İslâmî Literatürde Hilâl Beytinden Yararlanma

Öz

Şairi ve telif tarihi belirlenemeyen “hilâl beyti”, hicrî X. yüzyılın ilk yarısından itibaren İslâmî ilimlerde kullanılmaya başlanmış; özellikle son iki yüzyılda bu beyitten istifade yaygınlık kazanmıştır. Bu çalışma, beytin farklı disiplinlerdeki kullanım biçimlerini ve işlevlerini ele almaktadır. Geniş çaplı literatür taraması sonucunda Hanefî, Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî/Selefî âlimlerin farklı coğrafyalarda ve alanlarda bu beyte yer verdiği tespit edilmiştir. Beytin herhangi bir divana aidiyeti belirlenememiş; farklı rivayet varyantlarıyla aktarıldığı görülmüştür. Tefsir, hadis, fıkıh, kelâm, tasavvuf, coğrafya ve sözlük bilimi gibi alanlarda kullanılan beytin iki temel işlev üstlendiği anlaşılmıştır. Buna göre beyit, tasavvufî bağlamda keşfî bilginin kabulünü desteklemek için kullanılırken, diğer alanlarda ise delile dayalı bilgi üretiminde uzman otoriteye başvurulması gerektiğini vurgulayan edebî bir araç olarak işlev görmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• fıkıh
• hadis
• tasavvuf
• hilal beyti.

Utilising the Hilal Bayt in Islamic Literature

Öz

Poetry has long functioned in Islamic intellectual tradition as a powerful rhetorical device employed to strengthen arguments, clarify meanings, and persuade audiences. Within this framework, the so-called Bayt al-Hilāl, composed in the khafīf metre and of uncertain authorship and date, represents a striking example. Although its earliest attestations can be traced to the first half of the 10th Hijrī century, its circulation and usage have expanded significantly, particularly over the last two centuries. This study investigates the transmission, variants, and disciplinary applications of the couplet across a broad spectrum of Islamic sciences. A comprehensive survey reveals that Bayt al-Hilāl appears in diverse fields, including tafsīr, fiqh, ḥadīth, kalām, sectarian history, sīra, lexicography, geography, and Sufism. The most commonly transmitted version encourages deference to those who possess direct knowledge: “If you cannot see the crescent, then trust those who have seen it.” Variants of the couplet, such as substitutions of fa-sallim with fa-ṣaddiq and bi’l-abṣār with bi’l-aʿyān, reflect processes of semantic transmission (riwāya maʿnawiyya) rather than strict textual preservation. While these variations do not disrupt the poetic metre, certain renditions—particularly that of al-Albānī—represent substantial paraphrasing that diverges from the original form. The couplet is cited by scholars of various legal and theological affiliations, including Ḥanafī, Mālikī, Shāfiʿī, and Ḥanbalī/Salafī traditions, demonstrating its broad acceptance across intellectual boundaries. In tafsīr literature, it is frequently invoked to support the acceptance of Sufi interpretations concerning metaphysical realities beyond rational comprehension. Notably, exegetes such as al-Khafājī, Ibn ʿAjība, and al-Ālūsī employ the verse, sometimes critically, within discussions of ishārī exegesis. Conversely, in the field of Qurʾānic sciences, beginning with al-Zurqānī’s Manāhil al-ʿIrfān, the couplet is recontextualized within the framework of linguistic inimitability (iʿjāz), marking a shift from mystical epistemology to domains open to rational inquiry and scholarly debate. In legal theory and practice, the verse has been used since the 10th Hijrī century to advocate reliance on qualified experts, a theme continued by later jurists such as Ibn ʿĀbidīn and al-Albānī. Similarly, in ḥadīth scholarship and kalām, it appears in discussions concerning authority, interpretation, and contested issues such as knowledge of the unseen. Its presence in lexicography and geography further underscores its adaptability as a general epistemic principle emphasizing trust in expertise. Ultimately, Bayt al-Hilāl functions as a versatile rhetorical tool appropriated by diverse intellectual traditions. While Sufi authors employ it to legitimize knowledge derived from mystical unveiling (kashf), non-Sufi scholars reinterpret it to affirm reliance on empirically and rationally grounded expertise. This dual usage highlights the couplet’s enduring significance as a shared yet contested instrument of epistemological justification in Islamic thought.

Anahtar Kelimeler

• Tafsīr
• Fiqh
• Ḥadīth
• Sufism
• Hilāl Couplets.

