Süleyman b. Hişâm b. Abdülmelik’in Hayatı ve Askerî Faaliyetleri

Öz

Emevî Devleti’nin (41/661-132/750) tarihsel süreçteki başarısı, büyük oranda güçlü bir ordu yapısı ve hanedan içi dayanışmaya dayanmaktaydı. Ancak Hişâm b. Abdülmelik’in (ö. 125/743) vefatından sonra bu yapı, yerini amansız bir iç rekabete bırakmıştır. Bu çalışmanın temel odağını oluşturan Süleyman b. Hişâm (ö. 132/750), hem Bizans cephesindeki askerî harekâtlarıyla hem de Emevîlerin yıkılış sürecindeki merkezî rolüyle bu dönüşümün en kilit kişilerinden biridir. Bu makale, Süleyman b. Hişâm’ın hayatını, askerî kariyerini ve özellikle II. Mervân (ö. 65/685) ile giriştiği siyasi mücadelenin devletin çöküşü üzerindeki belirleyici etkilerini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Kaynaklar, onun Bizans topraklarına düzenlenen yaz seferlerinde üstün başarılar gösterdiğini, Sideron (Sendere) kalesi gibi stratejik noktaları fethettiğini ve on binlerce esirle dönerek Suriye halkı ve ordusu nezdinde yüksek bir saygınlık kazandığını ortaya koymaktadır. Ancak II. Velîd’in (ö. 126/744) tahta geçmesiyle birlikte Süleyman’ın hayatında kritik bir çöküş yaşanmıştır. II. Velîd, Hişâm ile olan geçmiş husumetinin intikamını almak adına Süleyman’ı halkın gözü önünde kırbaçlatmış ve hapsettirmiştir. II. Velîd’in öldürülmesiyle onun için yeni bir dönem başlamıştır. Hapisten çıktıktan sonra Şam yönetiminin askerî koruyucusu haline gelen Süleyman, hanedan içindeki parçalanmayı durdurmaya çalışmış ancak II. Mervân’ın iktidar iddiasıyla karşılaşmıştır. İkili arasında gerçekleşen Aynü’l-Cerr Savaşı (127/744), Emevî tarihinin en büyük kırılmalarından biridir. Süleyman’ın sevk ve idare ettiği 120.000 kişilik devasa Suriye ordusunun II. Mervân karşısında aldığı mağlubiyet, devletin askerî omurgasının ilk kez bu denli ağır bir yara almasına neden olmuştur. Çalışmada, bu süreç incelenirken ilk dönem İslâm tarihi kaynakları ile erken dönem Batılı araştırmalar karşılaştırmalı olarak incelenmiş; rivayetler tarihsel bağlamları içerisinde değerlendirilerek sebep-sonuç ilişkisi çerçevesinde analiz edilmiştir. Böylece hem klasik kaynakların aktardığı bilgiler hem de modern tarih yazımının konuya yaklaşımı birlikte ele alınmıştır. Literatür taramaları sonucunda, Süleyman b. Hişâm hakkında müstakil çalışmaların son derece sınırlı olduğu tespit edilmiştir. Türkçe literatürde konuya doğrudan değinen başlıca çalışma, Mustafa Erdemir’in “Emevîler Döneminde Sıradışı Bir Hanedan Mensubu: Komutan, İsyancı ve Sığınmacı Süleyman b. Hişâm” başlıklı Türkce makalesidir. Bunun yanında, Sâdık Ahmed Dâvud Cevdet tarafından 1995 yılında hazırlanan “Süleymân b. Hişâm b. Abdülmelik el-Emevî ve Eserühû fî Sukûti'd-Devleti'l-Emeviyye” adlı bir Arapça çalışmaya rastlanmış olmakla birlikte ilgili makaleye ulaşılamamıştır. Yapılan taramalarda Süleyman b. Hişâm’a tahsis edilmiş herhangi bir ansiklopedi maddesi, lisansüstü tez veya müstakil kitap çalışmasına rastlanmamıştır. Bu durum, Süleyman b. Hişâm’ın hayatı, siyasî faaliyetleri ve Emevî Devleti’nin yıkılışındaki rolüne odaklanan araştırmalar bakımından literatürde önemli bir boşluk bulunduğunu göstermektedir. Sonuç olarak; Süleyman b. Hişâm’ın Emevî Devleti’nin son dönemindeki siyasî gelişmelerde belirleyici aktörlerden biri olduğu tespit edilmiştir. Özellikle II. Mervân’a karşı giriştiği mücadeleler, hanedan içindeki bölünmeyi derinleştirmiş, merkezî otoritenin zayıflamasına ve Abbâsî hareketinin geniş destek bulmasına zemin hazırlamıştır. Bununla birlikte devletin yıkılışı yalnızca tek bir şahsın faaliyetleriyle açıklanamayacak olup, Süleyman b. Hişâm’ın tutumu mevcut siyasî, askerî ve toplumsal krizleri hızlandıran önemli unsurlardan biri olarak değerlendirilmelidir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Tarihi
• Emevîler
• Hişâm b. Abdülmelik
• Süleyman b. Hişâm
• Mervân b. Muhammed

The Life and Military Activities of Suleymān Ibn Hishām Ibn ʿAbd al-Malik

