Tanrı’nın Varlığının Temellendirilmesi: İbn Sînâ’nın Temel Kavramlar Doktrini ve Plantinga’nın Temel İnanç Doktrini

Öz

Bu makale, İbn Sînâ’nın temel kavramlar doktrini ile Alvin Plantinga’nın temel inanç teorisini Tanrı inancının rasyonel temellendirilmesi bağlamında karşılaştırmalı olarak ele almaktadır. Çalışmanın ilk bölümünde İbn Sînâ’nın bilgi tasnifi, evvelî kavramlar anlayışı ve zorunluluk–imkân analizi üzerinden Zorunlu Varlık’a (Vâcibu’l-Vücûd) burhânî bir tarzda ulaşma imkânı açıklanmaktadır. Buna göre Tanrı inancı, aklın zorunlu ilkelerine ve varlığın metafizik yapısına dayanan delilci bir epistemik güzergâhın sonucudur. İbn Sînâ’nın bu yaklaşımı, bilginin doğasına ilişkin kuşatıcı bir çerçeve sunmakta ve metafizik araştırmanın nihai gayesinin Tanrı’nın zorunlu varlık olarak bilinebilirliğini temellendirmek olduğunu göstermektedir. Bu bağlamda İbn Sînâ’nın doktrini, metafiziğin imkânını insan zihninin doğasında bulunan ilk kavramlarla (temel kavramlar) ilişkilendirerek delilci geleneğin en sistematik örneklerinden birini teşkil eder. Ayrıca onun düşüncesi, hem İslam felsefesi geleneğinde hem de Orta Çağ Latin düşüncesinde bıraktığı etkiler bakımından, Tanrı’nın varlığına dair rasyonel temellendirmenin en belirgin modellerinden biri olarak değerlendirilebilir. İkinci bölümde Plantinga’nın klasik temelselciliği genişletilerek Tanrı inancını ‘dış dünya’ ve ‘diğer zihinler inancı’ gibi temel (basic) ve delilsiz kabul edilebilir bir inanç olarak konumlandıran yaklaşımı analiz edilmektedir. Plantinga, her ne kadar Tanrı’nın varlığı lehine birçok argüman kullansa da, temel inanç yaklaşımına cevaz veriyor olması açısından karşılaştırmaya değer bir pozisyona sahip gibi görünmektedir. İlahi sezgi (sensus divinitatis) ve doğru işleyişe (proper function) dayalı meşrulaşmış (warrant) anlayışı çerçevesinde, Tanrı inancının delilden ziyade, Tanrısal tasarım planına uygun işleyen bilişsel mekanizmalara bağlı olarak rasyonel olabileceği savunulmaktadır. Plantinga’nın bu yaklaşımı, modern epistemolojide delilciliğe yöneltilen eleştirilerle paralellik arz etmekte ve inancın rasyonelliğini bilişsel yetilerin güvenilirliğine bağlayarak epistemik meşruiyet tartışmasına alternatif bir perspektif sunmaktadır. Bu çerçevede Tanrı inancı, kişinin bilişsel donanımının doğru işlemesi durumunda herhangi bir çıkarımsal gerekçeye ihtiyaç duyulmaksızın rasyonel kabul edilebilmektedir. Ayrıca Plantinga’nın modeli, teizme yönelik çağdaş eleştiriler karşısında inancın savunulabilirliğini doğal bilişsel mekanizmalar üzerinden temellendirerek yeni bir açıklama imkânı ortaya koymaktadır. Karşılaştırma bölümünde İbn Sînâ’da metafiziksel apaçıklığa dayalı delilcilik ile Plantinga’da bilişsel tasarlanmışlığa dayalı temelselciliğin teizmi temellendirme imkânları ve riskleri tartışılmaktadır. Her iki düşünürün Tanrı inancının kaynağına ilişkin felsefi sezgileri, teizmin epistemik meşruiyeti konusunda iki farklı güzergâh ortaya koymaktadır. Sonuç olarak çalışma, İbn Sînâ’nın delilden imana, Plantinga’nın ise imandan rasyonelliğe giden iki farklı epistemik güzergâh sunduğunu ileri sürerek din felsefesi yapmanın alternatif iki yoluna işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Din Felsefesi
• Temelselcilik
• Delilcilik
• Temel Kavramlar Doktirini
• Temel inanç Teorisi
• İbn Sînâ
• Alvin Plantinga
• Sensus Divinitatis

The Justification of God’s Existence: Avicenna’s Doctrine of Primary Notions and Plantinga’s Doctrine of Properly Basic Beliefs

