkisini, pratik örnekler üzerinden ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , İbn Kesîr , Tefsîrü’l-Kurʾâni’l-ʿazîm , Mekkî , Medenî , Bütüncül Yaklaşım.

The Guiding Function of the Meccan–Medinan Distinction in Tafsir: The Case of Ibn Kathir

Öz

A deep and chronological examination of the Qur'an reveals that the verses revealed during the Meccan and Medinan periods exhibit both notable consistencies and significant differences in style, messaging, verse length, and modes of address. These variances have prompted Islamic scholars to conduct extensive studies from multiple perspectives, with some exegetes even composing independent works to underscore the importance of this distinction and address the resultant interpretive challenges. However, many of these contributions tend to present an abstract framework for the Meccan-Medinan classification without fully elucidating its practical implications in the field of tafsir. This gap signals an urgent need for comparative analyses of Qur'anic verses that concretely illustrate how such classifications influence interpretive choices. Notably, there is a dearth of studies focusing on the direct, verse-based effects of this distinction. In this context, the insights of classical exegetes, particularly Ibn Kathir (d. 774/1373), provide valuable perspectives. Ibn Kathir's classification of Meccan and Medinan verses is primarily anchored in the Hijrah (migration to Medina), while he emphasizes the importance of transmitted reports (riwayat) in ascertaining the context and circumstances of revelation. Yet, he does not regard Hijrah as a standalone criterion. His tafsir demonstrates a careful consideration of linguistic style and audience identity in the interpretation of verses. Furthermore, Ibn Kathir often employs stylistic elements and an understanding of the audience to discern whether a verse belongs to the Meccan or Medinan categories. He views the surahs from both periods as interconnected components of a cohesive whole, emphasizing the progressive nature of revelation and the complementary aspects of divine messages over time. Additionally, he approaches key debates—such as repeated revelations and the concept of abrogation (naskh)—with nuanced interpretations, refraining from treating Meccan and Medinan revelations as isolated entities. Instead, he underscores the comprehensive nature of divine revelation while acknowledging the distinct characteristics inherent to each period. This study aims to explore Ibn Kathir’s determinations on the Meccan-Medinan distinction through the document analysis model within qualitative research methodology. By employing practical examples, this research seeks to illustrate the impact of this classification on verse interpretation based on Ibn Kathir’s perspective.

Anahtar Kelimeler

Tafsir , Ibn Kathīr , Tafsīr al-Qurʾânī al-ʿazīm , Makkī , Madīnī , Holistic Approach