Kaynakça

1. Aḥmed İbn Ḥasen el-Muʿallim. el-Ḳubūriyye fi’l-Yemen, ts.
2. ʾĀl Bū Ṭāmī, Aḥmed İbn Ḥacer. eş-Şeyḫ Muḥammed İbn Abdilvehhāb el-Muceddid el-Mufterā ʿaleyh. Birleşik Arap Emirlikleri: Dāru’l-Fetḥi’ş-Şāriḳa, 1995.
3. Āl Ġāzī, Melle Ḥuveyş. Beyānu’l-Meʿānī. Dımeşḳ: Maṭbaʿatu’t-Teraḳḳī, 1965.
4. Aldemir, Halil. "ez-Zürkânî’nin Menâhil’de Şiirlerden Yararlanması", darulfunun ilahiyat 37/1:80-127.
5. Algül, Hüseyin. “el-Mevâhibü’l-Ledünniyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/421. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
6. ʿAli el-Ḳārī, Ebu’l-Ḥasen Muḥammed. Mirḳātu’l-Mefātīḥ Şerḥu Mişḳāti’l-Meṣābīḥ. Beyrut: Dāru’l-Fikr, 2022.
7. ʾĀlūsī, Maḥmūd İbn ʿAbdullāh el-Ḥuseynī el-. Rūḥu’l-Meʿānī. thk. ʿAlī ʿAbdubārī ʿAṭiyye. 16 Cilt. Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1415.
8. ʿAṭṭār, Ḥasen İbn Muḥammed el-. Ḥāşiyetu’l-ʿAṭṭār ʿalā Şerḥi’l-Celāl el-Maḥallī ʿalā Cemʿı’l-Cevāmiʿ. b.y.: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, t.s.

