Logical Fallacies in Ibn Ḥazm’s Thought

Öz

Classical logic aims to ensure accurate thinking by strengthening human reasoning. However, achieving this goal requires not only the knowledge of truth but also the recognition of pseudo-truths and deceptive arguments that mislead the intellect. Ibn Hazm of Cordoba (d. 1064), a preeminent figure in Andalusian Islamic thought, holds that awareness of logical fallacies is a fundamental prerequisite for attaining the truth. This study systematically examines Ibn Hazm’s approach to logical fallacies within the framework of his work et-Taqrīb li Ḥaddi’l-Manṭiq. The primary objective is to demonstrate that, according to Ibn Hazm, identifying logical fallacies is not merely a technical matter of syllogism but a necessary instrument for making the individual intellectually autonomous. A descriptive and analytical method is adopted in this research. Unlike many of his predecessors, Ibn Hazm aimed to transform logic into an accessible discipline for students of jurisprudence (fiqh) and theology (kalam), thereby removing it from the monopoly of philosophers. In line with this objective, he preferred everyday language and religious examples over complex philosophical terminology, striving to show that logical principles are valid in both the natural sciences and religious disciplines. Ibn Hazm treats the subject of logical fallacies under the heading of "demonstration" (burhan). This choice reflects his conviction that a seeker of truth must be prepared to confront and analyze the arguments of sophists. This research identifies and categorizes fifteen distinct logical fallacies within Ibn Hazm’s framework, bifurcating them into material and formal categories. These fallacies cover a wide spectrum, ranging from linguistic ambiguities—such as the erroneous use of homonymous terms and grammatical errors—to structural errors concerning the syllogism, such as invalid generalizations and the failure to establish a valid "middle term" (hadd-i mushtarak). One of the most remarkable aspects of Ibn Hazm’s approach is the moral dimension he assigns to logic. He interprets the prophetic tradition "He who deceives us is not one of us" as an epistemic principle. For him, the distortion of truth or the presentation of falsehood as truth is a moral violation. By exposing these sixteen logical fallacies, Ibn Hazm aims to protect the "epistemic security" of the individual's mental world. The study concludes that Ibn Hazm’s approach to logical fallacies provides a robust foundation for the attitude defined today as critical thinking. His emphasis on identifying errors both facilitates the attainment of truth and empowers individuals against intellectual manipulation. Mastery of these fallacies transforms the seeker of knowledge from a passive recipient to an active participant. Ultimately, Ibn Hazm’s understanding of logic aims to bring the individual to a state of taking responsibility for knowledge as an epistemic agent on the journey toward truth. In this context, it is possible to assert that awareness of logical fallacies renders the individual intellectually more liberated.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Philosophy
• Et-Taqrîb
• Logical Fallacies
• Critical Thinking

İbn Hazm Düşüncesinde Mantık Yanlışları

Öz

Bu çalışmada, Endülüs İslam düşüncesinin önemli bir ismi olan İbn Hazm’ın (ö. 1064) mantık yanlışlarına yaklaşımı konu edilmiştir. Çalışmanın amacı İbn Hazm’ın belirlediği mantık yanlışlarını inceleyerek bu hataları bilmenin kişinin hakikate ulaşma sürecine olan katkılarını ortaya koymaktır. Müellifin et-Takrîb li Ḥaddi’l-Manṭık isimli eseri merkeze alınarak yapılan incelemede, mantık yanlışlarının yalnızca teknik birer muhakeme kusuru değil, aynı zamanda hakikati tahrif eden ahlâkî bir problem alanı olduğu sonucuna varılmıştır. İbn Hazm, Aristotelesçi geleneği takip ederek Organon’a benzer bir şekilde kurguladığı eserinde mugalataları "Burhan" bölümü altında işleyerek onları doğru düşünmenin ayrılmaz bir parçası kılmıştır. Makalede tespit edilen ve içeriksel ve şekilsel olarak iki ana başlık altında ele alınan on beş mantık yanlışı, kıyasın hatalı kurulması, dilsel belirsizlikler, yanlış genellemeler, özdeşlik ve nedensellik ilişkilerinin yanlış inşa edilmesi şeklindeki temalarda yoğunlaşmaktadır. Nihai olarak İbn Hazm’ın bu çabası, edilginlikten kurtararak kendi bilme süreçlerinin sorumluluğunu üstlenen bir aşamaya getirmeyi hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Felsefesi
• et-Takrîb
• Mantık Yanlışları
• Eleştirel Düşünme