Kaynakça

• Ahmed, Abdürrazzak Hüseyin. el-Mekkî ve’l-Medenî fi’l-Kur’an’i’l-Kerim. Kahire: Daru İbn Affan, 1999.
• Aksoy, Soner. “Mekkî-Medenî Sûre Tespitinde Üslûp ve Muhtevanın Önemi: İnsan Sûresi Örneği”. Journal of Istanbul University Faculty of Theology 29/1 (2018), 49-69.
• Aygün, Abdullah. “Tefsir Tarihi Açısından Mükerrer Nüzûl Görüşünün Tenkidi”. Usul İs-lam Araştırmaları 21/21 (2014), 39-66.
• Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib b. Muhammed el-Basrî. el-İntiṣâr li-l-Kur’an. Muhammed ʿİsâm el-Kudât. Ammân: Dâru’l-Feth, 2001.
• Başkan, Ömer. “Mekkî Âyetlerin Yetimlere Yönelik Söylemine Dair Bir Analiz”. Kelam Araştırmaları 11/1 (2013), 121-137.
• Baysal, Sıddık. “Mekkî-Medenî Olgusunun Kur’an Lafız ve İbarelerinin Anlam ve Delalet-lerini Belirleyiciliği: 107/Mâûn Sûresi Örneği”. Bartın Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi 3/5 (2016), 23-58.
• Begavî, Ebû Muhammed el-Hüseyn b. Mes‘ûd b. Muhammed el-Ferrâ’. Meʿâlimü’t-tenzîl. nşr. Abdürrezzâk Mehdî. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1420/1999.
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu‘fî. el-Câmiʿu’s-sahîh. nşr. Mu-hammed Züheyr b. Nasr. Beyrut: Dâru Tavki’n-Necât, 1422/2001.
• Demirci, Muhsin. “Nas-Olgu İlişkisi Açısından Mükerrer Nüzul”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 20 (2014), 5-21.
• Ebû Ubeyd, el-Kâsım b. Sellâm b. Miskîn el-Herevî. en-Nâsih ve’l-mensûh. thk. Muham-med b. Sâlih el-Müdeyfir. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1418/1997.
• Endelüsî, Ebû Hayyân Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf b. Hayyân. el-Bahrü’l-muhît. thk. Sıdkî Muhammed Cemil. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1420.
• Falıh, Muhammed b. Abdülaziz b. Abdullah. el-Mekkî ve’l-Medenî fi’s-Sûveri ve’l-Ayât. Arabistan: Dâru’t-Tedmuriyye, 2012.
• Fidan, Ayşenur. “Müstakil Mekkî-Medenî Eserleri ve Müellifleri Üzerine Bir Literatür İn-celemesi”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 5/2 (2021), 690-715.
• Fidan, Ayşenur. Kur’ân Dilinde Mekkî ve Medenî Âyetlerin Bütünlüğü. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
• Gözeler, Esra. “Mekkī-Medenī Sure Tertipleri: Hz. Âişe, İbn Abbâs-Kurayb, Mucâhid ve Ḳatâde Rivayetleri”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 58/1 (2017), 225-238.
• Gözeler, Esra. “Surelerin Mekkīliği ve Medenīliği: 22/el-Ḥacc Suresi Örneği”. Ankara Üni-versitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 58/1 (2017), 69-108.
• Gözeler, Esra. Kur’an Ayetlerinin Tarihlendirilmesi. İstanbul: 29 Mayıs Üniversitesi Kur’an Araştırmaları Merkezi Yayınları, 2016.
• Güler, Mustafa Taha. İbn Âşûr'un et-Tahrîr ve't-Tenvîr Adlı Tefsiri Bağlamında Mekkî-Medenî Ayrımının Kur'ân Yorumundaki Rolü. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sos-yal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
• Güler, Nurdane. “Mukâtil Tefsirinde Mekkî Sûrelerde Bedir Gazvesine Yapılan Atıflar”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 25/3 (2021), 1143-1162.
• İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir b. Muhammed b. Muhammed et-Tâhir et-Tûnisî. et-Taḥrîr ve’t-tenvîr. Tunus: ed-Dâru’t-Tûnusiyye, 1984.
• İbn Atıyye, Ebû Muhammed Abdülhak b. Gâlib b. Abdirrahmân b. Gâlib el-Muhâribî el-Gırnâtî el-Endelüsî. el-Muharrerü’l-vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-ʿazîz. nşr. Abdüsselam Abdüşşafi Muhammed. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1422.
• İbn Cüzey, Ebü’l-Kâsım Muhammed b. Ahmed b. Muhammed Kelbî. et-Teshîl li-ʿulûmi’t-tenzîl. nşr. Abdullah Halidî. Beyrut: Dâru’l-Erkam b. Ebî’l-Erkam, 1416.
• İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdülmelik b. Hişâm b. Eyyûb el-Himyerî el-Meâfirî. es-Sîretü’n-nebeviyye li-İbn Hişâm. thk. Mustafa es-Sekkâ - İbrâhim el-Ebyârî - Abdülhafîz eş-Şelebî. Kahire: Mektebetü Mustafa el- Babî el-Halebî, 1955.
• İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer. Fezâʾilü'l-Kurʾân. b.y.: Mekte-betü İbn Teymiyye, 1416. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer. Tefsîrü’l-Kurʾâni’l-ʿazîm. nşr. Muhammed Hüseyin Şemsüddîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1419/1998.
• Kattân, Mennâ‘ Halîl. Nüzûlü'l-Kur’ân alâ seb'ati ahruf. Kahire: Mektebetü Vehbe, 1991.
• Kur’ân Yolu. Erişim 5 Eylül 2025. https://kuran.diyanet.gov.tr
• Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr b. Ferh. el-Câmiʿ li-ahkâmi’l-Kurʾân. nşr. İbrâhim Ettafeyyiş. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1384/1964.
• Mâtürîdî, Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd Ebû Mansûr. Teʾvîlâtü Ehli’s-sünne. nşr. Mecdî Baslûm. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1426/2005.
• Mâverdî, Alî b. Muhammed. Nüket ve’l-ʿuyûn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyyye, ts.
• Okumuş, Mesut. “İbn Kesir Tefsiri’nde Bağlamın Rivayet Tefsir Kaynağı Olarak Yeri”. İs-lami İlimler Dergisi 1/3 (2007), 139-159.
• Okumuş, Mesut. “Kur’an’ın Tedrici Nüzûl Süreci Bağlamında Mekkî ve Medenî Âyetler Üzerine”. Eskiyeni 27 (2013), 7-21.
• Oral, Murat. “Tefsir Usûlü Açısından İbn Kesîr Mukaddimesi’nin Değerlendirilmesi”. İsla-mi İlimler Araştırmaları Dergisi 3 (2018), 7-34.
• Râzî, Ebû Abdillâh (Ebü’l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. Mefâtîhu’l-gayb. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1420/1999.
• Rızâ, Reşîd. Tefsîrü’l-Kurʾâni’l-hakîm. Kahire: el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-âmme, 1990.
• Süleymân, Ebû’l-Hasen Mukâtil. Tefsîru Mukâtil b. Süleymân. nşr. Abdullah Mahmûd Şehhâte. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1423.
• Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî eş-Şâfiî. el-İtkan fî ʿulûmi’l-Kurʾân. nşr. Muhammed Ebû’l-Fazl İbrâhîm.Mısır: el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-Âmme, 1394.
• Şâyı’, Muhammed b. Abdurrahman. el-Mekkî ve’l-Medenî fi’l-Kur’âni’l-Kerîm. Riyâd: Mek-tebetü’l-Melik Fahd, 1997. Şevkânî, Ebû Muhammed b. Alî b. Muhammed. Fethu’l-kadîr. Şam: Dâru İbn Kesîr,1414/1993.
• Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî el-Bağdâdî. Câmiʿu’l-beyân fî tefsîri’l-Kurʾân. nşr. Ahmed Muhammed Şakir. Kahire: Müessesetü’r-Risâle, 1420/2000.
• Tushdiev, Osman. İbn Kesîr Tefsirinde Nesh Olgusu. Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
• Türcan, Saliha. “İbn Kesîr’in Tefsirinde Rivayet Kullanımı”. Turkish Academic Research Review 4(3), 377-396.
• Türcan, Saliha. “Rivayet Tefsiri Geleneğinin Dönüşümünde İbn Kesîr’in Yeri”. Turkish Academic Research Review 4(3), 337-364.
• Türcan, Saliha. Rivayet Tefsiri Geleneğinin Dönüşümü. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2021.
• Yargıcı, Atilla. “Mekkî ve Medenî Sûrelerin Ana Mesajları Açısından Değerlendirilmesi”. İslami Araştırmalar Dergisi 17 (4), 281-294.
• Yaşar, Mehmet. “Enfâl 35. Âyetİ Çerçevesinde Câhiliye’de Mukâ, Tasdiye ve Salat”. Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi 3/1 (2017), 173-206.
• Yaşar, Mehmet. “Muhammed Ebû Zehre’ye Göre Kur’ân Kıssalarının Özgün Yönleri”. Mü-tefekkir 11/22 (2024), 351-375.
• Zerkeşî, Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. Bahâdır b. Abdillâh et-Türkî el-Mısrî el-Minhâcî . el-Burhân fî ʿulûmi’l-Kurʾân. nşr. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhim. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1376.
• Zürkânî, Muhammed Abdülazîm. Menâhilü’l-ʿirfân fî ʿulûmi’l-Ḳurʾân. b.y.: Matbaatu Îsâ el-Bâbî el-Halebî, 1943.