9. Beyḍāvī, Nāṣıruddīn Ebū Saʿīd eş-Şīrāzī el-. Envāru’t-Tenzīl ve Esrāru’t-Teʾvīl. thk. Muḥammed ʿAbdurraḥmān el-Marʿaşlī. Beyrut: Dāru ʾİḥyāʾi’t-Turās̠i’l-ʿArabī, 1418.
10. Drāz, Muḥammed ʿAbdullāh. en-Nebeʾu’l-ʿAẓīm. Mısr: ʿĀlemu’lʾĀdāb li’t-Terceme ve’n-Neşr, 2022.
11. Ebu’l-Berakāt el-ʾĀlūsī, Nuʿmān İbn Muḥmūd. Cilāu’l-ʿAyneyn fī Muḥākemeti’l-ʾAḥmedeyn. y.y.: Matbaʿatu’l-Medenī, 1981.
12. Ebū Dāvūd, Suleymān İbn el-ʾEşʿas̱ es-Sicistānī. es-Sunen. 4 Cilt. Beyrut: Dāru’l-Kitābi’l-ʿArabī, ts.
13. Elbānī, Muḥammed Nāṣıruddīn el-. Taḥrīmu’ṭ-Ṭarab. Beyrut: Muessesetu’r-Reyyān, 2005.
14. Ensārī, Ḥammād İbn Muḥammed el-. “Eyne’l-Ḳamer” 3/6 (ts.), 126-133.
15. ez-Zebīdī. Tācu’l-ʿArūs. thk. ʿAbdussettār Aḥmed Ferrāc v.dğr. Kuveyt: Maṭbaʿatu Ḥukūmeti’l-Kuveyt, 1965.
16. Fehd er-Rūmī. Dirāsāt fī ʾŪlūmi’l-Ḳurʾāni’l-Kerīm. y.y., Y. y., 2003.
17. Heyet. el-Mevsūʿatu’l-Kur’āniyye el-Muteḫaṣṣıṣa. Mısır: el-Meclisu’l-ʾAʿlā li’ş-Şuʾūni’l-İslāmiyye, 2022.
18. Heyet. Mevsūʿatu’r-Rad ʿale’ṣ-Ṣūfiyye, ts.
19. Heytemī, İbn Ḥacer el-Mekkī el-. el-Fetāvā el-Kubrā el-Fıḳhiyye. Mısır, ts.
20. İbn İyās, Muaḥmmed İbn Aḥmed. Bedāʾiʿu’z-Zuhūr fī Vekāʾiʿı’d-Duhūr. Beyrut: el-Maʿhedu’l-Elmānī li’l-Ebhās̱i’ş-Şarḳıyye, 1960.
21. İbn ʿĀbidīn, Muḥammed Emīn. Ḥāşiyetu Raddi’l-Muḫtār. Mısır: Şeriketu Mektebeti ve Maṭbaʿati Muṣṭafā el-Bābī el-Ḥalebī ve Evlādihi, 1966.
22. İbn ʿAcībe, Aḥmed İbn Muḥammed İbn el-Mehdī İbn ʿAcībe el-Ḥasenī el-İdrīsī eş-Şāẕelī el-Fāsī. el-Baḥru’l-Medīd fī Tefsīri’l-Ḳurʾāni’l-Mecīd. thk. Aḥmed ʿAbdullāh el-Ḳuraşī Raslān. Kahire, 1419.
23. Ḳazvīnī, Zekeriyyā İbn Muḥammed el-. ʾĀs̱āru’l-Bilād ve ʾAḫbāru’l-ʿIbād. Beyrut: Dāru Ṣādır, ts.
24. Kibrīt, Muḥammed İbn Abdillāh. Riḥletu’ş-Şitā ve’ṣ-Ṣayf. Beyrut: el-Mektebu’l-İslāmī, 1385.
25. Maḫlūf, Ḥaseneyn Muḥammed. Fetāvā Şerʿıyye ve Buḥūs̱ İslāmiyye II. Mısır: Dāru’l-Kitābi’l-ʿArabī, 1952.
26. Munaẓẓamatu’l-Muʾtemeri’l-İslāmī. “Mecelletu Mecmaʿı-l-Fıḳhı’l-İslāmī” 2/2 (1986).
27. Munaẓẓamatu’l-Muʾtemeri’l-İslāmī. “Mecelletu’l-Mecmaʿı’l-Fıkḳhi’l-İslāmī” 3/4 (1988).
28. Muṭʿınī, Abdulʿāẕīm İbrāhīm Muḥammed el-. Ḫaṣāʾiṣu’t-Taʿbīri’l-Ḳurʾānī ve Simātuhu’l-Belāġıyye. Kahire: Mektebetu Vehbe, 1992.
29. Nesāʾī, Ebū ʿAbdirraḥmān ʾAḥmed İbn Şuʿayb en-. es-Sunenu’l-Ḳubrā. 12 Cilt. Beyrut: Muessesetu’r-Risāle, 2001.
30. Nesāʾī, Ebū ʿAbdirraḥmān ʾAḥmed İbn Şuʿayb en-. Sunenu’n-Nesāʾī. 8 Cilt. y.y.: Dāru’r-Risāleti’l-Ālemiyye, 2018.
31. Ṣāvī, Ebu’l-ʿAbbās Aḥmed İbn Muḥammed el-Halvetî eṣ-. Ḥāşiyetu’ṣ-Ṣāvī ʿala’ş-Şerḥı’ṣ-Ṣaġīr. y.y.: Dāru’l-Maʿārif, ts.
32. Sehārenpūrī, Ḫalīl Aḥmed es-. Bezlu’l-Mechūd fī Ḥalli Suneni Ebī Dāvūd. Hind: Merkezu’ş-Şeyḫ Ebi’l-Ḥasen en-Nedevī, 2006.
33. Shaikh Husayn, Ahmad. “Anlamsal ve Yapısal Açıdan İslamî ve Edebî Süsleme Sanatları”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/7 (01 Aralık 2017): 159-186. https://izlik.org/JA39CC55DD.
34. Subkī, Tācuddīn Abdulvehhāb es-. Cemʿu’l-Cevāmi fī ʾUsūli’l-Fıḳh. Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 2002.
35. Suleymān İbn Seḥmān. eṣ-Ṣavâʿiḳu’l-Mursele. Riyad: Dāru’l-ʿĀṣıme, ts.
36. Şarḳavī, Aḥmed Muḥammed Sālim eş-. Mevḳıfu’ş-Şevkānī fī Tefsīrihī mine’l-Munāsebāt. y.y., ts.
37. Şihābuddīn el-Ḫafācī, Aḥmed İbn Muḥammed. ʿInāyetu’l-Ḳāḍī ve Kifāyetu’r-Rāḍī ʿalā Tefsīri’l-Beyḍāvī. Beyrut: Dāru Ṣādır, ts.
38. Ṭaḥṭāvī, ʿAli Aḥmed Abdulʿāl eṭ-. ʿAvnu’l-Ḥanān fī Şerḥi’l-Ems̱āl. Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 2004.
39. Tirmiẕī, Ebū ʿĪsā Muḥammed İbn ʿĪsā et-. Sunenu’t-Tirmiẕī. 6 Cilt. y.y.: Dāru’r-Risāleti’l-Ālemiyye, 2009.
40. ʿUceyrī, Abdullah İbn Ṣāliḥ el-. Maʿālim ve Menārāt. eẓ-Ẓahrān: ed-Duraru’s-Seniyye, 1433.
41. Zebīdī, Muḥammed İbn Muḥammed el-Ḥuseynī ez-. İtḥāfu’s-Sādeti’l-Muttaḳīn. Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, ts.
42. Ẕehebī, Muḥammed Ḥuseyn eẕ-. Tefsīru İbn ʿArabī li’l-Ḳurʾān Ḥaḳīḳatuhū ve Ḫaṭaruhū. el-Medine: el-Cāmiʿatu’l-İslāmiyye, ts.
43. Zehebî, Muhammed Hüseyin ez-. Tefsir Tarihi II. çev. Aydın Temizer vd. İstanbul: Beka Yayıncılık, İkinci Baskı., 2022.
44. Zürkânî, Muhammed Abdulazîm ez-. Kur’ân İlimleri Menâhilu’l-’Irfân Tercümesi. çev. Halil Aldemir-Ramazan Şahan. 2 Cilt. İstanbul: Beka Yayıncılık, 2015.