The Political Function of Space and the Reconstruction of Authority: An Analysis Through the Zokayd Madrasa in Nineteenth -Century Garzan

Öz

This study examines how the dissolution of the Kurdish beylik system in the Ottoman eastern provinces during the nineteenth century produced a vacuum of authority and how this vacuum was subsequently reconfigured through spatial practices and Sufi networks centered on the Zokayd Madrasa. Rather than treating the rise of sheikhly authority as a purely religious or political development, the study analyzes how space functioned as an active medium in the reconstruction of local authority during a period of institutional transition. The central argument is that authority in post-beylik Garzan did not emerge solely through the personal charisma of religious figures, but through the strategic spatial positioning of religious institutions within existing tribal and social configurations. Drawing on Henri Lefebvre’s conception of space as a socially and politically produced field, David Harvey’s emphasis on spatial processes in the formation of power relations, and Doreen Massey’s relational understanding of space as a node shaped by intersecting social forces, the study situates Zokayd within a broader theoretical framework concerned with the political production of space. This approach allows the article to contribute not only to regional historiography but also to discussions in the sociology of religion regarding the spatial foundations of religious authority. Methodologically, the study adopts a historical and descriptive design. It draws on Ottoman archival materials related to Garzan, local oral narratives and kilams circulating in the region, and field observations conducted in Zokayd and its surrounding villages. These sources are examined through a spatial–relational perspective that focuses on how everyday practices, institutional arrangements, and geographical positioning together shaped patterns of legitimacy and influence. The findings show that Zokayd occupied a critical position at the intersection of major tribal territories, including those of the Pencînarî, Babosî, and Silokî groups. This location enabled the Zokayd Madrasa, founded in the late nineteenth century by Sheikh ʿAbdulkahhār under the guidance of Sheikh Abdurrahman of Norşin, to function as more than a site of religious education. In line with patterns observed in the Khalidiyya tradition, trained sheikhs were encouraged to serve in socially and geographically meaningful locations, where mediation, hospitality, dispute resolution, and the coordination of social support were integral to everyday life. Through these practices, religious authority was embedded in routine social interactions rather than imposed as a formal political structure. The study concludes that the authority associated with Zokayd represents a spatial response to the institutional rupture created by the dismantling of the beylik system. While this authority did not crystallize into a durable political institution as Ottoman centralization intensified, it reflects a historically specific mode of governance grounded in spatial relations, religious legitimacy, and local social networks. By foregrounding these dynamics, the article emphasizes the centrality of space in understanding the formation of religious authority in the Garzan region during the nineteenth century.

Anahtar Kelimeler

• Sociology of Religion
• Religious Authority
• Garzan
• Zokayd Madrasa
• Node-Place

Mekânin Politikliği ve Otoritenin Yeniden İnşasi 19. Yüzyil Garzan’inda Zokayd Medresesi Üzerinden Bir Analiz

Öz

Bu çalışma, Osmanlı Devleti’nin 19. yüzyıldaki merkezileştirme politikaları sonrasında Garzan Beyliği’nin tasfiyesiyle ortaya çıkan otorite boşluğunun, mekânsal düzenlemeler ve tarikat ağları bağlamında nasıl yeniden şekillendiğini incelemektedir. Araştırmanın amacı, Zokayd merkezli Halidî yapının aşiret nüfuz alanlarının kesiştiği stratejik bir düğüm-mekânda konumlanmasının yerel otorite ilişkileri üzerindeki etkilerini analiz etmektir. Çalışmada Osmanlı arşiv belgeleri, Garzan’a özgü sözlü kültür metinleri (kilamlar ve anlatılar) ile Zokayd ve çevresinde gerçekleştirilen saha gözlemleri birlikte kullanılmış; veriler mekânsal–ilişkisel analiz yaklaşımıyla değerlendirilmiştir. İnceleme, Zokayd Medresesi çevresinde şekillenen ilmî, toplumsal ve arabuluculuk pratiklerinin beylik sonrası dönemde ortaya çıkan yerel güç ilişkileriyle bağlantısını tartışmaya açmaktadır. Bu bağlamda çalışma, merkezîleşme sürecinin taşrada ürettiği dönüşümlerin mekân ve tarikat ağları üzerinden okunabileceğini ileri sürmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Din Sosyolojisi
• Dinî Otorite Garzan
• Zokayd Medresesi
• Düğüm-mekân

