Ankara ve Çevresinde Kadın Evliyalar

Öz

İslam öncesi Türk topluluklarında kadının rolüne bakıldığında sosyal, kültürel ve dini anlamda önemli bir yere sahip olduğu görülür. Kadın şamanların var olması Türklerde kadının dini açıdan etkili olduğunun bir göstergesi kabul edilebilir. Şamanlar ve atalar kültü İslam’dan sonra evliya ile ilgili inanış ve uygulamalarda etkili olmuştur. Evliyalara keramet gösterme, olağanüstü güçlere sahip olma gibi nitelikler yüklenmiş; onların mezarları ve onlara atfedilen yerler ziyaret yeri kabul edilmiştir. Anadolu’da Hz. Muhammed ve Hz. Ali’nin soyundan gelen kişiler, İslam’ı yaymak için buraya gelenler, Horasan Erenleri, bazı tarikat öncüleri vb. evliya kabul edilmiştir. Bu özelliklere sahip ya da erkek evliyaların yakınları olan kadınlar da kadın evliya olarak hürmet görmüştür. Bu anlamda evliya mezarları kutlu sayılan ağaç, dağ ve su kaynağı gibi yerlerle beraber ziyaret mekânları olmuştur. Makalede Ankara ve çevresindeki bazı illerde tespit edilen kadın evliyaların hayatları, türbe ya da mezarları ve onlarla ilgili inanış ve uygulamalar araştırılmıştır. Bu incelemeler sonucunda Ankara’da 10, diğer şehirlerde ise yaklaşık 50 olmak üzere toplam 60 kadın evliya türbesi, mezarı veya ziyaret yeri tespit edilmiştir. Araştırmanın ortaya çıkardığı önemli sonuçlardan biri, bu türbelerin çoğunlukla kadınlar tarafından ziyaret edilmesidir. Kadın ziyaretçiler tarafından dile getirilen talepler genellikle evlilik, doğum ve çocuk yetiştirmenin hayırlı bir şekilde ilerlemesi ya da tamamlanmasıyla ilgilidir. Kadınların bu istekleri kadın evliya ziyaret yerlerinde dile getirmesi, onların kadın evliya eliyle dertlerine derman veya şifa istemesi olarak değerlendirilebilir. Ayrıca kadın evliya türbelerinde genelde yağmur duası edilmesinin nedeni kadın ve bereketin ilişkili bulunması olabilir. Nadir de olsa bazı kadın evliya türbelerinin erkekler tarafından ziyaret edilmesinin yasak olması, buraların yalnızca kadınlar tarafından sahiplenildiğini de gösterir. Türkiye’nin merkezi, başkent Ankara ve çevresinde kadın evliyaların, bölgenin dini hayatında önemli bir yere sahip olduğu görülmektedir. Bu kadınlar, Anadolu’nun Türkleşmesi, Müslümanlaşması, yurt edinilmesi ve bu yurtta sürekli kalınmasında etkili kişiler olarak kabul edilebilir. Bu kabule bizzat kendi şahsi özellikleri ya da yakın bulundukları erkeklerin özellikleri ya da her ikisi sebep olmuştur. Bu bağlamda Bacım Sultan, Kırmızı Ebe, Akşemseddin’in kızları, Hayme Ana, Kadıncık Ana, Cabire Sultan, Melike Hatun gibi isimler örnek olarak gösterilebilir.

