Anadolu Türk Mimari Süslemesinde Kabara: 13. Yüzyıl

Öz

Orta Çağ Anadolu Türk Mimari süslemesini konu alan çalışmalar incelendiğinde bezeme öğeleriyle ilgili çalışmaların sınırlı olduğu görülmektedir. Bu makalenin konusu, mimari süslemesinin önemli bir öğesi olan Kabaralardır. 13. yüzyıl Anadolu’sunda Selçuklu Devleti ile eş zamanlı beylikler döneminde gelişen mimari süslemede, çoğunlukla yapıların taç kapılarında görülen en dikkat çekici süsleme öğelerinden biri de kabaralardır. Kabaralar, taç kapılarda özellikle kemer ve kavsara köşeliği gibi geniş yüzeylerin merkezini vurgulamaktadır. Ayrıca kabaranın mihrap ve minber gibi mimari öğelerde kullanımı da yaygındır. Kabaralar, yüksek, dışa taşkın, dışbükey kurgulu düzenlemeleri ile bulunduğu yüzeyde devinim ve derinlik oluşturarak, bu alanı da vurgulamaktadır. Bununla birlikte, yüzeyinin kabartma ve ajur/delik işi tekniği ile geometrik, bitkisel motiflerle süslenmiş olması, derinliğini arttırarak bulundukları yüzeye odaklanmamızı sağlamaktadır. Kabaralar, farklı malzemelerle (taş, ahşap, alçı, çini vb.) yarattıkları etkilerle değişik bir görünüm sergilerler. İncelenen örneklerde kabaralar küre kesitlidir ve Yarım küre, yarım küreden büyük, yarım küreden küçük olarak gruplanmaktadır. Çalışmamız özelinde yarım küre kesitli kabaraların en yaygın grubu oluşturduğu izlenmektedir. Bu kabaraların kürenin ikiye ayrılmış parçaları olduğu düşünüldüğünde (küre yarısı) her bir parçanın ideal örnekler olduğunu söyleyebiliriz. Üstelik kabaralar gerek biçimleri gerekse üzerindeki yıldız sistemlerinden oluşan geometrik bezemeleriyle görsel olarak gökyüzü ile bağlantı kurmamızı sağlamaktadır. Yapıların mimari süslemelerinde kabaraların yoğun ve farklı kullanımları, Anadolu Selçuklu ve Beylikler dönemlerinin beğenisini ve tercihlerini ortaya koymaktadır. Aynı zamanda dönemin matematik, geometri, kozmoloji, astroloji, felsefi alanlarda bilgi birikimini de göstermektedir. Anadolu’da 13. Yüzyıl Selçuklu ve eş zamanlı Beylikler dönemi yapıları dışında 14- 15.Yüzyıl Beylikler dönemi mimari süslemelerinde de kabaralar kullanılmıştır. İlhanlı, Karamanoğulları, Eretnaoğulları, Saruhanoğulları ve Erken Osmanlı Beyliği yapılarında da kullanımı devam emektedir. Bu araştırmada, Anadolu Selçuklu ve eş zamanlı Beylikler dönemi yapılarında kullanılan kabaralara yönelik nitel araştırma yöntemlerinden biri olan literatür incelemesi ve görsel analiz tekniği kullanılmıştır. Bu bağlamda kabaraların yer aldığı yapılar yerinde incelenmiştir. İncelenen yapılar; Niğde Alaeddin Camii (620/1223), Burdur Susuz Hanı (1237-1246), Konya Karatay Medresesi (649/1251), Sivas Buruciye Medresesi (670/1271), Sivas Çifte Minareli Medrese (670/1271), Sivas Gök Medrese (670/1271), Çay Taş/ Yusuf Bin Yakup Medresesi (677/1278-1279), Konya Sahip Ata Türbesi (682/1283), Erzurum Hatuniye/Çifte Minareli Medrese (1285-1291) ve Beyşehir Eşrefoğlu Camii’dir (1297-1299). Bu çalışmada kabara kullanımı, bulunduğu mimari ögelere göre tanıtılmıştır. Kronolojik sıra ile örnekler yeri, kurgusu, tekniği, malzemesi, bezemeleri ve sembolik anlatımları bakımından incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Sanat Tarihi
• Türk İslam Sanatı
• Orta Çağ Anadolu
• Selçuklu
• Beylikler
• Bezeme
• Kabara

