Earthquake Experiences and Coping Strategies among Personnel of the Presidency of Religious Affairs: A Qualitative Study

Öz

This study aims to examine the earthquake experiences, coping strategies, and observations regarding the spiritual needs of earthquake survivors among the personnel of the Presidency of Religious Affairs who served in the field following the Kahramanmaraş-centered earthquakes of February 6, 2023, using a phenomenological design. The study group consisted of 14 participants aged between 28 and 58, selected through purposive and snowball sampling methods, including one mufti, one preacher, three imams, one religious services specialist, one spiritual counselor, one driver, and six Qur’an course instructors. Data were collected through face-to-face interviews conducted between April and June 2023 using a semi-structured interview form consisting of 15 questions developed with expert consultation. The interviews lasted approximately 30–35 minutes. Ethical approval was obtained, audio recordings were transcribed, and participants were anonymized using codes ranging from P1 to P14. The data were analyzed using thematic analysis, resulting in three main themes and twelve subthemes. The findings revealed that, under the main theme of pre-deployment experiences, participants reported intense anxiety, sadness, concerns about inadequacy, and various physical symptoms. Regarding coping strategies, the most prominent tendency among participants was the use of positive religious coping methods, including prayer, trust in God (tawakkul), patience, acceptance, and recitation of the Qur’an. In addition, problem-focused strategies (such as preparation and obtaining necessary materials) and emotion-focused strategies (including social support, conversation, and walking) were also identified. Under the main theme of field practices, services primarily centered on funeral procedures, spiritual support activities, and activities for children. Participants observed that earthquake survivors interpreted the disaster through religious frameworks such as destiny, divine testing, or divine warning, while others viewed it as a natural event. In some cases, experiences of guilt and self-questioning were also reported. Regarding post-field experiences, participants reported both symptoms of secondary traumatic stress and indicators of post-traumatic growth. The findings underscore the necessity of a comprehensive disaster-response model that not only addresses the spiritual needs of affected populations but also incorporates training, supervision, and psychosocial support mechanisms to safeguard the psychological and spiritual well-being of religious personnel providing these services.

Anahtar Kelimeler

• Psychology of Religion
• Earthquake
• Coping
• Secondary Traumatic Stress
• Post-Traumatic Growth

Etik Beyan

Ethical approval was obtained from the Ethics Committee of Izmir Katip Çelebi University on April 4, 2023 (2023/08-04).

Diyanet İşleri Başkanlığı Personelinin Deprem Deneyimleri ve Başa Çıkma Yöntemleri: Nitel Bir Araştırma

