Ebû Ubeyd’in Fezâilü’l-Kur’ân’ının Tedris Tarihi Üzerine Bir İnceleme

Öz

Bu araştırma, Ebû Ubeyd Kâsım b. Sellâm’ın (ö. 224/838) Kur’an İlimleri sahasındaki önemli metinlerinden biri olan Fezâilü’l-Kur’ân adlı eserinin 3./9. asırdan 8./14. asra uzanan aktarım ve tedris serüvenini ele almaktadır. Çalışma bir eserin yüzyıllar boyunca hangi metodolojik dönüşümlerle ve ne tür ilmî yahut dinî sebeplerle ders halkalarına konu edildiğine odaklanmaktadır. Araştırmada, fehrese-mu‘cem literatürü ile tarih kaynaklarının sunduğu veriler ışığında ilgili eserin hoca ile talebe ağları, coğrafî dağılımı ve tahammül yöntemleri metodolojik bir perspektifle ortaya koyulmuştur. Böylelikle kaynakların satır aralarında yer alan dağınık bilgilerden yola çıkarak klasik bir eserin tedris tarihini inşa etmek amaçlanmıştır. Bu gayeye mâtuf olarak, fehrese-mu‘cem kayıtlarının analize tâbi tutulması, elde edilen verilerin tarih ve ricâl kaynaklarındaki biyografik mâlûmatla desteklenmesi ve edâ sîgalarının değerlendirmeye tâbi tutulması yöntemi benimsenmiştir. Araştırma sonucunda elde edilen bulgular, eserin intikalinde müellifin en yakın talebesi Ali b. Abdülazîz’in (ö. 286/899) merkezî bir rol üstlenerek eserin yegâne kanalı/râvisi hâline geldiğini göstermektedir. Eserin tahsil tarihi incelendiğinde; 4./10. asırda Endülüs havzasına intikal ettiği, 5./11. asırda Kazvin ve Rey bölgelerinde belirgin bir ilmî teveccühe eriştiği ve 6./12. asırda ise Ebû Zür‘a el-Makdisî’nin Bağdat’taki meclisleri vasıtasıyla en yoğun tedris safhasına ulaştığı saptanmıştır. Söz konusu döneme değin eserin, ilim havzalarındaki müşterek derslerde okunup dinlenerek mütalaa edildiği anlaşılmaktadır. Buna karşın 7./13. ve 8./14. asırlarda eserin tahsil serüveni, sahih bir isnad zinciri üzerinden rivayet yetkisinin kazanılmasını gaye edinen tevsik odaklı yeni bir mahiyete evrilmiştir. Kaynaklarda söz konusu tarihî serüven dahilinde intikal ettirilen eserin tetkik edilen zaman aralığında derinlikli dirayet tahlilleri veya şerh merkezli mütalaa ve okumalara konu edildiğine dair bir kayda rastlanmadığını da belirtmek gerekir. Gerçekleştirilen tetkik neticesinde, eserin tahsil edilmesindeki temel sâikin okunup dinlenerek rivayet hakkının alınması olduğu görülmüştür. Nitekim tespit edilen otuz iki râviden dokuzunun “müsnid”, on iki kişinin ise “muhaddis” unvanıyla anılması söz konusu tahammül sürecinin eserin bir bütün olarak rivayet hakkının alınması ve nakil odaklı işlediğini teyit eden güçlü bir karîne olarak sunulmuştur. Eserin tahsil edilmesinde bir diğer gayenin ise Kur’an ile kurulacak manevî bağı inşa etmek olduğu müşahede edilmiştir. Râvilerin %31,25 gibi baskın bir oranla 0-10 yaş aralığında eseri tahammül etmesi ile râvi kümesi içerisinde vâiz, zâhid, sûfî ve hatîp vasfına haiz isimlerin ön plana çıkması bu çıkarımın temel dayanağını teşkil etmiştir. Özetle bu araştırma, fehrese-mu‘cem literatürünün salt bio-bibliyografik birer liste değil, tefsir tarihi yazımı açısından birçok imkân barındıran birer kaynak olduğunu tescil etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Tedris
• Fehrese-Mu‘cem
• el-Kāsım b. Sellâm
• Fezâilü'l-Kur'ân

