Hat Sanatı Bakımından Ankara'daki Türkiye Selçuklu Dönemi Kitâbeleri

Öz

1923’den beri Türkiye Cumhuriyeti’nin başkenti olan Ankara, tarih boyunca pek çok devlete ve millete ev sahipliği yapmıştır. Hatip çayına (Bent deresi) çok yakın olması, kuzeyinde verimli Çubuk ovasının bulunması ve düz bir ovada kalenin inşâ edildiği sarp kayalık bir tepenin varlığı gibi nedenler, bu coğrafyada çok eski tarihlerden itibaren bir kentin kurulmasını temin eden en önemli etkenler olmuştur. 1071 Malazgirt Zaferinden iki yıl sonra 1073 senesinde Anadolu Selçuklu hâkimiyetine giren Ankara, 1073’ten bugüne değin İslam medeniyetinin inşâ ettiği bir şehir olmaya devam etmektedir. Bu inşâ faaliyetinin önemli ayaklarından biri olan Ankara mimarisinin, farklı açılardan objektif tarihsel yaklaşımlarla ele alınması, Ankara tarihine dair doğru bilgiler elde etmemizi temin edecektir. Türk İslam mimarisinde yazının önemli bir yeri vardır. Bu yazıların önemi, hem yapı hakkında -yapının yapım tarihi, banisi, tamir tarihi, yapı türü gibi konularda- bilgi vermelerinden hem de yapının ve üzerinde olduğu yapı elemanın süsleme programında gördüğü işlevden kaynaklanmaktadır. Yazının mimari unsurlarda taş, mermer, tuğla, ahşap, çini gibi yapı malzemelerine aktarılmış hali olan kitâbeler, epigrafik niteliklerinin önemi yanında bize döneminin hat sanatı hakkında da bilgi vermesi bakımından ciddi bir değere sahiptir. Dolayısıyla kitâbelerin hem ait oldukları yapının mimarisi, tezyinî programı ve tarihi ile bir bütünün parçası olarak değerlendirilmesi hem de müstakil olarak yazı sanatı kriterleri bakımından incelenmesi yeni verilerin elde edilmesini sağlayabilir. Bu makalede, Ankara’daki Türkiye Selçuklu Döneminden (1075-1308) günümüze ulaşan 26 adet kitâbenin yapı üzerinde veya müzede olanları yerlerinde incelenmiş ve fotoğrafları çekilmiştir. Somut olarak ulaşılamayan kitâbelerin ise kaynaklardan veya şahıslardan görselleri elde edilmiştir. Çalışmamızda, ilgili kitâbelerin ve içerdikleri yazıların şekilsel özelliklerine odaklanılmış ve kitâbeler hat sanatı kriterlerine göre değerlendirilmiştir. Bununla birlikte yazılar, doğru okunma ve metin değerleri hususunda da ele alınmışlardır. Böylece bu çalışmada, farklı kaynaklarda varlığı tespit edilmiş fakat okunamamış bazı kitâbeler ilk defa deşifre edilmiş ve kitâbelerin metin değerleri araştırılmıştır. Bu kitâbelerin daha evvel bir arada hat sanatı bakımından detaylı olarak değerlendirilmemiş olması ve şimdiye kadar deşifre edilemeyen kitâbelerin varlığı bu makalenin yazılmasına sebep olmuştur. Elde edilen verilerle yapılan değerlendirmeler neticesinde Türkiye Selçuklu Dönemi Ankara kitâbelerinin hat sanatı bakımından Anadolu’daki diğer Türkiye Selçuklu kitâbelerinden ayrılmadığı sonucuna varılmıştır. Sonuç olarak bu çalışma, İslam Mimarisinde günümüze kadar çoğunlukla içerikleri bakımından ele alınan kitâbeleri, bir dönem ve bir merkez ekseninde hat sanatı kriterleri açısından ele alarak Ankara kitâbelerini daha doğru anlamaya ve yorumlamaya yönelik mütevazı bir adım niteliğindedir.