Etik Beyan

Bu çalışma, Nermin Şaman Doğan danışmanlığında yürütülen '' Anadolu Selçuklu Mimari Süslemesinde Kabara ve Rozetler'' başlıklı doktora tezi esas alınarak hazırlanmıştır.

Boss in Anatolian Turkish Architectural Ornamentation: 13th Century

Öz

Examination of scholarly literature on medieval Anatolian Turkish architectural ornamentation reveals a notable scarcity of comprehensive research on decorative elements. This article addresses this gap by focusing on bosses, a significant component of architectural ornamentation. Within the decorative repertoire that flourished in 13th-century Anatolia during the principality period under Seljuk suzerainty, bosses emerged as particularly striking decorative features, predominantly adorning the crown gates of buildings. These elements serve to emphasize the central zones of expansive surfaces, especially on crown gates, arches, and cornerstones. The application of relief ornamentation extends to architectural elements such as mihrabs and minbars. Characterized by their elevated, projecting, convex configurations, bosses generate visual movement and spatial depth across the surfaces they occupy, thereby accentuating these focal areas. Furthermore, the decoration of their surfaces with geometric and floral motifs executed through relief and openwork/perforation techniques enhances their three-dimensional quality and draws attention to their supporting surfaces. Bosses exhibit distinctive visual characteristics through variations in materials, including stone, wood, plaster, and tile. In the examined examples, bosses demonstrate spherical cross-sections and are categorized as hemispherical, greater than hemispherical, or less than hemispherical. This study reveals that hemispherical bosses constitute the most prevalent group. Given that these ornaments represent two halves of a sphere, each specimen may be considered an exemplary manifestation of its type. Moreover, bosses, both through their formal configurations and the geometric patterns formed by star systems on their surfaces, facilitate a visual connection with celestial symbolism. The extensive and varied implementation of bosses in architectural ornamentation reflects the aesthetic sensibilities and cultural predilections of the Anatolian Seljuk and Beylik periods. Additionally, this ornamental tradition demonstrates the accumulated knowledge in mathematics, geometry, cosmology, astrology, and philosophy during this epoch. Beyond the 13th-century Seljuk and contemporary Beylik period structures in Anatolia, bosses persisted in the architectural ornamentation of the 14th-15th-century Beylik period. Their utilization continued in structures commissioned by the Ilkhanids, Karamanids, Eretnaids, Saruhanids, and the Early Ottoman Beylik. The structures examined in this study include: the Alaeddin Mosque in Niğde (620/1223), the Susuz Caravanserai in Burdur (1237–1246), Konya Karatay Madrasa (649/1251), Sivas Buruciye Madrasa (670/1271), Sivas Double Minaret Madrasa (670/1271), Sivas Gök Madrasa (670/1271), Çay Taş/Yusuf bin Yakup Madrasa (677/1278–1279), the Sahip Ata Tomb in Konya (682/1283), Erzurum Hatuniye/Double Minaret Madrasa (1285–1291), and the Beyşehir Eşrefoğlu Mosque (1297–1299). This study employs literature review and visual analysis, constituting qualitative research methodologies, to examine bosses found in structures from the Anatolian Seljuk and contemporary Beylik periods. In this context, structures featuring these ornaments were investigated through on-site examination. This study presents the utilization of bosses according to their architectural contexts, with examples examined chronologically in terms of location, composition, technique, materials, ornamentation, and symbolic expressions.

Anahtar Kelimeler

• History of Art
• Turkish İslamic Art
• Medieval Anatolia
• Seljuk
• Beyliks
• Ornamentation
• Boss

Etik Beyan

This study was prepared based on the doctoral thesis titled “Boss and Rosettes in Anatolian Seljuk Architectural Decoration,” conducted under the supervised by Nermin Şaman Doğan.