Öz

Bu çalışma, 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş merkezli depremler sonrasında sahada görevlendirilen Diyanet İşleri Başkanlığı personelinin deprem deneyimlerini, başa çıkma yöntemlerini ve depremzedelerin manevi ihtiyaçlarına ilişkin gözlemlerini fenomenolojik desen ile incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışma grubunu, amaçlı örnekleme ve kartopu tekniği ile belirlenen, yaşları 28–58 arasında değişen toplam 14 katılımcı oluşturmuştur (1 müftü, 1 vaiz, 3 imam-hatip, 1 din hizmetleri uzmanı, 1 manevi danışman, 1 şoför ve 6 Kur’an kursu öğreticisi). Veriler, uzman görüşü alınarak oluşturulan 15 soruluk yarı yapılandırılmış mülakat formu aracılığıyla Nisan-Haziran 2023 döneminde yüz yüze toplanmış; görüşmeler ortalama 30–35 dakika sürmüştür. Etik kurul onayı alınmış, ses kayıtları transkribe edilmiş ve gizlilik amacıyla katılımcılar K1-K14 kodlarıyla ifade edilmiştir. Veriler, tematik analiz yöntemiyle çözümlenmiş ve analiz sonucunda 3 ana tema ve toplam 12 alt tema belirlenmiştir. Araştırmanın sonuçları, saha öncesi deneyimler ana teması altında katılımcıların yoğun kaygı, üzüntü, yetersiz kalma endişesi ve bazı fiziksel belirtiler yaşadıklarını göstermektedir. Araştırma bulgularına göre başa çıkma stratejileri temasında katılımcılar arasında en belirgin eğilimin, dua, tevekkül, sabır, kabullenme ve Kur’an okuma gibi pozitif dinî başa çıkma biçimlerinin olduğu tespit edilmiştir. Bunun yanı sıra problem odaklı (hazırlık, materyal temini) ve duygu odaklı (sosyal destek, sohbet, yürüyüş) stratejilerin de kullanıldığı ortaya çıkmıştır. Sahada uygulamaları ana temasında hizmetler ağırlıklı olarak cenaze işlemleri, manevi destek faaliyetleri ve çocuklara yönelik etkinlikler etrafında şekillenmiştir. Depremzedelerin depremi kader, imtihan veya ilahî uyarı gibi dinî çerçevelerle ya da doğal bir olay olarak anlamlandırdıkları; bazı durumlarda suçluluk ve kendini sorgulama eğilimlerinin tecrübe edildiği tespit edilmiştir. Saha sonrası etkiler ana teması altında ise katılımcıların hem ikincil travmatik stres belirtileri hem de travma sonrası büyüme göstergelerini bildirdikleri bulgulanmıştır. Sonuç olarak bu çalışma, afet bağlamında manevi destek hizmetlerinin yanı sıra bu hizmeti sunan personelin psikolojik ve manevi iyi oluşunu korumaya yönelik, eğitim ve süpervizyonu içeren bütüncül bir hazırlık ve izlem modeline ihtiyaç olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Din Psikolojisi
• Deprem
• Başa Çıkma
• İkincil Travmatik Stres
• Travma Sonrası Büyüme

Etik Beyan

İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi Etik Kurulu’ndan 04.04.2023 tarihli (2023/08-04) etik onay alınmıştır.

Kaynakça

1. Ağılkaya Şahin, Zuhal. Psikoloji ve Psikoterapide Din. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2020.
2. Ağılkaya Şahin, Zuhal. Manevi Bakım ve Danışmanlık. İstanbul: Marmara Akademi Yayınları, 2021.
3. Ajmal, Hussein vd. “Changes in Religious Beliefs and the Relation of Religiosity, Posttrauma-tic Stress and Life Satisfaction after a Natural Disaster”. Social Psychiatry and Psyc-hiatric Epidemiology 46 (2011), 1027-1032. https://doi.org /10.1007/s00127-010-0270-7
4. Aka, Muharrem. “Kahramanmaraş Depremi Sonrası Travmatik Belirtiler, Dini Başa Çıkma ve Psikolojik İyi Oluş İlişkisi”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 28/2 (Aralık 2024), 956-975.
5. Akkaya Türkol, Yeliz. “Türkiye’de 6 Şubat 2023 Depremini Yaşayan Üniversite Öğrencileri-nin Dini Başa Çıkma Tarzlarına Göre Travma Sonrası Büyüme Düzeyleri”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/1 (Mart 2025), 43-71.
6. Altınsoy, Fatma. Travmatik Deneyimi Olan Bireyler İçin Bir Travma Sonrası Büyüme Modeli. Eskişehir: Osmangazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020.
7. Alsan, Ayşegül. “Afet Sonrası Psiko-sosyal Destek Sürecinde Manevi/Dini Desteğin Kullanı-mı”. Manevi Danışmanlık ve Rehberlik. ed. Ali Ayten vd., Cilt II/335-347. İstanbul: DEM, 2016.
8. Apaydın, Halil. Din Psikolojisi Terimler Sözlüğü. İstanbul: Bilimkent Yayınları, 2016.