Anahtar Kelimeler

• Dinler Tarihi
• Evliya
• Ziyaret
• Kadın
• Ankara

Women Saints in Ankara and Surrounding Areas

Öz

Women occupied a significant position in the social, cultural, and religious life of pre-Islamic Turkish communities, a fact evidenced by the presence of female shamans, which points to women’s considerable religious authority among the Turks. Shamanistic practices and ancestor veneration later influenced Islamic belief systems, particularly notions surrounding sainthood, including the attribution of miracles and supernatural powers to saints and the sanctification of their graves and associated sites as places of visitation. In Anatolia, individuals regarded as saints included descendants of the Prophet Muhammad and Ali, those who migrated to the region to spread Islam—such as the Horasan Erenleri—and leaders of Sufi orders; women who possessed saintly qualities or who were closely related to male saints were similarly venerated as female saints. Alongside natural elements considered sacred, such as trees, mountains, and water sources, the tombs and graves of these saints functioned as important pilgrimage sites. This study examines the lives of female saints identified in Ankara and its surrounding provinces, as well as their tombs or graves and the beliefs and practices associated with them. Field research identified a total of 60 female saint tombs, graves, or visitation sites, including 10 in Ankara and approximately 50 in neighboring regions. A key finding is that these shrines are predominantly visited by women, whose petitions typically concern marriage, childbirth, and the successful upbringing of children. The preference for female saint shrines suggests that women seek comfort, healing, and solutions to their problems through the perceived intercession of female saints. Additionally, the frequent association of rain rituals with female saint tombs reflects a symbolic connection between women and fertility. In rare cases, the exclusion of male visitors further underscores the gendered nature of these sacred spaces. In central Anatolia, particularly in and around Ankara, female saints thus occupy an important place in regional religious life and can be regarded as influential figures in the Turkification, Islamization, settlement, and continuity of Anatolia. This recognition stems from their own personal attributes, their familial or spiritual connections, or a combination of both, as exemplified by figures such as Bacım Sultan, Kırmızı Ebe, Akşemseddin’s daughters, Hayme Ana, Kadıncık Ana, Cabire Sultan, and Melike Hatun.

Anahtar Kelimeler

• History of Religions
• Saint
• Visitation
• Woman
• Ankara

Kaynakça

1. Aday, Erdal. Kütahya İli Türbe ve Yatırları Etrafında Oluşan İnanç ve Uygulamalar. Balıkesir: Balıkesir Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2013.
2. Akıncı, Şerife. Dini Ziyaret Yerleri Açısından Ankara. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
3. Arık, Durmuş. “Kutsal Mekan ve Ziyaret Fenomeni”. Halk İnanışları El Kitabı. ed. Durmuş Arık ve Ahmet Hikmet Eroğlu. 70-97. Ankara: Grafiker Yayınları, 2017.
4. Arık, Durmuş. “Çubuk ve Çevresi Halk İnanışları”. Bütün Yönleriyle Çubuk ve Çevresi Uluslararası Sempozyumu. ed. Hüseyin Çınar ve Tekin Önal. 191-208. Ankara: Çubuk Belediyesi Yayınları, 2016.
5. Arıoğlu, İbrahim Ethem. “Ankara’da Halk İnançlarının Mekanı Olarak Ziyaret Yerleri”. Gönül Sultanları, Şahsiyetleri ve Değerleri İle Ankara. ed. İbrahim Ethem Arıoğlu. 225-237. Ankara: Akçağ Basım Yayım 2018.
6. Aydın, Mehmet vd. Konya Merkezdeki Manevi Halk İnançlarının Dinler Tarihi ve Din Fenomenolojisi Açısından Değerlendirilmesi. Konya: Damla Ofset, 2006.
7. Aydos, Sevim. “Yaşayan Çubuk Efsaneleri”. Bütün Yönleriyle Çubuk ve Çevresi Uluslararası Sempozyumu II. ed. Fatih Erkoçoğlu ve Necmettin Ayan. 293-316. Ankara: Çubuk Belediyesi Yayınları, 2019.
8. Ayhan, Bahattin. Çankırı Camileri-Türbeleri-Şifalı Suları. Çankırı: Yeni Gün Ofset Matbaacılık, 2012.

