Tatar Mitolojisinde Yilbegen Arketipi: Kadış Mergen ve Altain Sain Süme Örneği

Öz

Bu çalışma, Sibirya Tatarlarına ait Kadış Mergen ve Altain Sain Süme destanlarında yer alan Yilbegen (Celbegen) figürünü karşılaştırmalı olarak incelemeyi amaçlamaktadır. Yilbegen; parçalanmışlığın (yedi baş), verimsizliğin (çorak çöller) ve ölümün (yutan ana) sembolüdür. Araştırmanın temel problemi, Türk mitolojik sisteminde kaos, kötülük ve düşman arketipinin en belirgin temsilcilerinden biri olan Yilbegen’in, söz konusu iki destanda hangi ortak ve farklı niteliklerle ortaya çıktığını ve bu figürün kahramanın erginlenme (inisiyasyon) sürecindeki işlevinin nasıl yapılandığını ortaya koymaktır. Radloff’un 1872 yılında yayımladığı derlemelerde yalnızca bu iki anlatıda Yilbegen’e yer verilmesi, figürün seçilmiş ve işlevsel bir mitolojik unsur olduğuna işaret etmekte ve çalışmayı özgün kılmaktadır. Araştırmanın amacı, Yilbegen’in çok başlılık, mekânsal sınır, aile yapısı, yutma–kusma motifi ve kozmik şiddet gibi özellikleri üzerinden incelenmesiyle onun yalnızca fiziksel bir canavar değil; düzen ile kaos arasındaki kozmik mücadelenin somutlaşmış bir eşiği olduğunu göstermektir. Bu bağlamda Yilbegen, kahramanın hamlıktan olgunluğa geçişini sağlayan bir mitolojik sınav unsuru olarak ele alınmaktadır. Çalışmada “Yilbegen” figürü karşılaştırmalı metin analizi ve nitel araştırma yöntemleriyle incelenmiş; Wilhelm Radloff’un 1872 tarihli derlemelerinden elde edilen birincil kaynaklar, arketipler, mitolojik sembolizm ve kahramanın erginlenme süreci çerçevesinde çözümlenmiştir. Bu metodolojik yaklaşım, figürün her iki anlatıdaki ortak ve farklı niteliklerini belirlemenin yanı sıra, onun Türk mitolojisindeki işlevsel rolünü betimsel bir derinlikle ortaya koymayı sağlamıştır. Ayrıca Yilbegen figürü, Altay, Tuva, Hakas ve Kırgız anlatı geleneklerindeki Celbegen/Jelmavız tipleriyle ilişkili olarak değerlendirilmiş; figürün tarihsel süreçte geçirdiği demonizasyon ve dönüşüm tartışılmıştır. Araştırma bulguları, her iki destanda da Yilbegen’in kahramanın erginleşme sürecinde vazgeçilmez bir işlev üstlendiğini göstermektedir. Kadış Mergen destanında Yilbegen daha bireysel ve fiziksel bir tehdit olarak karşımıza çıkarken, Altain Sain Süme destanında kötülük kolektif bir yapıya dönüşmekte ve Yilbegen’in annesi aracılığıyla şamanik yeniden doğuş motifi belirginleşmektedir. Kahramanın yutulup geri çıkması, sembolik bir ölüm ve yeniden doğuş ritüeli olarak yorumlanmakta; Yilbegen’in yok edilmesiyle birlikte kaosun kaynakları düzen dünyasına aktarılmaktadır. Sonuç olarak Yilbegen, Türk destan geleneğinde yalnızca yok edilmesi gereken bir düşman değil, kahramanı “alp” mertebesine taşıyan zorunlu bir mitolojik sınav ve kozmik denge unsurudur.

Anahtar Kelimeler

• Dinler Tarihi
• Türk Destanları
• Türk Mitolojisi
• Kaos ve Kozmik Düzen
• Erginlenme
• Tatarlar
• Yilbegen.

The Yilbegen Archetype in Tatar Mythology: The Case of Kadış Mergen and Altain Sain Süme