9. Argyle, Michael. Din ve Psikoloji. çev. H. Bünyamin Gök. İstanbul: İz Yayıncılık, 2022.
10. Aydın, Durmuş. “Afet Sonrası Psikososyal Destek Uygulamaları”. İnsani ve Sosyal Araştırma-lar Merkezi 1/9 (2014), 1-9.
11. Aydın, Mehmet Zeki - Esen, Adem. “Türkiye’de Deprem Zararlarının Çok Olması ile Kader İnancı Arasındaki İlişki”. Diyanet İlmi Dergi 33 (1997), 59-74.
12. Ayten, Ali. Tanrıya Sığınmak: Dinî Başa Çıkma Üzerine Psiko-Sosyal Bir Araştırma. İstanbul: İz Yayıncılık, 2021.
13. Ayten, Ali. Psikoloji ve Din: Psikologların Din ve Tanrı Görüşleri. İstanbul: İz Yayıncılık, 2021.
14. Ayten, Ali - Sağır, Zeynep. “Dindarlık, Dinî Başa Çıkma ve Depresyon İlişkisi: Suriyeli Sığın-macılar Üzerine Bir Araştırma”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 47 (2014), 5-18.
15. Ayten, Ali - Yıldız, Refik. “Dindarlık-Hayat Memnuniyeti İlişkisinde Dinî Başa Çıkmanın Rolü Nedir? Emekliler Üzerine Bir Araştırma”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 16/ 1 (2016), 281-308.
16. Bahadır, Abdülkerim. İnsanın Anlam Arayışı ve Din: Logoterapik Bir Araştırma. İstanbul: İn-san Yayınları, 2021.
17. Bahadır, Ziynet - Ay, Faruk. “Deprem Kaygısı ve Dini Başa Çıkma”. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 38 (2025), 83-101.
18. Bildik, Tezan. “Ölüm, Kayıp, Yas ve Patolojik Yas”. Ege Tıp Dergisi 52/ 4 (2013), 223-229.
19. Bozkurt, Veysel. Deprem ve Toplum. İstanbul: Alfa Yayınları, 1999.
20. Braun, Virginia – Clarke, Victoria. “Using Thematic Analysis in Psychology”. Qualitative Re-search in Psychology 3/2 (2006), 77-101.
21. Çağay, Dürü. Travma Sonrası Stres Belirtileri ve Travma Sonrası Büyümenin Çeşitli Değiş-kenler Açısından İncelenmesi ve Bir Model Önerisi. Ankara: Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2006.
22. Demaray, Michelle Kilpatrick –Malecki, Christine. “Critical Levels of Perceived Social Sup-port Associated with Student Adjustment”, Social Psychology Quarterly 17/3 (2002),213-241.
23. Doğanay, Süleyman. “Depremzedelerin Hayatı Anlamlandırma ve Yas Süreçlerinde Dinin Rolü: Nitel Bir Araştırma”. ULUM Dinî Tetkikler Dergisi 6/Özel Sayı (2023), 157-190.
24. Doğru, Çetin. “Din Eğitiminin İmkânları Bağlamında Doğal Afetlerin Psiko-sosyal Etkileriyle Dini Başa Çıkma: Kahramanmaraş Merkezli 6 Şubat Depremleri Örneğinde Fenome-nolojik Bir Çalışma”. Harran İlahiyat Dergisi 53 (2025), 94-124.
25. Dölek, İskender. “Türkiye’de Doğal Afetler”. Türkiye’nin Fiziki Coğrafyası. ed. Hamza Aken-gin - İskender Dölek. 311-364. Ankara: Pegem Akademi, 2016.
26. Ekşi, Halil. Başa Çıkma, Dinî Başa Çıkma ve Ruh Sağlığı Arasındaki İlişki Üzerine Bir Araştır-ma. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi 2001.
27. Ekşi, Halil. Manevî Yönelimli Psikolojik Danışma. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2020.
28. Ekşi, Halil, vd. “Maneviyat ve Psikolojik Danışma”. Manevi Yönelimli Psikolojik Danışma. ed. Halil Ekşi. 1-24. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2020.
29. Eryücel, Sema. Yaşam Olayları ve Dinî Başaçıkma. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilim-ler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2013.
30. Frankl, Viktor E. İnsanın Anlam Arayışı. çev. Özgür Yılmaz. İstanbul: Okuyan Us Yayınları, 2021.
