Umânî’nin Vakf ve İbtidâ İlmine Katkısı: el-Mürşid Örneğinde Kavramsal ve Metodolojik Bir İnceleme

Yıl 2026, Cilt: 26 Sayı: 1, 433 - 467, 28.03.2026

Kenan Aklan

https://doi.org/10.33415/daad.1707537

https://izlik.org/JA52ML78RG

Öz

Bu çalışma, Ebû Saîd el-Umânî’nin (öl. 500/1106’dan sonra) vakf ve ibtidâ literatürüne dair kaleme aldığı el-Mürşid adlı eserini merkeze alarak, onun kavramsal ve metodolojik katkılarını değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Nitel araştırma yönteminin benimsendiği çalışmada, ilk olarak Umânî’nin ilmî kişiliği, yetiştiği çevre ve eserleri hakkında bilgiler verilmiştir. Daha sonra, el-Mürşid eserinde yer alan vakf türleri, örnekler yardımıyla detaylıca analiz edilmiştir. Çalışma, Umânî’nin vakf taksimatını oluştururken Ebû Hâtim es-Sicistânî’den (öl. 255/869) önemli ölçüde etkilendiğini, bununla birlikte bazı meselelerde onun görüşlerini eleştirel bir değerlendirmeye tâbi tuttuğunu ortaya koymaktadır. Müellifin vakf türlerini hiyerarşik biçimde derecelendirmesi ve vakf-ı hasen’i vakf-ı kâfî’den önce zikredip vakf-ı hasen’i neredeyse vakf-ı tâm ile eşdeğerde tutarak klasik tasniften farklı bir yaklaşım ortaya koyması, eserin literatürdeki önemini ve özgünlüğünü artıran temel unsurlardır. Çalışma, Umânî’nin vakf-ibtidâ alanındaki yerinin, Secâvendî (öl. 560/1165) gibi sonraki müellifler üzerindeki muhtemel etkisi dikkate alınarak yeniden değerlendirilmesini amaçlamaktadır. Bu araştırma, Umânî’nin görüşlerini mukayeseli bir perspektifle sunarak vakf-ibtidâ çalışmalarına yenilikçi bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kıraat , Kur’an , Vakf ve İbtidâ , Umânî , el-Mürşid

Al-Umānī’s Contribution to the Science of Waqf and Ibtidā: A Conceptual and Methodological Analysis in the Case of al-Murshid

https://izlik.org/JA52ML78RG

Öz

The science of waqf and ibtidāʾ constitutes one of the fundamental disciplines governing the correct recitation and interpretation of the Qurʾān. By determining where a reciter may pause or resume reading, this science aims to preserve both syntactic integrity and semantic coherence, thereby preventing misunderstandings that may arise from improper pauses. Since the relationship between wording and meaning in the Qurʾān is highly sensitive, early Muslim scholars treated waqf and ibtidāʾ as an indispensable field of study. They produced a substantial body of literature in which various classifications and methodological principles were proposed.
This article examines al-Murshid, a work on waqf and ibtidāʾ authored by Abū Muḥammad al-Umānī (d. after 500/1106), to analyse his conceptual framework and methodological approach within the broader waqf–ibtidāʾ tradition. Using a qualitative research method, the study first presents an overview of al-Umānī’s scholarly background, intellectual milieu, and known works. It then focuses on the structure of al-Murshid and the waqf categories articulated therein, analysing these categories through representative Qurʾānic examples to clarify al-Umānī’s reasoning and evaluative criteria.
The analysis shows that al-Umānī’s waqf system is significantly influenced by earlier authorities, particularly Abū Ḥātim al-Sijistānī (d. 255/869), whose views are frequently cited throughout al-Murshid. However, al-Umānī does not merely transmit earlier opinions. In several cases, he critically evaluates these views, expresses disagreement, or proposes alternative judgments based on grammatical structure, syntactic relations, or semantic considerations. This attitude reflects a balanced engagement with the inherited tradition, combining reliance on earlier scholarship with independent methodological reflection.
One of the most distinctive features of al-Umānī’s contribution is his hierarchical classification of waqf types. Contrary to the more widely accepted classical ordering, he places waqf ḥasan before waqf kāfī and treats it as being semantically very close to waqf tāmm. This preference does not constitute a radical redefinition of established categories but instead reflects an interpretive choice grounded in the degree of semantic completeness achieved at a given stopping point. By emphasising meaning and coherence over purely formal criteria, al-Umānī seeks to guide reciters toward more informed and conscious pausing practices.
The study further demonstrates that al-Murshid is not limited to technical recitational guidance. Instead, it integrates insights from grammar, Qurʾānic exegesis, and the science of qirāʾāt, treating waqf and ibtidāʾ as interpretive tools closely connected to meaning. Moreover, by frequently citing the views of earlier scholars whose independent works have not survived, al-Murshid indirectly preserves elements of early waqf discourse that would otherwise have been lost.
Finally, this article suggests that al-Umānī’s position within the waqf–ibtidāʾ literature merits renewed scholarly evaluation, particularly regarding his possible influence on later scholars such as al-Sajāwandī. By presenting al-Umānī’s views within a systematic and comparative framework, the study aims to contribute to contemporary research on waqf and ibtidāʾ and to provide a clearer understanding of the historical development of this discipline.