A Study on the History of Instruction of Abū ʿUbayd’s Faḍāʾil al-Qurʾān

Öz

This research examines the transmission and pedagogical trajectory of Abū Qāsim b. Sallām’s (d. 224/838) Faḍāʾil al-Qurʾān -one of the seminal texts in the field of ʿUlūm al-Qurʾān- spanning from the third to the eighth century. The study is structured around the problem of the methodological transformations and scholarly or religious motivations through which a work became a subject of study circles (majālis) over the course of centuries. In light of the data provided by the fahrasa-muʿjam literature and historical sources, the teacher-student networks, geographical distribution, and methods of taḥammul (acquisition of knowledge) are presented from a methodological perspective. Thus, it aims to reconstruct the history of instruction (tedrīs) of a work by drawing upon scattered information found between the lines of various sources. For this purpose, the methodology of analyzing fahrasa-muʿjam records, supporting the obtained data with biographical information from tārīkh and rijāl sources, and evaluating the formulas of adāʾ (performance/narrative formulas) has been adopted. The findings of the research show that the author’s closest student, ʿAlī b. ʿAbd al-ʿAzīz (d. 286/899), played a central role in the transmission of the work, becoming its sole channel. When investigating its historical course, it was determined that the work was transmitted to the Andalusian basin in the fourth century, received significant scholarly attention in the regions of Qazvīn and Rayy in the fifth century, and reached its most intensive phase of instruction in the sixth century through the circles of Abū Zurʿa al-Maqdisī in Baghdad. It appears that until that period, the work was considered a subject of common lectures in intellectual centers. In contrast, during the seventh and eighth centuries, the journey of instruction evolved into a new nature focused on tawthīq (documentation/verification), aiming to acquire the authority of narration through a sound chain of transmission (isnād). No evidence was found that the work transmitted within this historical journey was subjected to in-depth analytical (dirāya) analyses or commentary-centered (sharḥ) deliberations within the examined timeframe. On the contrary, during the process of instruction, a technical mechanism of taḥammul was operated, prioritizing narrative privilege and the verification (tawthīq) of the sanad (chain of transmision) over the contextual analysis of the text. As a result of the examination, it is observed that the primary motivation for studying the work was to obtain the right of transmission through reading and listening (tedris). Indeed, the fact that nine of the thirty-two identified narrators (rāwīs) are mentioned with the title of musnid and twelve as muḥaddith is a strong indication confirming that the said process of taḥammul operated with a focus on tawthīq and narration. Another purpose in studying the work was observed to be building a spiritual connection with the Qurʾān. The fact that a dominant ratio of 31.25% of narrators acquired (taḥammul) the work between the ages of 0 and 10 coupled with the prominence of figures possessing the attributes of wāʿiẓ (homilist), zāhid (ascetic), ṣūfī (Sufi), and khaṭīb (orator) within the narrator cohort, constitutes the primary basis for this inference. In conclusion, this research certifies that fahrasa and muʿjam literature are not merely bibliographic lists, but also sources containing indispensable opportunities for the historiography of tafsīr.

Anahtar Kelimeler

• Tafsīr
• Tedrīs
• Fahrasa-Mu‘jam
• al-Qāsim b. Sallām
• Faḍāʾil al-Qurʾān.

Kaynakça

1. Âdil Nüveyhiz. Mu‘cemü a‘lâmi’l-Cezâir min sadri’l-İslâm hatta’l-asri’l-hâzır. Beyrut: Müessesetü Nüveyhiz es-Sekâfiyye, 1400.
2. Alâî, Ebû Saîd Salâhuddîn Halîl b. Keykeldî. İsâratü’l-fevâidi’l-mecmûʻa fi’l-işâre ile’l-ferâizi’l-mesmûʻa. thk. Merzûk b. Hayâs el-Zehrânî. 2 Cilt. Medine: Mektebetü’l-Ulûm ve’l-Hikem, 1425.
3. Bekdaş, Saîd. Ebû ‘Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm. Dımaşk: Dârü’l-Kalem, 1411/1991.
4. Birzâlî, Ebû Muhammed Alemüddîn el-Kâsım b. Muhammed ed-Dımaşkî. el-Muktefî. thk. Ömer Abdüsselam Tedmîrî. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 1427.
5. Bulut, Ali. Ebû ’Ubeyd Kâsım b. Sellâm’ın Kitâbu Fezâili’l-Kur’ân’ı: Bir Kavram ve Eser İncelemesi. Ankara: Fecr Yayınları, 2019.
6. Dabbî, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Yahyâ. Buğyetü’l-mültemis fî târîhi ricâli ehli’l-Endelüs. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Arabî, 1967.
7. Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd. Câmi‘u’l-beyân fi’l-kırâ’âti’s-seb‘. 4 Cilt. Şarika: Câmi’atü’ş-Şârika, 1428.
8. Ebû Bekir İbnü’l-Arabî, Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed el-Meâfirî. Mesâlik fî şerhi Muvatta‘i Mâlik. thk. Muhammed b. Hüseyin es-Süleymânî. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1428.