31. Göka, Erol. Hoşçakal. İstanbul: Kapı Yayınları, 2020. Gökçe, Gözde - Yılmaz, Banu. “Afetlerde Yardım Çalışanları: İkincil Travmatik Stres ve Başa Çıkma”. Türkiye Klinikleri Psycho-logy-Special Topics 2/3 (2017), 198-204.
32. Gören, Ayşe Burcu. “Afet Sonrası İkincil Travmatik Stres ve Dini Başa Çıkma: Kahramanma-raş Depremi Örneği”. Marife 23/1 (2023), 80-100.
33. Gülmez, Ümmüşerif. Deprem Tecrübesi Yaşayanlarda Dinsel Anlamlandırma Biçimleri ve Tutumları. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2008.
34. Günerigök, Tuğba. Deprem Sonrası Dini Başa Çıkma (2023 Kahramanmaraş Depremi Adana İli Örneği). Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
35. Gürsu, Orhan, Söylev, Ömer Faruk, Demirtaş, Bilal. Olağanüstü Durumlarda Manevi Danış-manlık ve Rehberlik Disiplinlerarası Araştırmalar. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2021.
36. Hökelekli, Hayati. Din Psikolojisi. Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları, 2022.
37. İşmen, A. Esra. “Deprem Yaşantısına Bağlı Travma ve Çocuklar Üzerindeki Etkileri”. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 1/2 (2001), 80-104.
38. Kahil, Ayla - Palabıyıkoğlu, Nejla Refia. “İkincil Travmatik Stres”. Psikiyatride Güncel Yakla-şımlar 10/1 (2018), 59-70.
39. Kardaş, Ferhat - Tanhan, Fuat. “Van Depremini Yaşayan Üniversite Öğrencilerinin Travma Sonrası Stres, Travma Sonrası Büyüme ve Umutsuzluk Düzeylerinin İncelenmesi”. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 15/1 (2018), 1-36.
40. Kızılgeçit, Muhammed vd. “Spiritual Meaning Making and Trauma Recovery: Evaluation of a Psycho-social Intervention for Earthquake Survivors in Turkey”. J Relig Health 64, (2025), 4147–4168.
41. Köse, Ali - Ayten, Ali. Din Psikolojisi. İstanbul: Timaş Yayınları, 2021.
42. Köse, Ali - Küçükcan, Talip. Deprem ve Din: Marmara Depremi Üzerine Psiko-Sosyolojik Bir İnceleme. İstanbul: Emre Yayınları, 2006.
43. Kula, Naci. “Deprem ve Dinî Başa Çıkma”. Gazi Üniversitesi Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi 1 (2002), 234-255.
44. Lemahmutoğlu, Yasemin. Deprem Bölgesindeki Gönüllülerin İkincil Travmatik Stres Düzey-leri ile Dinî Başa Çıkma Tutumları Arasındaki İlişki Üzerine Bir Araştırma. Ordu: Ordu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2025.
45. Lincoln, Yvonna S. –Guba, Egon G. Naturalistic Inquiry: Establishing Trustworthiness. USA: SAGE, 1985.
46. Mağden, Çağla vd. Afetlerde Psikososyal Destek Uygulama Rehberi, Ankara: Yorum Basım Yayım, 2008.
47. Mawlong, Aldila. “Understanding Religion as a Coping Mechanism in ‘Crisis’ Situations: A Sociological Interpretation”. Keanean Journal of Arts 8/1 (2021), 41-44.
48. Pargament, Kenneth I. The Psychology of Religion and Coping: Theory, Research, Practice. New York London: Guilford Press, 1997.
49. Pargament, Kenneth I. “‘Tanrım Bana Yardım Et’: Din Psikolojisi Açısından Başa Çıkmanın Teorik Çatısına Doğru.” çev. Ahmet Albayrak. Tabula Rasa 3/9 (2003), 207-235.
50. Pargament, Kenneth I. “Acı ve Tatlı: Dindarlığın Bedelleri ve Faydaları Üzerine Bir Değerlen-dirme”. çev. A. Ulvi Mehmedoğlu. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/1 (2005), 279-313.