Öz

This article offers a comparative analysis of Ibn Sīnā’s doctrine of primary notions and Alvin Plantinga’s theory of basic belief within the framework of the rational grounding of belief in God. The first part of the study examines Ibn Sīnā’s classification of knowledge, his understanding of primary (a priori) concepts, and his analysis of necessity and possibility, through which he articulates the demonstrative (burhānī) path to the Necessary Being (Wājib al-Wujūd). On this account, belief in God emerges as the conclusion of an evidential epistemic trajectory grounded in the necessary principles of reason and the metaphysical structure of reality. Ibn Sīnā’s approach provides a comprehensive framework for the nature of knowledge and demonstrates that the ultimate aim of metaphysical inquiry is to establish the intelligibility of God as the Necessary Existent. In this respect, his doctrine—which links the very possibility of metaphysics to innate primary concepts in the human mind—constitutes one of the most systematic expressions of the classical evidentialist tradition. Moreover, his thought can be regarded as one of the most sophisticated models for the rational grounding of belief in God, not only within the Islamic philosophical tradition but also in its influence on medieval Latin thought. The second part analyzes Plantinga’s approach, which expands classical foundationalism by positioning belief in God as a basic, non-inferentially justified belief, analogous to belief in the external world or other minds. Although Plantinga appeals to various arguments for the existence of God, his endorsement of the legitimacy of basic theistic belief renders his position particularly relevant for comparison. Within the framework of the sensus divinitatis and his warrant theory based on proper function, Plantinga argues that belief in God can be rational not by virtue of evidence but by virtue of cognitive faculties operating according to a divinely designed plan. Plantinga’s approach parallels modern critiques of evidentialism and offers an alternative perspective on epistemic justification by grounding the rationality of belief in the reliability of cognitive faculties. In this framework, belief in God may be considered rational without any inferential justification, provided that the agent’s cognitive equipment is functioning properly. Plantinga’s model thus provides a distinctive explanatory avenue for defending the rationality of theism against contemporary critiques by grounding belief in natural cognitive mechanisms. The comparative section discusses the possibilities and risks associated with two models: Ibn Sīnā’s evidentialism grounded in metaphysical clarity, and Plantinga’s foundationalism grounded in cognitive design. The philosophical intuitions of both thinkers concerning the source of belief in God reveal two distinct epistemic paths for establishing the epistemic legitimacy of theistic belief. Ultimately, the study argues that Ibn Sīnā presents an epistemic route “from proof to faith,” whereas Plantinga proposes a route “from faith to rationality,” thereby pointing to two alternative methods of practicing the philosophy of religion.

Anahtar Kelimeler

• Philosophy of Religion
• Foundationalism
• Evidentialism
• Doctrine of Primary Notions
• Basic Belief Theory
• Ibn Sīnā
• Alvin Plantinga
• Sensus Divinitatis

Kaynakça

1. Aertsen, Jan A. “Avicenna’s Doctrine of the Primary Notions and Its Impact on Medieval Philosophy.” Islamic Thought in the Middle Ages. ed. Anna Akasoy – Wim Raven. Leiden: Brill, 2008.
2. Calvin, John. Institutes of the Christian Religion. Çev. F. L. Battles. London: S.C.M. Press, 1960.
3. Erdem, Engin. Varlıktan Tanrı’ya. Ankara: Endülüs Yayınları, 2016. Fahreddin er-Râzî. Sistematik Ontoloji. çev. İsmail Hanoğlu. Ankara: Elis Yayınları, 2020.
4. Forrest, Peter. “Epistemology of Religion.” The Stanford Encyclopedia of Philosophy. ed. Edward N. Zalta. Erişim: 18 Şubat 2025, https://plato.stanford.edu/entries/religion-epistemology/.
5. İbn Sînâ. “Arş Risalesi: Allah’ın Birliği ve Sıfatları Üzerine”. Çev. Enver Uysal. Uludağ Üni-versitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/9 (2000).
6. İbn Sînâ. el-İşârât ve’t-Tenbîhât. çev. Ekrem Demirli. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2017.
7. İbn Sînâ. en-Necât. çev. Kübra Şenel. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2018.
8. İbn Sînâ. Metafizik I. çev. Ekrem Demirli – Ömer Türker. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2004.

9. Peterson, Michael, William Hasker, Bruce Reichenbach ve David Basinger. Reason and Religious Belief. Oxford: Oxford University Press, 2012.
10. Plantinga, Alvin. Warrant and Proper Function. New York: Oxford University Press, 1993.
11. Plantinga, Alvin. Warranted Christian Belief. New York: Oxford University Press, 2000.
12. Plantinga, Alvin. “Is Belief in God Properly Basic?” Noûs 15/1 (1981): 41–51.
13. Platon. Theaitetos. çev. Birdal Akar. Ankara: BilgeSu Yayıncılık, 2016.
14. Reçber, Mehmet Sait. “Plantinga ve Tanrı İnancının Temelselliği.” Felsefe Dünyası 39/1 (2004): 27–41.