The Examination of the Concept of Masculinity-Femininity in the Context of Qira'at

Yıl 2026, Cilt: 26 Sayı: 1, 405 - 432, 28.03.2026

Nesrişah Saylan

https://doi.org/10.33415/daad.1688584

https://izlik.org/JA98LC54GR

Öz

The qirāʾāt’s are related to the wording of the Qurʾān and therefore, are connected to the Arabic language. In this context, linguistic and grammatical issues are at the center of the differences among the qirāʾāt. One aspect of these rules concerns the concepts of masculinity and femininity, which are among the perspectives on qirāʾāt differences. The existence of words described as feminine despite lacking feminine markers, the use of certain words in both masculine and feminine forms through semantic extension, the presence of a gap between the verb and its subject, and issues related to plural words are among the reasons for disagreements over masculine or feminine readings. Such differences are found across authentic, shadh, and all other types of recitation. In this study, the phenomenon of masculinity and femininity has been examined in the context of Qurʾānic recitation. One of the objectives of this study is to identify these issues in qirāʾāt and tafsir sources and to conduct a comparative analysis of opinions on the subject. Through this approach, the study aims to demonstrate that differences in masculine or feminine readings do not contain inconsistencies, contribute to a deeper understanding of the Qurʾān, and provide a unique perspective by enriching the meaning of its interpretation.

Anahtar Kelimeler

Recitation , Seven Recitations , Arabic Language , Masculine , Feminine

Müzekkerlik-Müenneslik Olgusunun Kıraatler Bağlamında İncelenmesi

https://izlik.org/JA98LC54GR

Öz

Bu çalışmada müzekker veya müennes okunuşla ilgili kıraat ihtilafları tespit edilmiş ve bu kıraatlerin hüccetlendirilmesinde kullanılan deliller incelenmiştir. Müzekkerlik- müenneslik konusu Arap dilinin de en temel konuları arasında yer almaktadır. Kıraat ilmi de Kur’an metninin lafzıyla alakası olması sebebiyle Arap diliyle bağlantılıdır. Bu bağlamda kıraat ihtilaflarının odağında Arap dilbilimi ve gramer konuları yer almaktadır. Örneğin lafzın son harfinin harekesinin i‘râbla bağlantılı değişimi, fiillerin farklı sîgalarla okunması, müzekkerlik ve müenneslik ile alakalı okuyuşlar, kelimenin tekil veya çoğul okunması gibi birçok konu Arap dili kaidelerle alakalı konulardır. Bundan dolayı kıraatlerle Arap dili konuları iç içedir. Zira kıraat ihtilaflarının çoğunluğunun temelinde Arap dilbilimi ve lehçeleri bulunmaktadır. Bunlar arasında yer alan konulardan biri de müzekker veya müennes okunuşla ilgili kıraat farklılıklarıdır. Nitekim Arapçada lafızlar cinsiyet açısından müzekker ve müennes olarak iki kategoriye ayrılmıştır. Tef’îl vezninden sıfat olan müzekker ifadesi, lügatte dişinin zıddı, sert, sağlam, çetin, güçlü, cesur anlamlarına gelmektedir. Istilâh manası ise müennesliğin zıddı, müennes olması içen gerekli alametleri taşımayan, “هذا” sözüyle işaret edilen her şeydir. Tef’îl babında sıfat olan müennes ifadesi ise lügatte yumuşaklık ve zayıflık manasında kullanılmaktadır. İstilâh anlamı ise müenneslik alametlerinden birini taşıyan ve kendisine “هذه” sözüyle işaret edilen kelimedir. Hakiki müzekkerlik ve müenneslik vasıflarını barındırmayan lafızlar ise mecâzi müzekker ve müennes olarak isimlendirilmektedir. Müennesliğin tâ-i merbutâ, elif-i memdûde ve elif-i maksûre olmak üzere üç alameti bulunmaktadır. Bu alametlerden içinde Arapçanın da bulunduğu bütün Sâmi dillerde kullanılanın tâ-i merbûta olduğu ve diğer iki alametin bazı modern lehçelerden kalktığı ve yerini tâ-i merbûtaya bıraktığı ifade edilmiştir.
Arap dilinde ifadeler arasındaki bağlantılardan biri de kelimeler arasındaki uyumdur. Bunlar içerisinde yer alan müzekkerlik-müenneslik uyumu, Arap dilinin de en temel konuları arasında yer almaktadır. Bu uyum, tabi olan lafız ile uyulan kelimenin mutabakat içerisinde olmasıdır ki buna cinsiyet uyumu denilmektedir. Müzekkerlik-müenneslik uyumu bazen çeşitli nedenlerden dolayı farklılık göstermektedir. Örneğin lafız- mana ayrımında kelimenin lafzının itibara alınması durumunda farklı, mananın itibara alınması durumunda farklı şekillerde gelmektedir. Bu durum ifadenin müzekker veya müennes okunuşuna etki ederek kıraat farklılıkları da oluşmaktadır. Ayrıca ifadenin hakiki müennes olmaması, Arap dilinde müenneslik alameti taşımadıkları halde dişil olarak nitelenen kelimelerin bulunması, hamletme yöntemiyle bazı lafızların mana yönünden hem eril hem de dişil olarak kullanılması, fiil ile fâilin arasında fâsılanın olması müzekker veya müennes okunuşla ilgili ihtilafların diğer nedenleri arasında yer almaktadır. Arap dilinde müzekkerlik-müenneslik uyumu kelimenin sayısal durumuyla ilintilidir. Lafzın müfred, müsennâ ve cemi‘ olması ifadenin uyum bakımından göreceği tavrı değiştirmektedir. Bu bağlamda çoğul olarak kullanılan kelimenin delaleti konusundaki farklılık, müzekker veya müennes okunuşla ilgili kıraat ihtilaflarının nedenlerinden biri olarak zikredilmiştir. Nitekim çoğul olarak kullanılan kelimelerin azlığa delalet etmesi, cemi‘ teksirlerin durumu gibi hususlar müzekker veya müennes okunmasında ihtilafa sebep olmuştur.
Müzekker veya müennes okunuşla ilgili kıraat vecihleri sahih, şâz ile bütün okuyuşlar arasında rastlanmaktadır. Bu çalışmada kıraat-i seb‘a’da yer alan müzekker veya müennes okunuşla ilgili kıraat ihtilafları incelenmiştir. Müzekker veya müennes okunuşla ilgili vecihleri incelemeyi hedefleyen bu çalışmada yöntem olarak literatür taraması ve metin analizi teknikleri kullanılmıştır. Bu bağlamda kıraat ihtilafları arasında yer alan müzekker veya müennes okunuşla ilgili hususlar kıraat ve tefsir kaynaklarında tespit edilmiş ve bu konuyla alakalı ilim ehlinin görüşlerinin mukayeseli olarak incelenmiştir. Ayrıca çalışmada müzekker veya müennes okunuşla ilgili kıraatlerin ihticâcında kullanılan deliller incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Kıraat , Yedi Kıraat , Arap Dili , Müzekkerlik , Müenneslik