9. Başhan, Gönül. Kütahya Simav İlçesindeki Manevi Halk İnançlarının Dinler Tarihi Açısından Değerlendirilmesi. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
10. Bayat, Fuzuli. Türk Kültüründe Kadın Şaman. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2010.
11. Doğan, Turgay. Ziyaret Fenomeni Açısından Kırşehir ve Çevresi (İnceleme–Değerlendirme). Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
12. Durdu, Aydın. “Çorum İnanç Merkezleri ve Evliya İnancı”. Çorum Halk Kültürü. 187-214. Ankara: Sistem Ofset, t.y.
13. Erdem Ağoğlu, Zeynep. Dini Ziyaret Yerleri ve Halk İnanışları Açısından Kızılcahamam-Çamlıdere. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2009.
14. Erdoğan, Abdülkerim. Unutulan Şehir Ankara. Ankara: Akçağ Yayınları, 2004.
15. Erdoğan, Abdülkerim. “Ankara’da Bir Selçuk Melikesi (Melike Hatun)”. Gönül Sultanları, Şahsiyetleri ve Değerleri İle Ankara. ed. İbrahim Ethem Arıoğlu. 467-474. Ankara: Akçağ Basım Yayım ,2018.
16. Erkoç, Ethem. Çorum’da Sahabe ve Evliya Makamları. Ankara: Salmat Basım Yayım, 2015.
17. Erşahin, Seyfettin. “Ankara Gönül Sultanlarının Türk Milli Kültürünü Oluşturmadaki Rolü: “Anadolu Menkıbesi” Örneği”. Gönül Sultanları, Şahsiyetleri ve Değerleri ile Ankara. ed. İbrahim Ethem Arıoğlu. 165-194. Ankara: Akçağ Basım Yayım, 2018.
18. Günaydın, Aykut. Zonguldak Yöresi Türbe, Yatır ve Ziyaret Yerleri Etrafında Oluşan İnanış ve Uygulamalar. Zonguldak: Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
19. Haymana Belediyesi. “Cimcime Sultan”. (Erişim 17 Kasım 2025). https://www.haymana.bel.tr/sayfa/cimcime-sultan
20. Işık, Hasan – Öztürk, Veysel Eren. “İlk Türklerin Geçiş Dönemlerine Dair İnançlarının Günümüz Kuzey Batı Ankara’daki İzleri”. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi (Ekim 2023), 445-456.
21. İlhan, Yakup. Mecitözü İlçe Merkezi ve Çevresinde Dini Ziyaret Yerleri. Çorum: Hitit Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
22. Kaçmaz, Meral. Osmanlı Döneminde Haymana Kazası XVI.-XVIII. Yüzyıl. Ankara: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
23. Kalafat, Yaşar. “Anadolu’da Ulu Kadın Kişiler ve Halk İnançları”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 10/32 (2004), 37-54.
24. Kaplan, Haktan. Bolu ve Düzce Halk Kültüründe Türbeler ve Ziyaret Yerleri. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
25. Karanfil Güldemir, Münevver. Afyon-Bolvadin ve Çevresi Halk İnanışları ve Uygulamaları. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2008.
26. Karaoğlan, Hamza. “Kutsalın Taşıyıcısı Olarak Anadoluda Türbe ve Yatır Sahibi Kadınlar”. International Academic Social Resources Journal 7/41 (2022), 1041-1052.
27. Kartal, Atila. Konya Halk Kültüründe Türbeler Etrafında Oluşan İnanç ve Uygulamalar. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2017.
28. Kılıç, Yakup. Karaman ve Çevresindeki Ziyaret Yerlerinin ve Manevi Halk İnançlarının Dinler Tarihi ve Din Olgusu Açısından Tahlili. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2004.
29. Koçaker, Ebubekir. Yozgat Yöresindeki Ziyaret Yerleri İle İlgili Bir İnceleme. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2004.
30. Kolcu, Bengisu. Çankırı Türbeleri. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2007.
31. Korucu, İpek. Konya-Akşehir ve Çevresi Halk İnanışları ve Uygulamalarının Fenomenolojik Açıdan Değerlendirilmesi. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2025.
32. Kozan, Serap. Nevşehir Yöresindeki Ziyaret Yerleri. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2009.
33. Öztürk, Fulya. Geçmişten Günümüze Nallıhan Folkloru. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
34. Pınarbaşı, Gülenay. Anadolu’nun Ermiş Kadınları. İstanbul: Okur Kitaplığı, 2011.
35. Polat, Kemal. “Eski Türk İnançlarında Kadın”. Dinler Tarihinde Kadın. ed. Bekir Zakir Çoban. 141-168. İstanbul: Selenge Yayınları, 2023.
36. Sakaoğlu, Saim. 101 Anadolu Efsanesi. İstanbul: Damla Yayınevi, 1978.
37. Tanyu, Hikmet. Türkiye’de Adak ve Adak Yerleri. Ankara: Elips Kitap, 2007.
38. Tay, Lokman. Kırşehir (Merkez) Türbeleri. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
39. Torun, Candan. Halk Hekimliği ve Çankırı’daki Halk Hekimliği İle İlgili İnanış ve Uygulamalar. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2002.
40. Tozlu, Sümeyra. Çorum İli Halk İnançları ve Halk Hekimliği. Artvin: Artvin Çoruh Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
41. Yurtoğlu, İbrahim. Kızılcahamam ve Çevresinin Halk Bilimi Ürünleri Üzerine Bir Araştırma. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
42. Yüce, Hüseyin – Taş, Dilşad. Türk Kadını ve Satıkadın. Ankara: Sirem Basın Yayım, 2009.