Kaynakça

1. Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2012.
2. Altunya, Hülya. “İbn Hazm’a Göre Anlamın Nesnelleştirilmesindeki Mantığın Rolü”. Milel ve Nihal 6/3 (2009), 125-144.
3. Aristoteles. Birinci Çözümlemeler. çev. Ali Houshiary. Dost Kitabevi, 2000.
4. Aristoteles. Sofistçe Çürütmeler. çev. Y. Gurur Sev. İstanbul: Pinhan Yayıncılık, 2019.
5. Bentham, Jeremy. The Book of Fallacies: From Unfinished Papers of Jeremy Bentham. London: J. and H. L. Hunt, 1824. http://archive.org/details/bookoffallaciesf00bent
6. Chejne, Anwar G. “Ibn Hazm of Cordova on Logic”. Journal of the American Oriental Society 104/1 (1984), 57-72. https://doi.org/10.2307/602642
7. Ece, Muhammet Nasih. “Dinsel Bağlamıyla İbn Hazm’ın Mantık Felsefesi”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi XXI/2 (2022), 1239-1264.
8. Emiroğlu, İbrahim. Mantık Yanlışları. Ankara: Elis Yayınları, 2017.

9. Ennis, Robert H. “A Logical Basis for Measuring Critical Thinking Skills”. Educational Leadership 43/2 (1985), 44-48.
10. Falcon, Andrea. “Commentators on Aristotle”. The Stanford Encyclopedia of Philosophy. ed. Edward N. Zalta - Uri Nodelman. Metaphysics Research Lab, Stanford University, Winter 2025., 2025. https://plato.stanford.edu/archives/win2025/entries/aristotle-commentators/
11. Guerrero, Rafael Ramón. “Aristotle and Ibn Ḥazm. On the Logic of the Taqrīb”. Ibn Ḥazm of Cordoba The Life and Works of a Controversial Thinker. ed. Camilla Adang vd. 403-416. Brill, 2013. https://doi.org/10.1163/9789004243101_014
12. Hansen, Hans. “Fallacies”. The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2024 Edition). ed. Edward N. Zalta - Uri Nodelman. Metaphysics Research Lab, Stanford University, 2024. https://plato.stanford.edu/entries/fallacies/
13. Hitchcock, David. “Critical Thinking”. The Stanford Encyclopedia of Philosophy. ed. Edward N. Zalta - Uri Nodelman. Metaphysics Research Lab, Stanford University, Summer 2024., 2024. https://plato.stanford.edu/archives/sum2024/entries/critical-thinking/
14. Homer. Iliad, Volume I: Books 1-12. ed. William F Wyatt. çev. Murray. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1924. https://www.loebclassics.com/view/LCL170/1924/volume.xml
15. İbn Hazm. el-İhkâm fî usuli’l-ahkâm. thk. Muhammed Ahmed Abdülaziz. Kahire: Mektebetu Atıf, 1978.
16. İbn Hazm. et-Takrîb li-haddi’l-mantık = Mantık ve Dini İlimler: İnceleme-Metin-Çeviri. ed. Ferruh Özpilavcı. çev. İbrahim Çapak - Yusuf Arıkaner. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2018.
17. İbn Hazm. “et-Tevkîf alâ Şârii’n-Necât bi İhtisâri’t-Tarîk”. Resâilu İbn Hazm el-Endelûsî. thk. İhsan Abbas. 43-55. Mısır: Mektebetu’l-Hâncî, ts.
18. İbn Hazm. “Risâletu merâtibi’l-ulûm”. Resâilu İbn Hazm el-Endelûsî. thk. İhsan Abbas. 59-90. Mısır: Mektebetu’l-Hâncî, ts.
19. Kutluer, İlhan. “Bir Reddiyenin Anatomisi: İbn Hazm’a Nisbet Edilen er-Redd ’ale’l-Kindî el- Feylesûf Adlı Risalenin Tahlili”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3 (2001), 23-40.
20. Montada, Josep Puig. “Reason and Reasoning in Ibn Ḥazm of Cordova (d. 1064)”. Studia Islamica 92 (2001), 165-185. https://doi.org/10.2307/1596196
21. Müslim, Ebü’l-Huseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiu’s-sahîh. thk. M. Fuâd Abdulbâkî. Beyrut: Dâru ihyâi’t-türâsi’l-Arabî, ts.
22. Rescher, N. - Schagrin, M. L. “Fallacy”. Encyclopedia Britannica (February 13, 2026.), 2026. https://www.britannica.com/topic/fallacy
23. Saruhan, Müfit Selim. “Zahiriliğin Öncüsü İbn Hazm’da Felsefî Meseleler”. Dini Araştırmalar 9/25 (01 Haziran 2006), 159-180.
24. Shamma, Tarek. “Commentary”. Anthology of Arabic Discourse on Translation. ed. Tarek Shamma - Myriam Salama-Carr. 103-104. London: Routledge, 2021. https://doi.org/10.4324/9781003247784