An Evaluation of DeepSeek’s Performance in Translating Arabic Classical Islamic Texts into Turkish

Öz

Recent advances in artificial intelligence technologies have introduced new possibilities that profoundly transform translation practices. With their rapidly improving natural language processing capacities, AI-based applications are now able to generate translations that go beyond word-level matching, taking into account contextual relations, semantic coherence, cultural connotations, and the overall textual structure. This transformation carries significant potential particularly for classical Islamic texts, whose translation processes require intensive expertise. Classical Arabic works in disciplines such as Islamic jurisprudence (fiqh), exegesis (tafsīr), hadith studies, and kalam pose substantial linguistic challenges due to their archaic vocabulary, concise expression, dense religious terminology, and stylistic diversity. As a result, translating such texts is a process that demands considerable time, financial resources, and specialized knowledge. In this regard, investigating the extent to which artificial intelligence can successfully translate such complex texts is of both theoretical and practical importance. The central problem of this study concerns the level of success achieved by DeepSeek—one of the AI-assisted translation applications—in translating classical Islamic texts into Turkish and the comparative picture that emerges when its output is evaluated against the work of expert human translators. The purpose of the research is to examine DeepSeek’s capacity to overcome the linguistic and conceptual difficulties encountered in classical Islamic texts, to identify the similarities and differences between the application's translations and those produced by expert translators, and to determine what kinds of possibilities AI-assisted translation offers in this field. The significance of the study arises from the fact that translating works of Islamic heritage into Turkish has traditionally been a long-term, costly endeavor that requires a large team of specialists. The study adopts a qualitative research design and is structured as a descriptive inquiry. The sample consists of two classical Islamic texts selected through purposive sampling: a 125-word passage from Minhāǧ al-Ṭālibīn and ʿUmdat al-Muftīn—representing the Shāfiʿī tradition—on the topic of shortening the prayer during travel, and a 223-word section from al-Zamakhsharī’s Qur’anic commentary al-Kashshāf containing the exegesis of Qur’an 5:97–99. Both texts were obtained in PDF format, converted into digital text through DeepSeek’s optical character recognition (OCR) feature, and subsequently translated into Turkish using the application on 1 July 2025. These translations were then compared with those produced by qualified expert translators and published by academic presses. The findings indicate that DeepSeek is largely successful in conveying the dense terminology, archaic vocabulary, and complex semantic structures characteristic of classical Islamic texts. In many cases, the application’s output approximates the accuracy level of expert translations; in some instances, it even employs a more concise, academically oriented, and stylistically effective expression. With regard to textual intervention, DeepSeek does not always adhere strictly to the source text; it occasionally provides explanatory additions or adopts a summarizing strategy by omitting unnecessary repetitions. Expert translators, by contrast, were observed to expand the text at certain points, incorporate clarifying interventions, and make interpretive decisions based on their personal scholarly background. In conclusion, the study demonstrates that DeepSeek can serve as a powerful auxiliary tool in translating classical Islamic texts into Turkish, that its overall translation quality is largely satisfactory, and that in many cases it attains a level comparable to expert human translation.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Rhetoric
• Arabic–Turkish Translation
• Classical Islamic Texts
• Artificial Intelligence
• DeepSeek

Deepseek’in Arapça İslamî Klasik Metinleri Türkçeye Çeviri Performansının Değerlendirilmesi