9. Ebû Ubeyd, el-Kâsım b. Sellâm b. Miskîn el-Herevî. en-Nâsih ve’l-mensûh. thk. Muhammed b. Sâlih el-Mudayfer. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1418.
10. Ebû Ubeyd, el-Kâsım b. Sellâm b. Miskîn el-Herevî. Kitâbü Fezâilü’l-Kur’ân. thk. Mervân el-Atıyye vd. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1415.
11. Eşer, Ahmet. “Hadis İlminde Fehrese Literatürü”. Mizanü’l-Hak: İslami İlimler Dergisi 15 (31 Aralık 2022), 227-261. https://doi.org/10.47502/mizan.1089286
12. Eşer, Ahmet. Hadis İlminde Fehrese Literatürü. Ankara: TDV Yayınları, 2025.
13. Hayyâtî, Ahmed. “Kitâbü Fezâilü’l-Kur’ân ve me‘âlimühü ve âdâbühü li Ebî ‘Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm: mahtûtâtühü ve muhtevâhü”. Mecelletü Dârü’l-Hadîsi’l-Hasenî 8 (1990), 232-254.
14. İbn Abdülber en-Nemerî, Ebû Ömer Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdillâh. el-İstiğnâ fî ma‘rifeti’l-meşhûrîn min hameleti’l-‘ilmi bi’l-künâ. thk. Abdullah Merhûl es-Sevâlime. 3 Cilt. Riyad: Dâru İbn Teymiyye, 1405.
15. İbn Balabân, Ebü’l-Hasen Emîr Alâüddîn Alî b. Balabân b. Abdillâh el-Mısrî. Cüz’ fîhi hamsetü ehâdîs. thk. Riyâd Hüseyin et-Tâî. Riyad: Dâru’l-Muğnî, 1425.
16. İbn Beşküvâl, Ebü’l-Kâsım Halef b. Abdilmelik. es-Sıla fî târîhi e‘immeti’l-Endelüs. thk. İzzet el-Attâr el-Hüseynî. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1372.
17. İbn Deyzîl, İbrâhim b. Hüseyin. el-Cüz’ fîhi hadîsi’l-Hâfîz İbn Deyzîl. thk. Abdullah b. Muhammed el-Buhârî. Medine: Mektebetü’l-Gurabâi’l-Eserî, 1413.
18. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî el-Askalânî. el-Mecma‘u’l-müesses li’l-Mu‘cemi’l-müfehres. thk. Yûsuf Abdurrahman el-Mar‘aşlî. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Marife, 1413.
19. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî el-Askalânî. el-Mu‘cemü’l-müfehres. thk. Muhammed Şekûr el-Meyâdînî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1418.
20. İbn Hayr, Ebû Bekr Muhammed b. Hayr el-İşbîlî. Fehresetü İbn Hayr el-İşbîlî. thk. Beşşâr Avvâd, Mahmûd Beşşâr Avvâd. Tunus: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1430.
21. İbn Hıbbân, Ebû Hâtim Muhammed el-Büstî. es-Sikât. thk. Muhammed Abdülmuîd Hân. 9 Cilt. Haydarabad: Dârü’l-Me’ârifi’l-Osmânî, 1393.
22. İbn Nukta, Ebû Bekr Muînüddîn Muhammed b. Abdilganî. Beyânü’l-vehm ve’l-İbhâm. thk. Hüseyin Âyet Saîd. 6 Cilt. Riyad: Dâru Tayyibe, 1997.
23. İbn Nukta, Ebû Bekr Muînüddîn Muhammed b. Abdilganî. et-Takyîd li-ma‘rifeti ruvâti’s-sünen ve’l-mesânîd. thk. Kemâl Yûsuf el-Hût. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1408.
24. İbnü’l-Emîn, Ebû İshâk İbrâhim et-Tuleytulî. el-İstidrâkât ‘ale’l-İsti‘âb. thk. Hannân el-Haddâd. 2 Cilt. Vizâretü’l-Evkâf ve’ş-Şüûnü’l-İslâmî, 1429.
25. İbnü’l-Faradî, Ebü’l-Velîd Abdullâh b. Muhammed b. Yûsuf el-Kurtubî. Târîhu ‘ulemâi’l-Endelüs. thk. İzzet el-Attâr Hüseynî. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 1408.
26. İbnü’l-Irâkî, Ebû Zür‘a Veliyyüddîn Ahmed b. Abdirrahîm. Zeyl ‘ale’l-‘İber fî haberi men ğaber. thk. Sâlih Mehdî Abbâs. 3 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1409.
27. Kâdî İyâz, Ebü’l-Fazl İyâz b. Mûsâ el-Yahsubî. Tertîbü’l-medârik ve takrîbü’l-mesâlik li-ma‘rifeti a‘lâmi mezhebi Mâlik. thk. Muhammed b. Tâvît et-Tancî. 8 Cilt. Vizâretü’l-Evkâf ve’ş-Şüûnü’l-İslâmî, 1965.
28. Kallek, Cengiz. “İbn Cemâa, İzzeddin”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 393-394. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 1999.