Kaynakça

• Abū Ḥayyān, Muḥammad IbnYūsuf al-Andalusī. Baḥr al-Muḥīt. edited by. ʿĀdil Aḥmad ʿAbd al-al-Mawjūd - ʿAlī Muḥammad Muʿawwīd. Beirut: Dār al-Kutub al-‘Ilmiyyah, 1993.
• Ahfash, Abū al-Hasan Sa’īd Ibn Mas’ad al-Awsāt al-. Ma’āni-l-Qurʾān. Cairo: Maktabat al-Hanjī, 1990. Baghawī, Abū Muḥammad al-Ḥusayn b. Masʿūd. Maʿālim al-Tanzīl. thk. Muhammad Abdullah al-Namīr. Riyadh: Dār al-Tayba, 1409.
• Bannā, Ahmad Ibn Muhammad Ibn Ahmad Ibn Abd al-Ghanī Shāb al-Dīn al-Dimyātī. al-İthāf fuḍālāi al- bashar fī al- qirāʾāti al-arbaah ʿashar. Bairut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah, 2006.
• Dağ, Mehmet. Geleneksel Kıraat Algısına Eleştirel Bir Yaklaşım. İstanbul: İSAM Publication, 2011.
• Dhabidī, Abū al-Fayz Muhammad al-Murtazā Muḥammad Ibn Muḥammad Ibn ʿAbd al-Razzāk al-Husayn. al-. Tāj al-’arūs min javāhir al-kāmus. Quvayt, 1982.
• Fārisī, Abū Alī al-Hasan Ibn Abd al-Ghaffār al-. al-Hujja lī al-qurrāi al-sab’. Bairut: Dār al-Ma’mūn li al-Turāth, 1991.
• Farrāʾ, Abū Zakariyyā Yahyā b. Ziyād. Maʿānī al-Qurʾān. Beirut: ʿĀlam al-Kutub, 1983.
• Farrāʾ, Abū Zakariyyā Yahyā Ibn Ziyād al-. al-Mudhakkar wa al-mu’annath. Cairo: Dār al-Turāth, 1989.
• Ghalāyīnī, Mustafa. Jāmi‘u al-durūsi al-ʿArabiyyah. Bairut: Maktabat al-ʿAsriyyah, 1414.
• Ibn Abū Maryam, Nasr Ibn ʿAlī aş-Shirazhī. al-Muḍāh fī wujūh al- qirāʾāt wa ʿilalihā. Jidda: Jama’t al- Ḥayriyyah, 1993.
• Ibn al-Anbārī, Abū al-Barakat Abd al-Rahmān. al-Bulgha fī al-farq bayn al-mudhakkar wa al-muannath. Cairo, 1970.
• Ibn al-Jazarī, Abu’l-Hayr Shams al-Din Muhammad Ibn Muhammad Ibn Muhammad Ibn Ali Ibn Yūsuf. al- Nashr fi al-qirāʾāt al-‘ashr. edited by. ‘Alī Muhammad Dabbā‘. Beirut: Dār al-Kutub al-‘Ilmiyyah, nd.
• Ibn Hishām, Jamal al-dīn Ibn Yūsuf al-Ansārī. Sharh qatr al-nidā wa ball al-sadā. edited by. Baraqat Yūsuf Habbūd. Bairut: Dār al-Fikr, 1433.
• Ibn Manẓūr, Jamāl al-Dīn Abū al-Faḍl Muḥammad Ibn Mukarram Ibn ʿAlī Ibn Aḥmad Ibn Manẓūr. Lisān al- ʿArab. Cairo: Dār al-Maārif, 1119.
• Ibn Mujāhid, Abū Bakr Aḥmad b. Mūsā b. al-ʿAbbās. Kitāb al-Sabʿa fī al-Qirāʾāt. edited by. Shawkī Ḍa’īf. Cairo: Dār al-Maʿārif, 1119.
