17. Yüzyıl Ankara’sında Kadın Giyim-Kuşamı Tereke Kayıtlarına Göre Sosyo-Kültürel Bir Okuma

Öz

17. yüzyıl, Osmanlı İmparatorluğu’nun hem idari hem de toplumsal dokusunda belirgin kırılmaların ve kamusal, sosyal, ekonomik ve kültürel alanları kapsayacak biçimde geniş kapsamlı dönüşümlerin yaşandığı bir dönem olarak dikkat çeker. Bu dönüşüm hattında yer alan şehirlerden biri, Anadolu’nun ortasında merkezi bir konumda yer alan ve çevresiyle etkileşim halinde olan Ankara’dır. Sof üretimiyle imparatorluk coğrafyasında kendine has bir yer edinen şehir, sadece ticari canlılığıyla değil, gündelik hayatın kültürel tezahürleriyle de dönemin nabzını tutmaktadır. Bu çalışmada, Ankara’nın kadın giyim-kuşamına dair izler, dönemin en güvenilir ilk el kaynakları arasında yer alan tereke kayıtlarının rehberliğinde sürülmektedir. Makalemizin konusunu oluşturan kadın giyimi, yalnızca bedeni örten bir pratikten ibaret olmayıp, toplumsal statünün, ekonomik gücün ve kültürel kimliğin görünür hâle geldiği bir alan veya semboller bütünü olarak tanımlanabilir. Kaynakların resmettiği 17. yüzyıl Ankara’sında, bir kadının bir giysi olmanın ötesinde seçtiği kumaşın cinsi, renk tercihi ya da giysisindeki süsleme detayı, moda tercihi gibi ayrıntılar çoğu zaman onun sosyal konumuna ve yaşam alanındaki statüsüne dair dikkate değer ipuçları barındırır. Çalışmada, bu görünür semboller üzerinden Ankara kadınlarının giyim tarzları çözümlenerek, bunların kumaş türleri, renk çeşitliliği, süsleme biçimleri ile dönemin kültürel arka planının değerlendirilmesi hedeflenmiştir. Tereke defterlerinde karşılaşılan gündelik eşya listeleri, bugün için sade görünen bir feracenin, bir başlığın veya bir kuşağın dönemin estetik dünyasında nasıl anlamlandırıldığını düşünmeye imkân tanımaktadır. Böylece, sıradan Osmanlı kadınlarının giyim-kuşamına ait parçalar bir araya getirilerek 17. yüzyıl Ankara kadınlarının silik ama sahici bir portresi çizilmeye çalışılmıştır. Bu yönüyle çalışma, hem Osmanlı giyim kültürünün maddi unsurlarını görünür kılmakta hem de dönemin Ankara’sına dair sosyal ve kültürel dokuyu daha yakından kavratmaktadır. Tereke kayıtları, Osmanlı sosyal ve iktisadi tarihi araştırmaları için hemen her zaman olduğu gibi burada da temel dayanak noktasını oluşturmaktadır. Kadınların giyimine dair bilgilerin büyük ölçüde bu defterlerden temin ediliyor oluşu, söz konusu kaynakların araştırma potansiyelini bir kez daha ortaya koymaktadır. Bununla birlikte, dönemin giyim unsurlarının daha geniş bir perspektiften kavranabilmesi amacıyla araştırma eserlerinden yararlanılmıştır. Böylelikle çalışma hem arşiv malzemesiyle hem de çağdaş araştırmalarla desteklenen bütüncül bir yaklaşımı benimsemektedir.

Anahtar Kelimeler

• 17. Yüzyıl
• Osmanlı
• Ankara
• Kadın Giyim Kuşamı
• Tereke

Women’s Clothing in 17th-Century Ankara: A Socio-Cultural Analysis Based on Probate Records

Öz

The 17th century was marked by significant transformations in both the administrative structure and social fabric of the Ottoman Empire. Ankara, as one of the cities reflecting these changes, held a distinctive position within the empire through its production of sof fabrics. The city not only thrived commercially but also provides valuable insights into the cultural expressions of everyday life during this period. This study examines traces of women’s clothing and attire in 17th-century Ankara, primarily guided by probate records (tereke), which remain among the most reliable primary sources of the era. Women’s clothing was more than a practical means of covering the body; it served as a visible marker of social status, economic power, and cultural identity. In 17th-century Ankara, a woman’s choice of fabric, color, or decorative detail often reflected her social standing and her position within her neighborhood. This study analyzes these visible symbols of social identity, focusing on fabric types, color variations, decorative patterns, and their cultural context. Everyday items listed in probate registers allow modern researchers to understand how seemingly ordinary garments—such as feraces, headpieces, or belts—were perceived in the aesthetic and cultural frameworks of the time. By examining these objects, the study reconstructs a subtle but realistic portrait of Ottoman women in Ankara. It highlights not only the material aspects of clothing culture but also the social and cultural dynamics of the city during the 17th century. While probate records constitute the primary source for this research, secondary sources, including scholarly works and museum inventories, were also utilized to provide a more comprehensive perspective. Thus, the study adopts an integrative approach, combining archival documentation with contemporary research to shed light on the clothing culture of 17th-century Ankara women.