29. Makrîzî, Ebû Muhammed Takıyyüddîn Ahmed b. Alî. el-Mukaffa’l-kebîr. thk. Muhammed el-Ya‘lâvî. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1427.
30. Moğultay b. Kılıç, Ebû Abdillâh Alâüddîn. Menâretü’l-İslâm. 4 Cilt. Şarika: Câmi’atü’ş-Şârika, 2020.
31. Râfiî, Abdülkerîm b. Muhammed. et-Tedvîn fî ahbâri Kazvîn. thk. Azîzullah el-Utâridî. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1408.
32. Rûdânî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Muhammed. Sılatü’l-halef bi-mevsûli’s-selef. thk. Muhammed Hâcî. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1408.
33. Safedî, Salâhuddîn Halîl b. İzziddîn Aybeg. el-Vâfî bi’l-vefeyât. thk. Ahmed el-Arnaûd, Türkî Mustafa. 29 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâs, 1420.
34. Sa‘lebî, Ebû İshâk Ahmed b. Muhammed. el-Keşf ve’l-beyân ‘an tefsîri’l-Kur’ân. thk. Komisyon. 33 Cilt. Cidde: Dârü’t-Tefsîr, 1436.
35. Sem‘ânî, Ebû Sa‘d Abdülkerîm b. Muhammed. el-Müntehab min Mu‘cemi şüyûhi Ebî Sa‘d es-Sem‘ânî. thk. Muvaffak b. Abdullah b. Abdülkâdir. 4 Cilt. Riyad: Dâru Âlemi’l-Kütüb, 1417.
36. Sem‘ânî, Ebû Sa‘d Abdülkerîm b. Muhammed. et-Tahbîr fî mu‘cemi’l-kebîr. thk. Münire Nâcî Sâlim. 2 Cilt. Bağdat: Riâsetü Dîvânü’l-Evkâf, 1395.
37. Sirâceddîn el-Kazvînî, Ebû Hafs Ömer b. Alî. Meşyehatü’l-Kazvînî. thk. Âmir Hasan Sabrî. Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmî, 1426.
38. Şemseddîn İbn Abdülhâdî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed es-Sâlihî. Tabakâtü ‘ulemâi’l-hadîs. thk. Ekrem el-Bûşî, İbrâhim ez-Zeybek. 4 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1417.
39. Tâceddin Sübkî, Ebû Nasr Abdülvehhâb b. Alî b. Abdilkâfî. Mu‘cemü’ş-şüyûh li’s-Subkî. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf vd. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 2004.
40. Tâhâ Bûsreyh. “Ebû ‘Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm ve Kitâbü Fezâilü’l-Kur’ân”. Mecelletü’t-Tenvîr 10 (2008), 9-38.
41. Takiyyüddin el-Fâsî, Ebû Tâlib Muhammed b. Ahmed. el-‘İkdü’s-semîn fî târîhi’l-beledi’l-emîn. thk. Muhammed Abdülkâdir Atâ. 7 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1419.
42. Takiyyüddin el-Fâsî, Ebû Tâlib Muhammed b. Ahmed. Zeylü’t-Takyîd fî ruvâti’s-sünen ve’l-mesânîd. thk. Kemal Yûsuf el-Hût. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1410.
43. Topgül, M. Enes. “Erken Dönem İslam Tarihi’nde İlim Merkezleri ve Ulema Hareketliliğinin Tespiti Üzerine Metodolojik Bir Arayış: Nisbeler”. Divan: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 22/42 (21 Ağustos 2017), 1-33. https://doi.org/10.20519/divan.335351
44. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed. Ma‘rifetü’l-kurrâ‘i’l-kibâr ‘ale’t-tabakât ve’l-âsâr. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1417.
45. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed. Mu‘cemü’ş-şüyûhi’l-kebîr li’z-Zehebî. thk. M. Habîb el-Hîle. 2 Cilt. Tâif: Mektebetü’s-Sıddîk, 1408.
46. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed. Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ’. thk. Muhammed Eymen eş-Şebrûvî. 18 Cilt. Kahire: Dârü’l-Hadîs, 1427.
47. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed. Târîhu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhîr ve’l-a‘lâm. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. 17 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1424.