Öz

Yapay zekâ teknolojilerinde son yıllarda yaşanan hızlı ilerlemeler, çeviri faaliyetlerini köklü biçimde dönüştüren yeni imkânlar sunmaktadır. Doğal dili işleme kapasitesi gelişen yapay zekâ uygulamaları, yalnızca sözcük düzeyinde eşleştirmeler yapmakla kalmayıp bağlamı, anlam ilişkilerini, kültürel çağrışımları ve metnin bütünsel yapısını dikkate alan çeviriler üretebilmektedir. Bu dönüşüm, özellikle çeviri süreci yoğun uzmanlık bilgisi gerektiren klasik İslâmî metinlerde önemli bir potansiyel barındırmaktadır. Fıkıh, tefsir, hadis ve kelam gibi disiplinlerdeki Arapça klasik metinlerin dilsel zorluğu; eski söz varlığı, veciz anlatım, yoğun dinî terminoloji ve üslup çeşitliliği gibi sebeplerle çevrilmesi hem zaman hem maliyet hem de uzmanlık yönünden güç bir süreçtir. Bu bağlamda, yapay zekânın böylesine karmaşık metinleri ne ölçüde başarıyla çevirebildiğinin araştırılması hem teorik hem de pratik açıdan önem taşımaktadır. Bu çalışmanın problemi, yapay zekâ destekli çeviri uygulamalarından biri olan DeepSeek’in İslâmî klasik metinleri Türkçeye çevirme performansının hangi düzeyde olduğu ve uzman çevirmenlerle karşılaştırıldığında nasıl bir tablo sunduğudur. Araştırmanın amacı, DeepSeek uygulamasının klasik İslâmî metinlerde karşılaşılan dilsel ve kavramsal zorlukları aşma kapasitesini incelemek, uygulamanın çevirilerini uzman çevirilerle karşılaştırarak benzerliklerini ve farklılıklarını ortaya koymak ve yapay zekâ destekli çevirilerin bu alanda ne tür imkânlar taşıdığını belirlemektir. Çalışmanın önemi, İslam mirası eserlerinin Türkçeye kazandırılmasına yönelik çeviri faaliyetlerinin uzun yıllar süren, yüksek maliyetli ve geniş uzman ekibi gerektiren süreçler olduğu gerçeğinden kaynaklanmaktadır. Çalışma, nitel araştırma yaklaşımıyla tasarlanmış betimleyici bir araştırmadır. Araştırmanın örneklemi, amaçlı örnekleme yöntemiyle seçilen iki İslâmî klasik metinden oluşmaktadır: Şâfiî mezhebine ait Minhâcü’t-Tâlibîn ve ‘Umdetü’l-Müftîn’den sefer hâlinde namazın kısaltılması konusunu içeren 125 kelimelik bir pasaj ile Zemahşerî’nin el-Keşşâf adlı tefsirinden Mâide Suresi 97–99. âyetlerinin tefsirini içeren 223 kelimelik bölüm. Her iki metin PDF formatında elde edilerek DeepSeek’in optik karakter tanıma (OCR) özelliğiyle dijital metne dönüştürülmüş ve 1 Temmuz 2025 tarihinde uygulama aracılığıyla Türkçeye çevrilmiştir. Daha sonra DeepSeek çevirileri ile alanında yetkin çevirmenlerin akademik yayınevleri tarafından yayımlanmış çevirileri karşılaştırılmıştır. Verilerin analizinde nitel içerik analizi yöntemi uygulanmış; çeviriler kelime, cümle ve paragraf düzeyinde incelenmiş ve bulgular anlamsal hassasiyet, sözcük seçimi ve metinsel müdahale olmak üzere üç tema altında sınıflandırılmıştır. Araştırmanın bulguları, DeepSeek’in klasik İslâmî metinlerdeki yoğun terminoloji, eski söz varlığı ve karmaşık anlam örgülerini büyük ölçüde başarıyla aktarabildiğini göstermektedir. Uygulamanın çevirilerinin birçok durumda uzman çeviriye yakın bir doğruluk düzeyi taşıdığı, hatta bazı bağlamlarda daha özlü, daha akademik ve daha etkili bir üslup kullanabildiği görülmüştür. Metinsel müdahale açısından ise DeepSeek’in metne birebir bağlı kalmadığı; bazı yerlerde açıklayıcı eklemeler yaptığı veya gereksiz tekrarları çıkararak özetleyici bir strateji benimsediği tespit edilmiştir. Uzman çevirmenlerin ise zaman zaman metni genişlettiği, açıklayıcı müdahalelerde bulunduğu ve kişisel bilgi birikimine dayalı tercihler yaptığı gözlemlenmiştir. Sonuç olarak çalışma, DeepSeek uygulamasının klasik İslâmî metinlerin Türkçeye çevirisinde güçlü bir yardımcı araç olarak kullanılabileceğini, çeviri kalitesinin büyük ölçüde tatmin edici olduğunu ve pek çok durumda uzman çeviriyle yarışabilecek bir düzeye ulaştığını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belâgati
• Arapça–Türkçe Çeviri
• İslamî Klasik Metinler
• Yapay Zekâ
• Deepseek