• Ibn ʿAṭiyyah, Abū Muḥammad ʿAbd al-Ḥaqq b. Ghālib al-Andalusī. al-Muḥarrar al-Wajīz fī tafsīr al-kitāb al- ʿAzīz. edited by. ʿAbd al-Salām ʿAbd al-Shāfī Muḥammad. Beirut: Dār al-Kutub al-‘Ilmiyyah, 2001.
• Jawharī, Ismāʿīl Ibn Ḥammād. al-Sıḥāḥ Tāj al-lughā wa al-sıḥāḥ al-‘Arabiyyah. Bairut: Dār al-ʿIlm li al-Malāyīn, 1990.
• Makkī Ibn Abū Ṭālib, Abū Muhammad al-Qaysī. al-Kashf ʿan wujūh al-qirāʾāt al-sab’ wa ʿilalihā we hijajihā. Beirut: Mu’assasat al-Risāla, 1997.
• Marangozoğlu, İzzet. “Kur’ân’da Müzekker-Müennes Uyumsuzluğunun Haml Yöntemi Bağlamında İncelenmesi”. Turkish Journal of Religious Education Studies 13 (2022), 163-196.
• Nahhās, Abū Jaʿfar Ahmad Ibn Ismāʿīl Ibn Yūnus al-. I‘rāb al-Qurʾān. Beirut: Dār al-Maʿrifah, 2008.
• Qurtubī, Abū Abd Allah Muhammad Ibn Ahmed Ibn Abū Bakr al-. al-Jāmi’ li ahkāmi al-Qurʾān wa al- mubayyīn limā tadammanahū min al-sunnah wa āyi al-furqân. edited by. Abd Allah Ibn Abd al-Muhsın al- Turkī. Beirut: Mu’assasat al-Risālah, 2006.
• Rāzī, Abū ʿAbd Allāh Fahr al-dīn Muḥammad Ibn ʿUmar al-. Mafātīh al-ghayb. Lebanon: Dār al-Fikr, 1981.
• Shalabī, Abd al-Fattāh Ismāʿīl al-. al-Ihtijāj li al-qirāʾāt. Majallah al-Bahs al-‘Ilm wa al-Turāth al-‘Arabī, nd.
• Tabarī, Abū Ja‘far Muḥammad Ibn Jarīr al-. Jāmi‘ al-bayān ʿan ta’wīli āyi al-Qur’ān. edited by. ʿAbd Allāh Ibn ‘Abd al-Muḥsin al-Turkī. Cairo: Dār al-Ḥijr, 2001.
• ‘Umāyīrah, Ismāʿīl Ahmad. Ẓāhirat al-tanīth bayn al-lughāt al-ʿArabiyya wa al-lughāti al-sāmiyya. ʿAmman: Dār al-Hunayn, 1993.
• Ünal, Mehmet. “Bir Kırâat Terimi Olarak ‘Hüccet’in Kavramsal Alanı ve Tarihsel Gelişimi”. Journal İslamî Araştırmalar 17/1 (2004), 69-83.
• Yıldırım, Kadri. “Arap Dilinde Müzekkerlik - Müenneslik Ayrımına Dil Felsefesi Açısından Bir Yaklaşım”. EKEV Academy Journal 7/15 (2003), 195-210.
• Zajjāj, Abū Ishāq Ibrāhīm Ibn al-Sarī Ibn Sahl al-. Ma‘ānī al-Qur’ān wa I‘rābuhu. edited by. ‘Abd al-Jalīl Abduh Shalabī. Beirut: ‘Ālam al-Kutub, 1408.
• Zamakhsharī, Abū al-Qāsim Maḥmūd Ibn ‘Umar Ibn Muḥammad. al-Kashshāf ‘an ḥaqā’iq ghawāmiẓ al-tanzīl wa ‘uyūn al-aqāwīl fī wujūh al-ta’wīl. edited by. ‘Ādil Aḥmad ‘Abd al-Majūd - ʿAlī Muḥammad Mu‘awwīz. Riyadh: Maktabat al-‘Ubeykān, 1998.
• Zamakhsharī, Abū al-Qāsim Maḥmud Ibn ʿUmar al-. Asās al-Balāghā. edited by. Muhammad Bāsil. Bairut: Dār al-Kutub al-‘Ilmiyyah, 1414.