Anahtar Kelimeler

Qirāʾāt , The Quran , Waqf , and Ibtida , Omani , al-Murshid

Kaynakça

• Aklan, Kenan. İbâzıyye’de Kıraat Tasavvuru. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
• Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd b. Osmân. el-Müktefâ fi’l-vakf ve’l-ibtidâ. thk. Muhyiddîn Abdurrahman Ramazân. Amman: Dâru Ammar, 2001.
• Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî el-Ezdî. Sünen-i Ebû Dâvûd. thk. Şuayb el-Arnaût - Muhammed Kâmil Karabelli. Dımaşk: Dârü’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2009.
• Ebû Ya‘lâ el-Mevsılî, Ahmed b. Alî b. el-Müsennâ et-Temîmî. Müsnedü Ebî Yaʿlâ. thk. Hüseyn Selîm Esed. 13 Cilt. Dımaşk: Dârü’l-Me’mûn, 1984.
• Enderâbî, Ebû Abdillâh Ahmed b. Ebî Ömer. el-Îzâh fi’l-kırâ’ât. thk. Mennâ Adnan Ganî, 2002.
• Eşmûnî, Ahmed b. Muhammed b. Abdülkerîm. Menârü’l-hüdâ fî beyâni’l-vakf ve’l-ibtidâ. Mısır: Şirketü Mektebeti ve Matbaati Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1973.
• Fırat, Yavuz. Tecvîd ve Kıraat İlmi Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Hacıveyiszade İlim ve Kültür Vakfı Yayınları, 2018.
• Hamed, Gânim Kaddûrî. Kural ve Gerekçeleriyle Mufassal Tecvîd. çev. Mehmet Emin Maşalı vd. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2024.
• Hüzelî, Ebü’l-Kâsım. el-Kâmil fi’l-kırâ’âti’l-’aşr ve’l-erba’îne’z-zâideti ‘aleyhâ. thk. Seyyid b. Rifâ’î. Kahire: Müessesetü’s-Semâ, 2007.
• İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Alî b. Yûsuf. Gâyetü’n-nihâye fî tabakâti’l-kurrâ’. thk. Gotthelf Bergsträsser. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2006.
• İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Alî b. Yûsuf. Tayyibetü’n-neşr fi’l-kırâ’âti’l-’aşr. thk. Muhammed Temîm ez-Zu’bî. Cidde: Dârü’l-Hedy, 1994.
• İbnü’l-Cezerî, E.-H. en-Neşr fi’l-kırââti’l-aşr. ed. Ali Muhammed Dabbâ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2010.
• İbnü’l-Enbârî, Ebû Bekr b. Beşşâr Muhammed b. Kâsım b. Muhammed. Îzâhü’l-vakf ve’l-ibtidâ’. thk. Muhyiddin Abdurrahman Ramazan. Dımaşk: Matbûâti Mecma’i’l-Lügati’l-’Arabiyye, 1971.
• İbnü’t-Tahhân, Ebü’l-Asbağ. Nizâmü’l-edâʾ fi’l-vakf ve’l-ibtidâʾ. thk. Ali Hüseyin el-Bevvâb. Riyad: Mektebetü’l- Meârif, 1985.
• Kara, Mehmet. Mushaflarda Alametler (Türkiye Örneği). Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2023.
• Karaçam, İsmail. Kur’ân-ı Kerîm’in Faziletleri ve Okuma Kâideleri. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2007.
• Kastallânî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed b. Ebû Bekr. Letâifü’l-işârât li-fünûni’l-kırâ’ât. thk. Âmir es-Seyyid Osmân, Abdussabûr Şâhîn. Kahire: el-Meclisü’l-A’lâ li’ş-Şüûni’l-İslâmiyye, 1972.
• Kâtib Çelebi. Keşfü’z-zünûn an esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. thk. Şerafettin Yaltkaya - Rifat Bilge. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türasi’l-Arabî, ts.