Kaynakça

1. Akmaydalı, Hüdavendigar. “Niğde Sungur Bey Camii”, Vakıflar Dergisi 20: 1985, 147-153.
2. Anonim. Illustrated Dictionary of Historic Architecture (C. M. Harris, Ed.). New York: Dover Publications, 1977.
3. A. Kurtişoğlu, Gülay, Anadolu Selçuklu Dönemi Ahşap minberleri, Konya: Selçuklu Belediyesi Yayını, 2015, 1.Basım, 147-148.
4. Arseven, Celal Esat. Sanat Ansiklopedisi. 2 Cilt. İstanbul: Millî Eğitim Yayınları, 1965.
5. Aslanapa, Oktay. Türk Sanatı I-II, İstanbul: Kervan Yayınları, 2. Basım, 1984.
6. Bakırer, Ömür. Onüç ve Ondördüncü Yüzyıllarda Anadolu Mihrapları. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1. Basım, 1976.
7. Bayburtluoğlu, Zafer. Anadolu’da Selçuklu Dönemi Yapı Sanatçıları. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1. Basım, 1993.
8. Bilget, Burhan. Sivas Gök Medrese. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1. Basım, 1989.

9. Bilget, Burhan. Sivas Buruciye Medresesi. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1. Basım, 1991
10. Bulut, Mustafa. Selçuklu Çizgileri Anadolu Selçuklu Geometrik Kompozisyonları, İstanbul: İnkılap Yayınları, 1. Basım, 2019.
11. B. Fataha, Ebru. Karamanoğulları Beyliği Yapılarında Mimari Süsleme. Ankara: Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora tezi, 2010.
12. Cantay, Gönül. Anadolu Selçuklu ve Osmanlı Darüşşifaları. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 2. Basım, 2014.
13. Çaycı, Ahmet. İslam Mimarisinde Anlam ve Sembol, Konya: Palet Yayınları, 1. Basım, 2017.
14. Demiriz, Yıldız. Osmanlı Mimarisi’nde Süsleme I Erken Devir (1300-1453), İstanbul: Kültür Bakanlığı Yayını, 1. Basım, 1979
15. Duran, Remzi. Selçuklu Devri Konya Yapı Kitabeleri (İnşa ve Ta’mir). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınevi, 1. Basım, 2001.
16. Dursun, Ş., (2016). Anadolu Selçuklu Kervansaraylarında Süsleme, C. 1-2, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Doktora Tezi, Konya.
17. Duymaz, A. Şevki. ‘‘Susuz Han’’. Anadolu Selçuklu Dönemi Kervansarayları. Haz. Hakkı Acun. 273-285. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2007.
18. Erdemir, Yaşar. ‘‘Sahip Ata Ailesinin Türbesi ve Nadide Çinileri Üzerine’’, Selçuklu Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, (Konya 2018), 253-302. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/604890
19. Görür, Muhammet. Beylikler Dönemi Mimarisinde Taş Süsleme (1300-1435). Ankara: Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora tezi, 1999.
20. Gündüz, Sema. Karatay Han Portalleri Süsleme Programı. Ankara: Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora tezi, 1999.
21. Gündüz Küskü, Sema. ‘‘Bir Sanatçı İki Minber: Manisa Ulu Camii (1376) ve Bursa Ulu Cami (1399) Minberleri Üzerinden Düşünceler’’, Turkish Studies, 16 (7), (Aralık 2021), 155-175.
22. Gündoğdu, Hamza “Sivrihisar Alemşah Kümbeti’nin Mimarisi, Geometrik ve Plastik Süslemeleri Üzerine”, Vakıflar Dergisi, 16 (1982), 135-142.
23. Hasol, Doğan. Ansiklopedik Mimarlık Sözlüğü. İstanbul: Yapı Endüstri Merkezi Yayınları, 1. Basım, 1979.
24. Kerametli, Can. ‘‘Anadolu Selçuklu Devri Duvar Çinileri’’, Türkiyemiz 10 (Haziran 1973), 2-10.