Öz

The historical success of the Umayyad State (41/661-132/750) relied heavily on a robust military structure and intra-dynastic solidarity. However, following the demise of Caliph Hishām ibn ʿAbd al-Malik (d. 125/743), this cohesive structure gave way to relentless internal rivalry. Sulaymān ibn Hishām (d. 132/750), who constitutes the core focus of this study, stands out as one of the most pivotal figures in this transformation, owing both to his military prowess on the Byzantine frontier and his central role in the decline of the Umayyads. This article aims to analyze the life and military career of Sulaymān ibn Hishām, with a particular focus on the decisive role of his political struggle against Marwān II (d. 132/750) on the collapse of the state. Historical sources indicate that he achieved outstanding success during the summer expeditions launched into Byzantine territories, captured strategic strongholds such as the Sideron (Sendere) fortress, and returned with tens of thousands of captives, thereby earning immense prestige among the Syrian populace and the military. Nevertheless, a critical turning point leading to his downfall occurred in Sulaymān’s life upon the accession of al-Walīd II (d. 126/744) to the throne. Seeking vengeance for past grievances involving Sulaymān’s father, Hishām, al-Walīd II had Sulaymān publicly flogged and imprisoned. A new era commenced for him following the assassination of al-Walīd II. Emerging from prison, Sulaymān became the military protector of the Damascus administration and attempted to halt the fragmentation within the dynasty; however, he confronted the power claims of Marwān II. The Battle of Ayn al-Jarr (127/744), fought between the two rivals, represents one of the major breaking points in Umayyad history. The defeat of the massive Syrian army of 120,000 men commanded by Sulaymān against Marwān II caused the military backbone of the state to suffer its first severe and unprecedented blow. In examining this process, this study conducts a comparative analysis of early Islamic historical sources and early Western scholarship; reports are evaluated within their historical contexts and analyzed through a cause-and-effect framework. Thus, the data provided by classical sources and the approach of modern historiography to the subject are addressed concurrently. Literature reviews reveal that independent studies on Sulaymān ibn Hishām are extremely limited. In Turkish literature, the primary study directly addressing the subject is Mustafa Erdemir’s Turkish article titled "Emevîler Döneminde Sıradışı Bir Hanedan Mensubu: Komutan, İsyancı ve Sığınmacı Süleyman b. Hişâm". Additionally, while an Arabic study titled "Sulaymān b. Hishām b. ʿAbd al-Malik al-Umawī wa Atharuhu fī Suqūṭ al-Dawla al-Umawiyya" prepared by Sādıq Aḥmed Dāvud Jawdat in 1995 was identified, the relevant paper could not be accessed. No encyclopedia entry, postgraduate thesis, or independent book dedicated specifically to Sulaymān ibn Hishām was found during the comprehensive literature search. This situation underscores a significant lacuna in the literature regarding research focusing on the life, political activities, and role of Sulaymān ibn Hishām in the fall of the Umayyad State. In conclusion, this article argues that Sulaymān ibn Hishām was one of the decisive actors in the political developments during the final period of the Umayyad State. In particular, his struggles against Marwān II deepened the factionalism within the dynasty, weakened the central authority, and paved the way for the Abbasid movement to garner widespread support. Nonetheless, the collapse of the state cannot be attributed solely to the actions of a single individual; rather, the stance of Sulaymān ibn Hishām should be evaluated as one of the critical catalysts that accelerated the pre-existing political, military, and social crises.