Anahtar Kelimeler

• Türk İslam Sanatları Tarihi
• Ankara
• Türkiye Selçuklu Devleti
• Kitâbe
• Hat Sanatı
• Celi Sülüs
• Kufî

Inscriptions From the Turkey Seljuk Period in Ankara in Terms of Islamic Calligraphy

Öz

Ankara, the capital of the Republic of Türkiye since 1923, has hosted many states and civilizations throughout history. Its proximity to the Hatip Stream (Bent Creek), the presence of the fertile Çubuk Plain to the north, and the existence of a steep rocky hill on which a fortress was built in an otherwise flat plain are among the primary geographical factors that enabled the establishment of a settlement in this region since very early periods. After the Battle of Malazgirt in 1071, Ankara came under the rule of the Anatolian Seljuks in 1073 and has continued to be a city shaped by Islamic civilization from that date to the present day. Examining Ankara’s architectural heritage—one of the significant components of this process of construction—through objective historical approaches from different perspectives will allow for a more accurate understanding of the city’s history. Writing occupies an important place in Turkish-Islamic architecture. Inscriptions are significant not only because they provide information about the structure—such as the date of construction, patron, restoration history, and building type—but also because they function as decorative elements within the architectural ornamentation program. These inscriptions, which represent the transfer of writing onto architectural materials such as stone, marble, brick, wood, and tile, possess great value both for their epigraphic characteristics and for the information they provide about the calligraphic art of their period. Therefore, evaluating inscriptions both as integral components of the architecture, decorative program, and historical context of the structures to which they belong, and independently according to the criteria of calligraphy, may yield new findings. In this study, twenty-six inscriptions dating from the Anatolian Seljuk period in Ankara (1075–1308) that have survived to the present day were examined in situ on their respective structures or in museums, and their photographs were taken. Visual documentation of the inscriptions that could not be accessed directly was obtained from various sources and individuals. The study focuses on the formal characteristics of these inscriptions and their scripts and evaluates them according to the criteria of calligraphic art. Additionally, the texts were analyzed in terms of accurate reading and textual interpretation. As a result, several inscriptions previously identified in different sources but not deciphered have been read for the first time, and their textual values have been investigated. The absence of a comprehensive evaluation of these inscriptions from the perspective of calligraphic art and the existence of previously undeciphered examples constitute the primary motivation for this article. Based on the findings, it has been concluded that the Seljuk period inscriptions of Ankara do not differ stylistically, in terms of calligraphy, from other Anatolian Seljuk inscriptions. In conclusion, this study represents a modest step toward a more accurate understanding and interpretation of Ankara inscriptions by examining them within the framework of calligraphic criteria, focusing on a specific period and regional center, rather than solely on their textual content, as has commonly been done in studies of Islamic architecture.

Anahtar Kelimeler

• History of Turkish-Islamic Arts
• Ankara
• Anatolian Seljuk State
• Inscription
• Calligraphy
• Jali Thuluth
• Kufic

Kaynakça

1. Aclûnî, İsmail b. Muhammed el-. Keşfü’l-Hafâ’. 2 Cilt. Beyrut: Darulihya, 1932.
2. Alparslan, Ali. “İslam Yazı Çeşitleri: 3 Celî Sülüs”. Sanat Dünyamız 33 (1985), 27-35.
3. Alparslan, Ali. “Mimari Yapıların Yazı San’atı Bakımından Önemi”. Boğaziçi Üniversitesi Dergisi 4-5 (1977 1976), 1-14.
4. Kur’an-ı Kerim Meali. çev. Halil Altuntaş- Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2. Basım, 2005.
5. Bakırer, Ömür. “Anadolu Selçuklu Dönemi Yapı Kitâbeleri”. V. Milli Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Semineri Bildirileri (25-26 Nisan 1995). Konya: Selçuk Üniversitesi, 1996.
6. Bakırer, Ömür. “Ankara Kalesi Duvarları Üzerindeki Belge ve Bilgiler”. Tarih İçinde Ankara II. ed. Yıldırım Yavuz. Ankara: ODTÜ Mimarlık Fakültesi Yayınları, 2001.
7. Bakırer, Ömür. Onüç ve Ondördüncü Yüzyıllarda Anadolu Mihrabları. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1976.
8. Berk, Süleyman. Devlet-i Aliyye’den Günümüze Hat Sanatı. İnkılâb Basım Yayım, 2013.