Anahtar Kelimeler

• 17th Century
• Ottoman Empire
• Women’s clothing
• Probate Records (tereke)

Kaynakça

1. Ahmet Vefik Paşa. Lehçe-i Osmânî. C. 2. Haz. Recep Toparlı. Eski Sözcükler Dizisi 3. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu – Türk Dil Kurumu Yayınları, 2000.
2. Akyüz, Jülide. “Osmanlı Kadınlarının Hukuksal Haklarını Kullanımı Hakkında Bazı Değerlendirmeler”. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 6 (Haziran 2007), 75-91.
3. Akyüz, Jülide. Ankara’nın Bütüncül Tarihi Çerçevesinde XVIII. Yüzyılda Ankara (Şer‘iye Sicillerinin Sayısal ve Muhtevâ Analizi Denemesi). Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2003.
4. Altuntaş, Zeynep. “Mazi-yi İstanbulî Kadınlar: Terekeler ve Giyim Kuşam (1825–1850)”. İSTEM 39 (2022), 199-223.
5. Ankara Şer‘iyye Sicilleri. Nr. 488, 491, 505, 509, 515, 516, 521, 533, 539, 544, 545, 546, 547, 548, 550, 551.
6. Berk, Ayrin. Seçilmiş Örneklerden Bulgaristan ve Türk Geleneksel Giysisi Yapılarının ve Kumaşlarının Karşılaştırılması. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü, 2006.
7. eyazıt, Mustafa. “Kale-i Tavas (Tabae Antik Kenti) Ören Yeri ve Kale-i Tavas Mezarlığı Kazıları (2016–2017).” Denizli Yerel Tarih ve Kültür Dergisi, no. 58 (2019)
8. Busbecq, Ogier Ghiselin de. The Turkish Letters of Ogier Ghiselin de Busbecq. Oxford: Clarendon Press, 1927.