Öz

This study aims to comparatively examine the figure of Yilbegen (Celbegen) as depic-ted in the Siberian Tatar epics Kadış Mergen and Altain Sain Süme. Yilbegen symbolizes fragmentation (seven heads), barrenness (desolate deserts), and death (the devouring mot-her). The main research problem is to reveal the shared and differing characteristics through which Yilbegen—one of the most prominent representations of chaos, evil, and the enemy archetype in the Turkic mythological system—appears in these two epics, and to analyze how this figure is structured within the hero’s process of initiation. The fact that Yilbegen appears only in these two narratives within Radloff’s collections published in 1872 indicates that the figure is a selected and functional mythological element, which contributes to the originality of the study. The aim of the research is to demonstrate, through an analysis of features such as multi-headedness, liminal spatial settings, family structure, the swallowing–regurgitation motif, and cosmic violence, that Yilbegen is not merely a physical monster but a concretized threshold of the cosmic struggle between order and chaos. In this context, Yilbegen is app-roached as a mythological trial that enables the hero’s transition from immaturity to matu-rity. This study examines the "Yilbegen" figure using comparative text analysis and quali-tative research methods, analyzing primary sources obtained from Wilhelm Radloff's 1872 compilations within the framework of archetypes, mythological symbolism, and the hero's initiation process. This methodological approach not only identifies the common and diffe-ring qualities of the figure in both narratives but also reveals its functional role in Turkic mythology with descriptive depth. Furthermore, the "Yilbegen" figure is evaluated in rela-tion to the Celbegen/Jelmavız types in the Altai, Tuva, Khakas, and Kyrgyz narrative traditi-ons; and the demonization and transformation the figure underwent throughout history are discussed. The findings of the study demonstrate that Yilbegen plays an indispensable role in the hero’s initiation process in both epics. While in Kadış Mergen Yilbegen appears as a more in-dividual and physical threat, in Altain Sain Süme evil takes on a collective structure, and the motif of shamanic rebirth becomes prominent through Yilbegen’s mother. The hero’s being swallowed and subsequently released is interpreted as a symbolic ritual of death and rebirth, and with the destruction of Yilbegen, the sources of chaos are transferred back into the world of order. Consequently, Yilbegen is not merely an enemy to be destroyed in the Turkic epic tradition, but a necessary mythological trial and a cosmic balancing element that eleva-tes the hero to the status of an alp.

Anahtar Kelimeler

• History of Religions
• Turkish Epics
• Turkish Mythology
• Chaos and Cosmic Order
• Initiation
• Tatars
• Yelbegen.

Kaynakça

1. Alimova, Cıldız. “Er Töştük Ve Coodarbeşim Destanlarında Kullanılan Celmoguz Motifi Üzerine”. Türk Dünyası Dil Ve Edebiyat Dergisi 39 (2025), 7-14.
2. Bayat, Fuzuli. Türk Mitolojik Sistemi (Kutsal Dişi- Mitolojik Ana, Umay Paradigmasında İlkel Mitolojik Kategoriler-İyeler Ve Demonoloji). Cilt: II. İstanbul: Ötüken Yayınları. 2007.
3. Beydili, Celal. (2005). Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük, Çev. Eren Ercan. Ankara: Yurt Kitap Yay. 2005
4. Çöloğlu, Raşit. “Baraba Tatarlarının Altain Sain Süme Destanı Üzerine Bir İnceleme”. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 22/2 (2025), 789-805. https://doi.org/10.33437/ksusbd.1537857
5. Dilek, İbrahim. Altay Masalları. Ankara: Alp Yayınları. 2007.
6. Erkal, Mehmet Mustafa. Saha Yakut İnanç Dünyası. Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınevi. 2025.
7. Kemaloğlu, İlyaz. “Sibir Hanlığı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/505-506. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2019.
8. Ögel, Bahaeddin. Türk Mitolojisi (Kaynakları Ve Açıklamaları İle Destanlar) II. Cilt. Ankara: Atatürk Kültür, Dil Ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yayınları. 1995.

9. Radloff, Wilhelm. Proben Der Volkslitteratur Der Türkischen Stämme Süd-Sibiriens. Die Mundarten Der Barabiner, Taraer, Tobolerand Tümenischer Tataren IV Cilt. Commissionäre Der Kaiserlichen Akademie Der Wissenschaften: St. Petersburg. 1872
10. Torebekkyzy, Lazzat. “Türk Halk Edebiyatında Yedi Sayısı”. Çeşm-i Cihan: Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları E- Dergisi 8/1 (2021), 82-91. https://doi.org/10.30804/cesmicihan.888270
11. Türker, Ferah. Altay Türklerinin Efsaneleri (İnceleme-Metin). İzmir: Ege Üniversitesi, Türk Dünyası Araştırmaları Enstitüsü, Doktora Tezi, 2011.
12. Türker, Ferah. “Altay Türklerinin Anlatmalarında Mitik Bir Varlık: Celbegen”. Milli Folklor 94 (2012), 81-90.
13. Yüksel, H. Avni. “Türk folklorunda 7 Sayısı”. Erciyes Aylık Sanat ve Fikir Dergisi 29 (1980), 18-22.