Kaynakça

1. Aktaş, Ahmet. Böyle Buyurdu Şeyhim. Ankara: Araştırma Yayınları, 2020.
2. Aktay, Aydın. Bariyer Semtler Kimlikler Mekânlar. Ankara: Tezkire Yayınları, 2022.
3. Bedirhan, Abdurrezak. Abdurrezak Bedirhan Otobiyografya, çev. H. Cuni. İstanbul: Peri Yayınevi, 2000.
4. Bidlîsî, Şerefhan. Şerefname, çev. M. E. Bozarslan. İstanbul: Ant Yayınları, 1971.
5. BOA, Osmanlı Arşivi. Dâhiliye Nezareti Mektubi Kalemi [DH.MKT]. 409/28, 16 Safer 1313 (9 Temmuz 1895), Garzan Kazası.
6. BOA, Osmanlı Arşivi. Dâhiliye Nezareti Şifre Kalemi [DH.ŞFR]. 98/21, 26 Nisan 1919, Garzan Kazası.
7. BOA, Osmanlı Arşivi. Dâhiliye Nezareti Şifre Kalemi [DH.ŞFR]. 318/21, 25 Eylül 1903, Bitlis Vilayeti.
8. BOA, Osmanlı Arşivi. Dâhiliye Nezareti Şifre Kalemi [DH.ŞFR]. 319/25, 24 Ekim 1903, Bitlis Vilayeti.