• Kehhâle, Ömer Rıza. Mu’cemü’l-müellifîn terâcimü musannifi’l-kütübi’l-’Arabiyye. 4 Cilt. Beyrut: Müessesetu’r- Risâle, 1993.
• Koyuncu, Recep. Teoriden Pratiğe Vakf ve İbtidâ Kur’an-ı Kerîm’in Anlaşılması Bağlamında. İstanbul: Hacıveyiszade İlim ve Kültür Vakfı Yayınları, 2023.
• Koyuncu, Recep. “Vakf-İbtidânın Ayetlerin Anlaşılmasındaki Rolü”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 15/1 (Haziran 2015), 163-188.
• Mar’aşî, Saçaklızâde Muhammed Ebû Bekr. Cühdü’l-mukıl. thk. Sâlim Kaddûrî el-Hamed. Umman: Dâru Ammar, 2008.
• Mi’velî, Muhammed b. Âmir b. Râşid. Kitâbü’t-tehzîb fi’l-fesâhati ve’l-elfâz. thk. Abdullah b. Saîd b. Nâsır el- Kanûbî. 2 Cilt. Umman: Mektebetü Hazâini’l-Âsâr, 2017.
• Nehhâs, Ebû Ca’fer Ahmed b. Muhammed b. İsmâîl el-Murâdî el-Mısrî. el-Kat‘ ve’l-i’tinâf. thk. Abdurrahmân b. İbrâhîm el-Matrûdî. Riyad: Dâru Âlemi’l-Kütüb, 1992.
• Nüveyrî, Ebü’l-Kâsım Muhammed b. Ali. Şerhu Tayyibeti’n-neşr fi’l-kırâ’âti’l-’aşr. thk. Mecdî Muhammed Surûr Sa’d Baslûm. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l- Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
• Secâvendî, Ebû Abdullah Muhammed b. Tayfûr. ‘İlelü’l-vukûf. thk. Muhammed b. Abdullâh b. Muhammed el- Îdî. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 2006.
• Sehâvî, Ali b. Muhammed Alemuddîn es-. Cemâlü’l-kurrâ ve kemâlü’l-ikrâ. thk. Alî Hüseyn el-Bevvâb. Kahire: Matbaatü’l-Medenî, 1987.
• Sehâvî, Ali b. Muhammed Alemuddîn es-. Cemâlü’l-kurrâ’ ve kemâlü’l-ikrâ’. thk. Mervân el-Atıyye - Muhsin Hirâbe. Dımaşk/Beyrut: Dârü’l-Me’mûn, 1997.
• Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî eş-Şâfiî. el-İtkân fî ulûmi’l- Kur’ân. çev. Mendub el-Saîd. Lübnan: Dârü’l-Fikr, 1996.
• Temel, Nihat. Kur’an İlminde Vakf ve İbtida. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2022.
• Tirmizî, Ebû İsâ. Sünenü’t-Tirmizî. ed. Ahmed Muhammed Şakir - Muhammed Fuâd Abdülbâki. Kahire: Şirketü mektebeti ve matbaati Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1975.
• Umânî, Ebû Muhammed Hasan b. Ali b. Saîd. el-Kırâ’âtü’s-semânî li’l-Kur’âni’l-Kerîm. thk. İbrahim Atve Avaz - Ahmed Hüseyn Sakar. Kahire: Dâru Ahbâru’l-Yevm, 1995.
• Umânî, Ebû Muhammed Hasan b. Ali b. Saîd. el-Kitâbü’l-evsat fî ‘ulûmi’l-kırâ’ât. thk. İzzet Hasan. Dımaşk: Dârü’l-Fikr, 2006.
• Umânî, Ebû Muhammed Hasan b. Ali b. Saîd. el-Mürşid. thk. Hind bint Mansûr bint Avn Mansûr el-Abdelî. Mekke: Ümmü’l-Kura, 2002.
• Umânî, Ebû Muhammed Hasan b. Ali b. Saîd. el-Mürşid. thk. Muhammed b. Hamûd b. Muhammed el-Ezverî. Mekke: Ümmü’l-Kura, 2002.
• el-Fihrisü’ş-şâmil li’t-türâsi’l-Arabiyyi’l-İslâmiyyi’l-mahtût: el-fıkh ve usûluhû. 12 Cilt. Amman: Müessesetü Âli’l- Beyt li’l-Fikri’l-İslâmî, 1994.
• “el-Mukri’ el-ʿUmânî eş-Şâfiʿî Ebû Muhammed el-Hasen b Ali b. Saîd el-Umânî- eş-Şeyh Abdullah el-Kanûbî”. haz. İmâm Câbir b. Zeyd Kanalı. Youtube (3 Kasım 2019). https://www.youtube.com/watch?v=VLK0AzqdIjM