51. Pargament, Kenneth I. - Abu Raiya, Hisham. "A Decade of Research on the Psychology of Religion a Co ping: Things We Assumed and Lessons We Learned". Psyke & Logos 28/2 (2007), 742-766.
52. Pargament Kenneth I. vd. “Patterns of Positive and Negative Religious Coping With Major Life Stressors”. Journal for the Scientific Study of Religion 37/4 (1998), 710-724.
53. Pargament, Kenneth, I. vd. “Başa Çıkmanın Dinî Boyutu: Teori, Araştırma ve Uygulamalar-daki Gelişmeler”. çev. Çiğdem Damla Balaban. Din ve Maneviyat Psikolojisi: Yeni Yak-laşımlar ve Uygulama Alanları. ed. Paloutzian, Raymond F. - Park, Crystal L. çev. ed. İhsan Çapcıoğlu - Ali Ayten. 377-407. Ankara: Phoenix Yayınları, 2013.
54. Peker, Hüseyin. Din Psikolojisi. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2022.
55. Pür, İlyas. “Depremzedelere Yönelik Dinî ve Manevî Danışmanlık Uygulamaları”. İlahiyat Alanında Uluslararası Araştırmalar. ed. Veysel Atmaca. 72-89. Ankara: Platanus Ki-tap, 2023.
56. Seyyar, Ali - Yumurtacı, Aynur. “Afet Odaklı Acil Manevi Sosyal Hizmet Uygulamaları Bağ-lamında Türkiye’ye Yönelik Bir Model Önerisi”. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi 5/3 (2016), 1-24.
57. Tarhan, Nevzat. “İnsani Değerleri Yüceltmeliyiz”. TRT Akademi 8/18 (2023), 699-706.
58. Tedeschi, Richard G. – Calhoun, Lawrence G. “A Clinical Approach to Posttraumatic Growth.” Positive Psychology in Practice. Ed. P. Alex Linley – Stephen Joseph. 405-419. Hoboken, New Jersey: John Wiley & Sons, Inc, 2004.
59. Temiz, Yunus Emre. “6 Şubat Kahramanmaraş Depremlerini Yaşayan Üniversite Öğrencile-rinde Deprem Korkusu, Dindarlık ve Umutsuzluk İlişkisi”. Sakarya Üniversitesi İlahi-yat Fakültesi Dergisi 27/1 (2025), 92-111.
60. Toman, Hasan. “Travma Sonrası, İnsan Ruhu Üzerinde Dinin Onarıcı Etkisi (2023, 6 Şubat Depremi- Malatya Depremzedeler Örneği)”. Artuklu Akademi 12/2 (2025), 504-524.
61. Tozal, Ayşe Betül. 6 Şubat Kahramanmaraş Depremlerini Yaşayan Genç Kadınlarda Dini Başa Çıkma (Malatya Örneği). Malatya: İnönü Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yük-sek Lisans Tezi, 2024.
62. Uğurlu, Mehmet, vd. “Afet Yaşantıları, Afet Psikiyatrisi ve Bingöl Depremi Sonrası Ruhsal Müdahale Programı”. Düşünen Adam 16/4 (2003), 203-210.
63. Uğurluoğlu, Dilruba - Erdem, Ramazan. “Travma Geçiren Bireylerin Spiritüel İyi Oluşlarının Travma Sonrası Büyümeleri Üzerine Etkisi”. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 21/3 (2019), 833-858.
64. Üner Alkan, Neşe. The Distress Reactions of Victims of 1 October 1995 Dinar Earthquake: An Analysis within the Cognitive Theory of Stress and Coping. Ankara: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1998.
65. Yapıcı, Asım. “Fiziksel ve Sosyal Hadiselere Sebep Atfetmede Dinin Rolü”. Çukurova Üniver-sitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3/1 (2003), 127-165.
66. Yener, Özen. “Psikolojik Travmalardan Korunma ve Tedavi”. Kesit Akademi Dergisi 14 (2018), 216-230.
67. Yıldırım, Ali - Şimşek, Hasan. Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2016.
68. Yılmaz, Banu. “Yardım Çalışanlarında Travmatik Stres”. Klinik Psikiyatri Dergisi 10/3 (2007), 137-147. Zara, Ayten. “Kayıplar, Yas Tepkileri ve Yas Süreci”. Yaşadıkça 73 (2011): 73-90.