9. BOA, Osmanlı Arşivi. Dâhiliye Nezareti Emniyet-i Umumiye Müdüriyeti Asayiş Şubesi [DH.EUM.AYŞ]. … , 4 Eylül 1337 (H), Garzan Kazası.
10. BOA, Osmanlı Arşivi. Dâhiliye Nezareti Mektubi Kalemi [DH.MKT]. 11/45, 25 Mart 1893, Garzan Kazası.
11. BOA, Osmanlı Arşivi. Dâhiliye Nezareti Tahrirat-ı Mektubi Kalemi Siyasi [DH.TMİK.S.]. 32/65, 8 Ağustos 1318, Garzan Kazası.
12. BOA, Osmanlı Arşivi. Dâhiliye Nezareti Mektubi Kalemi [DH.MKT]. 505/23, 12 Mayıs 1902, Bitlis Vilayeti.
13. BOA, Osmanlı Arşivi. Dâhiliye Nezareti Şifre Kalemi [DH.ŞFR]. 271/4, 28 Eylül 1900, Bitlis Vilayeti.
14. Bozarslan, Hamit. “Aşiretler ve Siyaset.” İçinde Aktör, Müttefik, Şaki: Kürt Aşiretleri, editör Tuncay Şur ve Yüksel Çakmak, 317–351. İstanbul: İletişim Yayınları, 2022.
15. Bruinessen, Martin van. Ağa, Şeyh, Devlet, çev. Bülent Yalkut. İstanbul: İletişim Yayınları, 2013.
16. Çakır, Mehmet Sait. “Siirt’te Bir Nakşî-Hâlidî Merkezi: Zokayd Tekkesi ve Medresesi.” Artuklu Akademi Dergisi 6/1 (2019): 1–33.
17. Campanile, Giancarlo R. P. Kürdistan Tarihi, çev. H. Bucak. İstanbul: Avesta Yayınları, 2009.
18. Cegerxwîn. Hayat Hikayem, çev. G. Fincan. İstanbul: Evrensel Yayınları, 2003.
19. Ceylan, Büşra. Şeyh Mahmud Zokaydî’nin Hayatı, Eserleri ve Tasavvufî Görüşleri. Yüksek lisans tezi, Şırnak Üniversitesi, 2021.
20. Engelhardt, Edouard. Tanzimat ve Türkiye, çev. A. Reşad. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 1999.
21. Güçlü, Beşir. Dengbêj Salihê Qubînî (Jîyan û Berhem). Yüksek lisans tezi, Mardin Artuklu Üniversitesi, 2019.
22. Harvey, David. Sosyal Adalet ve Şehir, çev. M. Moralı. İstanbul: Metis Yayıncılık, 2013.
23. Henning, Barbara. Narratives of the History of the Ottoman-Kurdish Bedirhani Family in Imperial and Post- Imperial Contexts. Bamberg: University of Bamberg, 2018.
24. İnalcık, Halil. Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300–1600), çev. Ruşen Sezer. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2003.
25. Jwaideh, Wadie. Kürt Milliyetçiliğinin Tarihsel Kökeni ve Gelişimi, çev. İ. Çek ve A. Duman. İstanbul: İletişim Yayınları, 2016.
26. Karataş, M. Veysel. “Yirminci Yüzyılın İlk Çeyreğinde Dengbêj Kilamlarında Batman’ın Sosyo-Politik Yapısı.” İçinde Geçmiş, Bugün, Gelecek Batman Uluslararası Sempozyumu Bildiriler Kitabı, editör İ. Demir, F. Korkmaz ve A. Manap, 296–317. Batman: Batman Üniversitesi Yayınları, 2022.
27. Karataş, M. Veysel. Türk Ulus Kimliğinin Oluşum Sürecinde Dâhil Edilmeyen Bir Alt Kimlik Olarak Kürt Kimliğinin Tepkisel İnşası. Doktora tezi, Sakarya Üniversitesi, 2022.
28. Kardam, Ahmet. Cizre-Bohtan Beyi Bedirhan: Direniş ve İsyan Yılları. Ankara: Dipnot Yayınları, 2011.
29. Kavak, Abdulcebbar. Mevlânâ Hâlid-i Bağdadî ve Hâlidî Tasavvuf Geleneğinin Tarihi Gelişim Süreci. Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi, 2013.
30. Kaya, İsmail. “Tarîkatların Dinî Gruplar Tipolojisindeki Yeri ve Sosyal Fonksiyonları.” Danişname 1 (2020): 55–83.
31. Kêvirbirî, Salih. Filîte Quto: Serpêhati. İstanbul: Weşanxane Nefel, 2002.
32. Kıran, Abdullah. “Bedlis Mirliği Hâkimiyetinde Muş.” Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 8 (UMS’20) (2020): 163–177.
33. Klein, Janet. The Margins of Empire: Kurdish Militias in the Ottoman Tribal Zone. Stanford: Stanford University Press, 2011.
34. Korkmaz, Engin. “Kürt Mirleri Üzerinden Söylenen Beyitlerin Hermenötik Analizi.” Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 12/1 (2023): 20–38.
35. Lefebvre, Henri. Mekânın Üretimi, çev. I. Ergüden. İstanbul: Sel Yayıncılık, 2014.
36. Massey, Doreen. For Space. London: SAGE Publications, 2005.
37. McDowall, David. A Modern History of the Kurds. London: Palgrave Macmillan, 2005.
38. Mills, C. Wright. Sosyolojik Tahayyül, çev. Ö. Küçük. İstanbul: Hil Yayınları, 2016.
39. Natali, Denise. The Kurds and the State. Syracuse: Syracuse University Press, 2005.
40. Nebez, Jemal. The Kurds: History and Culture, trans. H. Kuchler. London: WKA Publications, 2004.
41. Olgun, Said. “Beşar ve Cemil Çeto.” Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları Dergisi 16/31 (2017): 33–56.
42. Olson, Robert. The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925. Austin: University of Texas Press, 1989.
43. Sevgili, Abid. Şeyh Mahmud ez-Zokaydî ve ed-Dâ’ ve’d-Devâ’ Adlı Eseri. Yüksek lisans tezi, Dicle Üniversitesi, 2011.
44. Sevgili, Hamit. “Şeyh Mahmûd ez-Zokaydî ve İzâletü’ş-Şübhe fî Tezkiyetü’l-Luhûm fi’l-İslâm Adlı Eseri.” Siirt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3/2 (2016): 51–77.
45. Sevgili, Hamit. “Şeyh Mahmûd Zokaydî’nin ‘Kitâbu Âdâbi’l-Hukûkî ve Hüsnî’s-Suhbe’ Adlı Eseri Bağlamında Âdâb-ı Muâşeret ile İlgili Görüşleri.” Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 10 (2017): 599–621.
46. Sevgili, Macit. “Zokayd Medrese ve Tekkesinin Veysel Kareni Yöresindeki Etkileri.” İçinde Uluslararası Veysel Karani ve Manevî Kültür Mirasımız Sempozyumu Bildirileri, editör Mehmet Bilen ve Şevki Efe, 193–213. Ankara: Matser Basım Yayın, 2012.
47. Thompson, E. P. The Making of the English Working Class. New York: Vintage Books, 1963.