Anahtar Kelimeler

• History of Islam
• Umayyads
• Hishām ibn Abd al-Malik
• Sulaymān ibn Hishām
• Marwan ibn Muhammad

Kaynakça

1. Agapius de Menbidj. Kitab el-Unvan Histoire Universelle. çev. Alexander A. Vasiliev. I-II Cilt. Paris, 1909.
2. Aksu, Ali. “Yezid b. Velid’in Hayatı ve Halifeliği”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4 (2000), 289-304.
3. Apak, Adem. “Emeviler Döneminde Anadolu’da Arap-Bizans Mücadelesi”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18/2 (2009), 95-122.
4. Atçeken, İsmail Hakkı. Hişâm b. Abdülmelik’in Halifeliği ve Şahsiyeti. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1997.
5. Atçeken, İsmail Hakkı. “Yûsuf b. Ömer es-Sekafî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/22-23. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
6. Aycan, İrfan. “Emeviler Dönemi iç Siyasi Gelişmeleri”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 39/1 (1999), 147-174.
7. Bağdâdî, Ebû Câfer Muhammed b. Habîb. el-Muhabber. Beyrut: Dâru’l-Âfâki’l-Cedîde, ts.
8. Bedruddîn el-ʿAynî, Ebû Muḥammed Maḥmûd b. Aḥmed. Meğâni’l-Aḫyâr fî Şerḥi Esâmi’r-Ricâl Meʿâni’l-Âs̱âr. thk. Muḥammed Ḥasan Muḥammed Ḥasen İsmâîl. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1427/2006.

9. Belâẕurî, Aḥmed b. Yaḥyâ b. Câbir el-. Ensâbu’l-Eşrâf. thk. Suheyl Zekkâr, Riyâḍ ez-Ziriklî. 13 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1417/1996.
10. Blankinship, Khalid Yahya. The End of the Jihâd State, The Reign of Hishām Ibn ’Abd al-Malik and the Collapse of the Umayyads. New York: State University of New York Press, 1994.
11. Çakırtaş, Mehmet. İslam Tarihinde Şiddet Hareketleri, Emeviler Dönemi Şiddet Hareketleri. Ankara: İlâhiyât, 2019.
12. Delice, Ali. “Emevi Devletinin Yıkılış Nedenleri Üzerine Bazı Mülahazalar”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3 (1999), 299-320.
13. Diyârbekrî, Ḥuseyn b. Muḥammed b. el-Ḥasan ed-. Târîḫu’l-Ḫamîs fî Aḥvâli Enfesi’n-Nefîs. 2 Cilt. Beyrut: Dâru Ṣâdır, ts.
14. Ebû Zekeriyyâ (Ebû Zekve) Yezîd b. Muhammed b. İyâs el-Mevsılî, el-Ezdî (ö. 334). Târîḫu’l-Mevṣıl. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1967.
15. Ebü’l-Fidâ, İsmail b. Ali b. Mahmud. el-Muhtasar fî ahbâri’l-beşer. 4 Cilt. Matbaatü’l-Hüseyniyeti’l-Mısriyye, ts.
16. Erbay, Enes Ensar - Yalçın, Mehmet Fatih. “Gerçek ve Mit Arasında Abdullah el-Battal”. Dini Araştırmalar 26/64 (2023), 45-72.
17. Erdemir, Mustafa. “Emevîler Döneminde Sıradışı Bir Hanedan Mensubu: Komutan, İsyancı ve Sığınmacı Süleyman b. Hişâm”. Antakiyat 8/2 (24 Aralık 2025), 130-144.