9. Büngül, Nurettin Rüştü. Eski Eserler Ansiklopedisi. İstanbul: Tercüman Yayınları, 1939.
10. Civelek, Gökhan. “XVII. Yüzyıl Ortalarında Elit Bir Kadının Terekesi: Manastırlı Aişe Hatun”. Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 54 (2015), 241–259.
11. Çakır, İbrahim Etem. “Sofya Şehrinde Kadın Giyim Kuşam Kültürü: XVII. Yüzyılın İkinci Yarısı”. A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 56 (Erzurum, 2016), 1365-1386.
12. Çatalkaya Gök, Ebru. “Geleneksel Kumaş Örneklerinden Ağabani/Abani/Ağbani”. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 13/29, 2020, 294-307.
13. Çetin, Ökkeş Hakan Kıyafetli Albüm ve Kitaplardaki Osmanlı Kıyafetlerinden Bazı Örnekler, yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi, 1995.
14. Çetin, Ökkeş Hakan Osmanlı İmparatorluk Dönemi Resim Sanatında Türk Giyim-Kuşamı, doktora tezi, Gazi Üniversitesi, 2008.
15. Ökkeş Hakan Çetin, “17. Yüzyıla Ait Kıyafet Albümlerinde Kadın Giyim-Kuşamı,” Tarihin ve Tarihçinin İzinden Kâzım Yaşar Kopraman Armağanı, ed. Altan Çetin, Ankara, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 2014, 261-276.
16. Çetinkaya, Canan. “Ankara’da Gayrimüslim Tüccarlar ve Sof Ticareti (XVII. Yüzyıl)”. Ankara Anadolu ve Rumeli Araştırmaları Dergisi 1/1, (Temmuz 2020), 97-117.
17. Çınar, Hüseyin. “Osmanlı Döneminde Ankara da Vakıf Kuran Kadınlar”. Tarihte Ankara Uluslararası Sempozyumu Bildiriler. ed. Yılmaz Kurt vd. 1/ 287-322. Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları, 2012.
18. Dağlı, Barış. Kelime Kazanımı Üzerine Bir Araştırma: Kıyafet ve Kumaş Adları Örneği. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2007.
19. Denny, Walter B., ve Nurhan Atasoy. İpek: Osmanlı Dokuma Sanatı. İstanbul: TEB Yayınları, 2001.
20. Davis, Fanny. Osmanlı Hanımı. Çeviren Bahar Tırnakçı. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2006.
21. Faroqhi, Suraiya. Orta Halli Osmanlılar. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2008.
22. Faroqhi, Suraiya. Osmanlı’da Kentler ve Kentliler. Çev. Neyyir Kalaycıoğlu. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2000.
23. Faroqhi, Suraiya. Subjects of the Sultan: Culture and Daily Life in the Ottoman Empire. London: I.B. Tauris, 1995.
24. Faroqhi, Suraiya. “Onyedinci Yüzyıl Ankara’sında Sof İmalatı ve Sof Atölyeleri.” İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası 41, no. 1–4 (1985): 237–259.
25. Görünür, Lale, ve Semra Ögel. “Osmanlı Kaftanları ile Entarilerinin Farkları ve Kullanılışları.” İTÜ Dergisi Sosyal Bilimler 3, no. 1 (2006): 59–68.
26. Gürsu, Nevber. “Kumaş”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26/ 367-370. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
27. Gürtuna, Sevgi. Osmanlı Kadın Giysisi. Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1997.
28. https://lugatim.com/s/%C3%A7ar, (Kubbealtı lügatı, erişim tarihi: 20.08.2025)
29. İnalcık, Halil. “15. Asır Türkiye İktisadî ve İçtimaî Kaynakları”. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası 15/1-4 (2015), 51-75.
30. İnalcık, Halil. Türkiye Tekstil Tarihi Üzerine Araştırmalar. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2008.
31. Kallek, Cengiz “Okka”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 33/ 338-339. İstanbul: TDV Yay., 2007.
32. Kâmus-ı Türkî, “atlas” 126, sr. 13. (https://osmani.cagdassozluk.com/tafsil-92205-rr5.html), (erişim tarihi 11.08.2025)
33. Kamus-ı Türkî, “Canfes” md., 468, sr. 6. (https://turki.cagdassozluk.com/tafsil-39157-pg4.html)
34. Kamus-ı Türkî, “Tiftik”, 420, sr. 18. (https://turki.cagdassozluk.com/tafsil-38971-fb2.html)
35. Kâmus-ı Türkî, “velense” 1500, sr. 15. (https://turki.cagdassozluk.com/tafsil-58673-mr2.html)
36. Kanunname-i İhtisabı Bursa. Ankara: Türk Standardları Enstitüsü, 2013.
37. Kaya, P. H. (2021). Ankara’nın Sof Üretiminin Osmanlı Devleti Ticaretindeki Yeri ve Önemi. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Meslek Yüksekokulu Dergisi, 24(1), 83-91.
38. Koçak, Zülfiye. “Manastırlı Kadınların Takı ve Aksesuar Kültürü (1700 1730)”. Balkan Araştırma Enstitüsü Dergisi 11/2 (2022), 453-490.
39. Koçu, Reşad Ekrem. Türk Giyim Kuşam ve Süslenme Sözlüğü. Ankara: Sümerbank Yayınları, 1967.
40. Montagu, Lady Mary Wortley. Türkiye Mektupları 1717–1718. Çev. Aysel Kurutoğlu. Ankara: Tercüman, 1001 Temel Eser.
41. Ortaylı, İlber. Hukuk ve İdare Adamı Olarak Kadı. Ankara: Kronik Kitap, 1994.
42. Özdemir, Nagihan Üstündağ. “Tereke Kayıtlarına Göre 18. Yüzyıl Sonunda Vidin Kadınları: Osmanlı Kadınının Sosyo-Ekonomik Konumu Üzerine Bir Değerlendirme”. 18. Türk Tarih Kongresi Bildirileri, haz. S. Nurdan – M. Özler (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2018), 1227-1243.
43. Özen, Mine Esiner. “Türkçe’de Kumaş Adları”. Tarih Dergisi 33 (Mart 1980), 291-340.
44. Pakalın, Mehmet Zeki. Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. 1 Cilt. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1993.
45. Pamuk, Şevket. Osmanlı İmparatorluğu’nda Paranın Tarihi. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2000.
46. Salman, Fikri. Tarihi Türk Kumaş Sanatı. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1999.
47. Şemseddin Sami. Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık, 2021.
48. Tanman, M. Baha. “Arakıyye”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/ 266-267. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
49. Taş, Hülya. XVII. Yüzyılda Ankara. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2014.
50. Tezcan, Hülya. “Ferace”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/ 349-350. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
51. Tezcan, Hülya. “Osmanlı Dokumacılığı”. Türkler Ansiklopedisi. 12/ 404-414. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002.
52. Tezcan, Hülya. Atlaslar Atlası – Pamuklu, Yün ve İpek Kumaş Koleksiyonu. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 1993.
53. Thévenot, J. D. The Travels of Monsieur de Thevenot into the Levant. London: Printed by H. Clark for H. Faithorne, J. Adamson, C. Skegnes, and T. Newborough, 1687.
54. Türüt, Seda. XVI-XVII. Yüzyıl Osmanlı Dönemi Saray Kadın Kıyafetleri ile Halk Kadın Kıyafetlerinin Karşılaştırılması. İstanbul: Haliç Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2011.
55. Zilfi, Madeline (ed.). Women in the Ottoman Empire: Middle Eastern Women in the Early Modern Era. Leiden: Brill, 1997.