Kaynakça

1. Albuhairy, Mohammad Mahyoob – Algaraady, Jeehaan. “DeepSeek vs. ChatGPT: Comparative Efficacy in Reasoning for dults’ Second Language Acquisition Analysis”. Humanities and Educational Sciences Journal 44 (2025), 864-883.
2. Aslan, Erdinç. “Yapay Zekâ Destekli Çeviri Araçlarının Edebi Çevirideki Yeterlilikleri Üzerine Karşılaştırmalı Bir İnceleme”. İstanbul Üniversitesi Çeviribilim Dergisi 20 (2024), 32-45.
3. Catford, John Cunnison. A Linguistic Theory of Translation: An Essay in Applied Linguistics. çev. Halife el-Ğurâbî – Muhyiddîn Hamîdî. Beyrut: Ma‘hedu’l-İnmâi’l-Arabi yayınları, 1991.
4. Coşkun, Fatma - Deniz Gülleroğlu, Hamide. “Yapay Zekânın Tarih İçindeki Gelişimi ve Eğitimde Kullanılması”. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi 54/3 (2021), 947-966.
5. Demir, Sibel Öztürk – Çetin, Münevver. “Bir Üretken Yapay Zekâ Aracı Olarak ChatGPT’nin Yabancı Dil Öğretiminde Kullanılmasına İlişkin Görüşler”. Dil Eğitimi ve Araştırmaları Dergisi 11/1 (2025), 207-234.
6. Hacıbekiroğlu, Abdullah. “İlmu’l-Luğa Arap Dilinin Yapısından Kaynaklanan Çeviri Zorlukları”, Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19/1 (Haziran 2020), 63-84.
7. Kahlûl, Abdulkadir. “Ta‘lîmiyyetü’l-lügati’l-Arabiyye ve âliyâti’z-zekâi’l-ıstınâ‘î”. Mecelletü’l-Umde fi’l-lisâniyyât ve taḥlîli’l-ḫiṭâb 9/1 (2025), 422-435.
8. Karabulut, Burak. “Yapay Zekâ Bağlamında Yaratıcılık ve Görsel Tasarımın Geleceği”. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi 20/79 (2021), 1516-1539.

9. Mounin, Georges. İlmü’l-Lüga ve’t-Terceme. çev. Ahmed Zekeriyya İbrahim – Ahmed Fuad Afîfî. Kahire: el-Meclis el-A‘lâ li’s-Sekâfe yayınları, 2002.
10. Musa, Abdullah –Bilal, Ahmed Habib. ez-Zekâü’l-ıstınâ‘î: Sevretun fî teknelûciyyâti’l-asr. Kahire: el-Mecmû‘atü’l-Arabiyye li’t-tedrîb ve’n-neşr, 2019.
11. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref b. Mürî. Minhâcü’t-tâlibîn ve ‘umdetü’l-muftîn. Beyrut: Dârü’l-Minhâc yayınları, 2005.
12. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref b. Mürî. Minhâcü’t-tâlibîn ve ‘umdetü’l-muftîn. çev. Abdulhalık Duran – Mithat Acat. Diyarbakır: Seyda Kitabevi, 2014.
13. Pesen, Alaz. “Şarkı çevirisi ve ChatGPT”. Abant Journal of Translation and Interpreting Studies 2/1 (2024), 1-16.
14. Şen, Revşan. “Gazetecilik ve Yapay Zekâ: Haber Üretiminde Chatgpt ve Deepseek Uygulamalarının Karşılaştırmalı Analizi”. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 34/özel sayı (2025), 493-517.
15. Tanış Polat, Nilgin. “Yapay Zekâ ve Çeviri: Mütercim-Tercümanlık Alanında Yeni Bir Paradigma”. Diyalog Dergisi 11/2 (2023), 482-487.
16. Yasin, Sa‘d Gâlip. Nuzumu mesândeti’l-karârât. Ürdün: Dârü’l-Menâhic, 2011.
17. Zemahşerî. el-Keşşâf an hakâiki gavâmizi’t-tenzîl ve uyûni’l-ekâvîl fî vücûhi’t-te’vîl. çev. Abdulaziz Hatîb vd. ed. Murat Sülün. 2. Cilt. İstanbul: Mega Yayınları, 2017.