18. G.R., Hawting. The First Dynasty of Islam. London and New York: Routledge, 2000.
19. Halîfe b. Hayyât, Ebu Amr. Târihu Halîfe b. Hayyât. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 1397.
20. Hoyland, Robert G. Theophilus of Edessa’s Chronicle and Circulation of Historical Knowledge in Late Antiquity and Early Islam. Canada: Liverpool University Press, 2011.
21. İbn Faḍlillâh el-ʿUmerî, Aḥmed b. Yaḥyâ b. Faḍlullâh el-Ḳureşî el-ʿAdevî Şihâbuddîn. Mesâliku’l-ʾEbṣâr fî Memâliki’l-ʾEmṣâr. 27 Cilt. Abu Dabi: el-Mecmeʿu’s̱-S̱eḳâfî, 1423.
22. İbn Haldûn, Ebu Zeyd Veliyyüddîn Abdurrahmân b. Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Hasen el-Hadramî el-Mağribî et-Tûnisî. Târîhu İbn Haldûn. thk. Halîl Şehhâde. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1988.
23. İbn Hazm, Ebu Muhammed Ali b. Ahmed b. Saîd. Resâilü İbn Hazm. thk. İhsan Abbâs. Beyrut: Müessesetü’l-Arabiyye, 1987.
24. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Ali Şiri. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türâsi’l-Arabî, 1988.
25. İbn Ḳuteybe, Ebû Muḥammed ʿAbdullâh b. Muslim b. Ḳuteybe ed-Dîneverî. el-Maʿârif. thk. S̱ervet ʿUkkâşe. b.y.: y.y., 1413/1992.
26. İbn Mende, Ebû’l-Ḳâsım ʿAbdurraḥmân b. Muḥammed b. İsḥâḳ b. Mende el-ʿAbdî el-ʾIṣbahânî. el-Mustaḫrec min Kutubi’n-Nâs li’t-Teẕkireti ve’l-Mustaṭrafi min Aḥvâli’r-Ricâli li’l-Maʿrife. thk. ʿAmir Ḥasen Ṣabrî et-Temîmî. 3 Cilt. b.y.: y.y., ts.
27. İbn Miskeveyh, Ebû ʿAlî Aḥmed b. Muḥammed b. Yaʿḳûb Miskeveyh. Tecâribu’l-Umem ve’t-Teʿâḳıbu’l-Himem. thk. Ebû’l-Ḳâsım İmâmî. 7 Cilt. Tahran: y.y., 2000.
28. İbn Tağrîberdî, Ebû’l-Meḥâsın Yûsuf b. Tağrîberdî b. ʿAbdullâh. en-Nucûmu’z-Zâhira fî Mulûki Mıṣr ve’l-Ḳâhira. 16 Cilt. Mısır: Vizâratu’s̱-S̱eḳâfe ve’l-İrşâdi’l-Ḳavmî; Dâru’l-Kutub, ts.
29. İbn Ṭayfûr, Ebû’l-Faḍl Aḥmed b. Ebî Ṭâhir b. Ṭayfûr. Belâğâtu’n-nisâʾ. Kahire: y.y., 1326/1908.
30. İbn ʿAbdi Rabbih, Ebû ʿAmr Aḥmed b. Muḥammed b. ʿAbdi Rabbih. el-ʿIḳdu’l-Ferîd. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1404/1983.
31. İbn ʿAsâkir, Ebû’l-Ḳâsım ʿAlî b. el-Ḥasen. Târîḫu Dimeşḳ. thk. ʿAmr b. Ğurâme el-ʿUmrevî. 8 Cilt. b.y.: Dâru’l-Fikr, 1415/1995.
32. İbnu’l-Es̱îr, Ebû’l-Ḥasen ʿAlî b. Ebî’l-Kerem Muḥammed el-Cezerî. el-Kâmil fî’t-Târîḫ. thk. ʿUmar ʿAbdusselâm Tedmurî. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-ʿArabî, 1417/1997.
33. İbnu’l-Verdî, Ebû Ḥafṣ ʿOmar b. Muẓaffer b. ʿOmar Zeynu’d-Dîn b. el-Verdî el-Kindî. et-Târîḫ. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1417/1996.