25. Kırlı, Faruk. Türk Mı̇marı̇sı̇’nde Çı̇nı̇ Kabaralar. İstanbul: Fatih Sultan Mehmed Vakıf Üniversitesi, Lisans Üstü Eğitim Enstitüsü, Geleneksel Türk Sanatları Programı, Yüksek lisans Tezi, 2025.
26. Konyalı, İbrahim Hakkı. Abideleri ve Kitabeleri ile Konya Tarihi, Ankara: Enes Kitap Sarayı, 2. Basım, 1997.
27. Kuran, Aptullah. Anadolu Medreseleri, 1 Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1. Basım, 1969.
28. Mülayim, Selçuk. Anadolu Türk Mimarisinde Geometrik Süslemeler Selçuklu Çağı, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1. Basım, 1982.
29. Ögel, Semra. Anadolu Selçukluları’nın Taş Tezyinatı. 2 Cilt, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2. Basım, 1987.
30. Öney, Gönül. Beylikler Devri Sanatı XIV.- XV. Yüzyıl, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1. Basım, 1989.
31. Öney, Gönül. Anadolu Selçuklu Mimarisinde Süsleme ve El Sanatları, Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayını, 2. Basım, 1992.
32. Önkal, Hakkı. Anadolu Selçuklu Türbeleri, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 2. Basım, 2015.
33. Önkol Ertunç, Çiğdem. Anadolu Selçuklu Dönemi Taçkapılarında Tezyinat. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İslam Tarihi Ve Sanatları Anabilim Dalı, Doktora tezi, 2016.
34. Özbek, Yıldıray. Osmanlı Beyliği Mimarisinde Taş Süsleme (1300- 1453), Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1. Basım, 2002.
35. Özbek, Yıldıray. ‘‘Bursa Ulu Camii Minberi’’. Sanat Tarihi Araştırmaları Prof. Dr. Haşim Karpuz’a Armağan. ed. Mustafa Denktaş- Osman Eravşar. 295-314. Konya: Erman Ofset, 2007.
36. Özkarcı, Mehmet. Niğde’de Türk Mimarisi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1. Basım, 2001.
37. Sönmez, Zeki. Başlangıcından 16. Yüzyıla kadar Anadolu Türk-İslam Mimarisinde Sanatçılar, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1. Basım, 1995.
38. Sözen, Metin- Tanyeli, Uğur. Sanat Kavram ve Terimleri Sözlüğü, İstanbul: Remzi Kitabevi, 9. Basım, 2007.
39. Şaman Doğan, Nermin. ‘‘Bezemeye Bakış: Anadolu’da İlhanlı İzleri’’, Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi Cilt: 20 / 1 (Ankara 2003), 150-166.
40. Şaman Doğan, Nermin- Yazar, Turgay. ‘‘Anadolu Selçuklu ve Beylikler Dönemi Mimari Süslemesinde Küre, Küre ve Koni Kesiti/ Kabara, Rozet’’, Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, Güz 19, (Ankara 2013), 221-244.
41. Şaman Doğan, Nermin. ‘‘Eretnalılar Dönemi Kadın Yapılarından Bir Örnek: Kayseri Şah Kutluğ hatun Türbesi’’, Vakıf ve Toplum Dergisi, 2018, 42-49.
42. Taşdelen, Ayşe Nur. Konya Türk Devri Yapılarında Bulunan Gülbezekler. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
43. Tüfekçioğlu, Abdülhamit. Erken Dönem Osmanlı Mimarisinde Yazı, Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, 2001.
44. Ünal, Rahmi Hüseyin. Osmanlı Öncesi Anadolu- Türk Mimarisinde Taç Kapılar, İzmir: Ege Üniversitesi Yayınları, 1. Basım, 1982.
45. Yetkin, Şerare. Anadolu’da Türk Çini Sanatının Gelişmesi, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1. Basım, 1986.