9. Bozer, Rüstem. 15 Yüzyılın Ortasına Kadar Anadolu Türk Sanatı’nda Ahşap Kapılar. Ankara Üniversitesi, Yüksek Lisans, 1992.
10. Bozer, Rüstem. “Ahşap Sanatı”. Anadolu Selçukluları ve Beylikler Dönemi Uygarlığı (Mimarlık ve Sanat). ed. Ali Uzay Peker - Z. Kenan Bilici. 2/533-543. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2006.
11. Bozer, Rüstem. “Tarihlendirmede Yapı ile Ahşap Eserlerinin Kitâbeleri Arasındaki İlişkiler (Selçuklu ve Beylikler Devri)”. Konya Ticaret Odası Dergisi Özel Sayı (2007), 175-181.
12. Edhem, Halil. “Ali Germiyan Kitâbeleri”. Tarih-i Osmanî Encümeni Mecmuası 1 (1910), 113-128.
13. Erdoğan, Abdülkerim. Ankara Kalesi ve Alâaddin Camii. Ankara: Ankara Büyükşehir Belediyesi, 2013.
14. Erdoğan, Abdülkerim. Unutulan Şehir Ankara. Ankara: Akçağ Yayınları, 1. Basım, 2004.
15. Ersay, Ayşe. Ankara’daki Dini Yapılarda Mahalli Üslup. Ankara: Ankara Üniversitesi, Yüksek Lisans, 2010.
16. Eskici, Bekir. Ankara Mihrapları. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, 2001.
17. Galib, Mübarek. Ankara: Kitâbeler. İstanbul: Maarif Vekaleti, 1928.
18. Galib, Mübârek. “Ankara Mescidler”. Camiler, Mezarlıklar, Kitâbeler, Ankara. Gün, Recep. Anadolu Selçuklu Mimarisinde Yazı Kullanımı. Samsun: Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora, 1999.
19. Günüç, Fevzi. “Anadolu Selçuklu Mimarisinde Celi Sülüs Hattı”. V. Milli Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Semineri Bildirileri (25-26 Nisan 1995). Konya: Selçuk Üniversitesi, 1996.
20. Kalkaşendî, Ahmed b. Ali el-. Subhu’l-Aşa fi Sınaâti’l-İnşâ. thk. Muhammed Hüseyin Şemseddin. Beyrut: Darulfikr, 1. Basım, 1987.
21. Konyalı, İbrahim Hakkı. Ankara Camileri. Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü, 1978.
22. Kucur, Sadi. “Selçuklularda Kullanılan Tevki’ Çeşitleri ve Mahiyeti Hakkında”. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 51 (2024), 37-58.
23. Oral, M. Zeki. “Anadolu’da San’at Değeri Olan Ahşap Minberler, Kitâbeleri ve Tarihçeleri”. Vakıflar Dergisi 5 (1962), 23-78.
24. Öney, Gönül. “Anadolu’da Selçuklu ve Beylikler Devri Ahşap Teknikleri”. Sanat Tarihi Yıllığı 3 (1970), 135-149. https://dergipark.org.tr/en/pub/iusty/issue/34555/381872
25. Öney, Gönül. Ankara Arslanhane Camii. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, 1998.
26. Öney, Gönül. Ankara’da Türk devri dini ve sosyal yapıları. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1971. https://cir.nii.ac.jp/crid/1130282272083107968
27. Özkafa, Fatih. “Konya Sahip Ata Cami, Taç Kapısındaki Yazı ve Süslemelerde Tasarım Anlayışı”. Uluslararası Geleneksel Sanatlar Sempozyumu, Bildiriler 116 (2006), 18.
28. Renda, Günsel - Durukan, Aynur. Ankara: Başkentin Tarihi, Arkeolojisi ve Mimarisi. Ankara: Ankara Enstitüsü Vakfı Yayınları, 2004.
29. Sönmez, Zeki. Başlangıçtan 16. Yüzyıla Kadar Anadolu Türk-İslam Mimarisinde Sanatçılar. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2. Basım, 1995.
30. Şahinoğlu, Metin. Anadolu Selçuklu Mimarisinde Yazının Dekoratif Eleman Olarak Kullanılması. Ankara: Türk Eğitim Vakfı, 1977.
31. Tatlı, Bekir. Mimari Hadisleri. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2. Basım, 2022.
32. Tüfekçioğlu, Abdülhamit. Erken Dönem Osmanlı Mimarisinde Yazı. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı, 2001.
33. Uğurlu, Ergül. “Ankara Kızılbey Camii Minberi”. Türk Etnografya Dergisi 60 (1967).
34. Yetkin, Şerare. Anadolu’da Türk Çini Sanatının Gelişmesi. Edebiyat Fakültesi Matbaası, 1972.
35. “https://kulturenvanteri.com/yer/hoca-pasa-camii-ankara/#17.1/39.941929/32.85709”, ts. Erişim 10 Kasım 2025
36. https://www.academia.edu/figures/34742460/figure-16-fotograf-ankara-haci-hasan-mescidi-konya-selguklu. “https://www.academia.edu”, ts. Erişim 23 Kasım 2025