34. İbnu’l-ʿAdîm, ʿOmer b. Aḥmed b. Hibetullâh b. Ebî Cerâde b. el-ʿAdîm. Buğyetu’ṭ-Ṭaleb fî Târîḫi Ḥaleb. thk. Suheyl Zekkâr. 12 Cilt. b.y.: Dâru’l-Fikr, ts. İbnu’l-ʿIbrî, Ebû’l-Ferec Barhebraeus Yuhann el-Malaṭî. Târîḫu Muḫtaṣari’d-Duvel. Beyrut: y.y., 1992.
35. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn ʿAbdurraḥmân b. ʿAlî b. Muḥammed el-Bağdâdî. el-Muntaẓam fî Târîḫi’l-Mulûk ve’l-ʾUmem. thk. Muḥammed ʿAbdulḳâdir ʿAṭâ, Muṣṭafâ ʿAbdulḳâdir ʿAṭâ. 19 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1412/1992.
36. İbnü’l-İmâd, Abdülhay b. Ahmed b. Muhammed. Şezerâtü’z-zeheb fi ahbâri men zeheb. 11 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1986.
37. J., Wellhausen. The Arab Kingdom and Its Fall. çev. Margaret Graham Weir M.A. Calcutta: University of Calcutta, 1927.
38. Ḳalḳaşandî, Ebû’l-ʿAbbâs Aḥmed b. ʿAlî el-. Meâs̱iru’l-İnâfe fî Meʿâlimi’l-Ḫilâfe. thk. ʿAbdussettâr Aḥmed Ferâc. 13 Cilt. Kuveyt: Maṭbaʿatu Ḥukumeti’l-Kuveyt, 1985.
39. Kara, Cahid. “Yahyâ b. Zeyd İsyanı ve Horasan’daki Etkileri”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 24/2 (2020), 765-787. https://doi.org/10.18505/cuid.787925
40. Koyuncu, Mevlüd. “Yezid b. Velid b. Abdülmelik”. Tarih Dergisi 36 (2011), 283-298.
41. Kurt, Hasan. “Mervân II”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/227-229. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
42. Makrîzî, Takıyyüddîn. el-Muḳaffa’l-kebîr. 8 Cilt. Beyrut, Lübnan: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 2006.
43. Mâturîdî vd. Tefsîru’l-Mâturîdî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2005.
44. Maʿrūf bi-İbni’ṭ-Ṭaḳṭaḳī İbn Ṭaḳṭaḳī, Muḥammed b. ʿAlī b. Ṭabāṭbā el-. el-Faḫrī fī’l-ɔAdābi’s-Sulṭāniyye ve’d-Dūvelü’l-ɔİslāmiyye. thk. ʿAbdulḳādir Muḥammed Māyū. Beyrut: Dāru’l-Ḳalem el-ʿArabī, 1997.
45. Muberred, Ebû’l-ʿAbbâs Muḥammed b. Yezîd el-Ezdî el-. el-Kâmil fî’l-Luğa ve’l-Edeb. thk. Muḥammed Ebû’l-Faḍl İbrâhîm. 4 Cilt. Kahire: Dâru’l-Fikri’l-ʿArabî, 1417/1997.
46. Muḥammed b. Eydemir, Muḥammed b. Eydemir el-Mustaʿṣımî. ed-Durru’l-Ferîd ve Beytu’l-Ḳâṣîd. thk. Kâmil Selmân el-Cebûrî. 13 Cilt. Beyrut: y.y., 1436/2015.
47. Muḥammed b. Ḥuseyn el-Yemenî, Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. Ḥuseyn b. ʿOmar el-Yemenî. Muḍâhâtu Ems̱âli Kelîle ve Dimne bimâ Eşbehehâ min Eşʿâri’l-ʿArab. b.y.: y.y., ts.
48. Muṣʿab ez-Zubeyrî, Ebû ʿAbdullâh Muṣʿab b. ʿAbdullâh. Nesebu Ḳureyş. thk. Levi Provensal. Kahire: y.y., ts.
49. Nuveyrî, Şihâbu’d-Dîn Aḥmed b. ʿAbdilvahhâb b. Muḥammed b. ʿAbdiddâîm el-Ḳureşî et-Teymî el-Bekrî en-Nuveyrî en-. Nihâyetu’l-Ereb fî Funûni’l-Edeb. 33 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kutub ve’l-Ves̱âîḳu’l-Ḳavmiyye, 1423.
50. Ṣafedî, Ṣalâḥuddîn Ḫalîl b. Aybek b. ʿAbdullâh eṣ-. el-Vâfî bi’l-Vefeyât. thk. Aḥmed el-Arnâʾûṭ - Turkî Muṣṭafâ. 29 Cilt. Beyrut: y.y., 1420/2000.
51. Sarıçam, İbrahim. Emevi-Haşimi İlişkileri İslam Öncesinden Abbasilere Kadar. Diyanet Vakfı Yayınları, 2022.
52. Serdar, Murat - Köse, Sami Okan. “Bir Aşk Şairi Olan Emevî Halifesi II. Velîd’in Aşk ve Evlilik Hayatına Genel Bir Bakış”. Şarkiyat Mecmuası 44 (2024), 221-235. https://doi.org/10.26650/jos.1431281
53. Sıbṭ İbnul-Cevzî, Ebû’l-Muẓaffer Yûsuf b. Kızoğlu. Mirʾâtu’z-Zamân fî Tevârîḫi’l-Aʿyân. thk. Muḥammed Berekât vdğr. 23 Cilt. Dımaşk: y.y., 1434/2013.
54. Şanverdi, Yusuf. Emevî Halifelerinin Günlük Hayatları. ed. Recep Bilgin. Ankara: İKSAD, 2023.
55. Ṭaberî, Ebû Caʿfer Muḥammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmilî eṭ-. Târîḫu’r-Rusul ve’l-Mulûk ve Ṣılatu Târîḫ eṭ-Ṭaberî. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’t-Turâs̱, 1387/1967.
56. Tayyyib Bâ Maḫreme, Ebû Muḥammed eṭ-Ṭayyib b. ʿAbdullâh el-Hicrânî eṭ-. Ḳılâdetu’n-Naḥr fî Vefâyâti Aʿyâni’d-Dehr. thk. Bu Cumʿa Mekrî, Ḫâlid Zevvârî. 6 Cilt. Cidde: Dâru’l-Minhâc, 1428/2008.
57. Temir, Hakan. Emevîlerde Valilik. Kahramanmaraş: Samer Yayınları, 2019.
58. Theophanes Confessor. The Chronicle of Theophanes Confessor, Byzantine and Near Eastern History Ad 284-813. çev. Cyril Mango - Roger Scott. Oxford: Clarendon Press, 1997.
59. Vailhe, S. “Euaria”. The Catholic Encyclopedia. C. 5. New York: Robert Appleton Company, 1909.
60. Vasiliev, A. A. History of the Byzantine Empire 324-1453. Madison: The University of Wisconsin Press, 1952.
61. Yâḳût el-Ḥamevî, Ebû ʿAbdullâh Yâḳût b. ʿAbdullâh er-Rûmî. Muʿcemu’l-Buldân. 7 Cilt. Beyrut: Dâru Ṣâdır, 1995.
62. Yüksel, Mücahit. “İbrahim b. Velîd’in Kişiliği ve İktidar Mücadelesi”. Mütefekkir 5/9 (2018), 65-77. https://doi.org/10.30523/mutefekkir.441654
63. Zehebî, Ebu Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. el-İber fî Haberi men Gaber. thk. Ebû Hâcir Muḥammed es-Saîd b. Besyûnî Zağlûl. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, ts.
64. Zehebî, Ebu Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Târîhu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhîr ve’l-aʿlâm. thk. Beşşâr ʿAvvâd Maʿrûf. XV Cilt. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 2003.
65. Ziriklî, Hayreddin. el-Aʿlâm: Ḳāmûsü terâcim. nşr. Züheyr Fethullah. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-İlm li’l-Melâyin, 2002.