The Spatial Construction of Sacred Mountains and Collective Memory in the Seyahatnâme of Evliyâ Çelebi

Öz

This study examines how mountains in Evliyā Çelebi's 17th-century Seyāḥatnāme are socially constructed as sacred spaces and carriers of collective memory through narrative practices. The central research problem addresses the mechanisms by which mountain narratives transform physical geographical formations into socially produced spaces that generate sacredness, sustain memory, and establish normative order. The research is situated within three interconnected scholarly gaps. While pre-Islamic mountain cults have been documented by scholars, the spatial production of sacredness in Islamic contexts remains underexplored. Existing Seyāḥatnāme studies tend to prioritize historical geography or literary features rather than sociological mechanisms of sacred space construction. Furthermore, although sacred geography has been examined phenomenologically, applying spatial production theory and memory studies to Ottoman-era texts represents a novel contribution. The theoretical framework integrates Lefebvre's production of space, Halbwachs's collective memory, and Nora's sites of memory. Together, these frameworks reveal how mountains are transformed from perceived into lived space, how memories attached to specific places become socially retrievable, and how memory sites emerge when living memory begins to fade and requires deliberate preservation through narrative and ritual. The study employs qualitative hermeneutic document analysis within an interpretivist paradigm, treating the Seyāḥatnāme as a text requiring deep contextual interpretation. All ten volumes were systematically surveyed, yielding 35 mountain references. These were coded according to sacredness indicators: divine or prophetic attribution, mythological anchoring, saints' shrines, pilgrimage practices, and taboo motifs. Purposive sampling with maximum variation resulted in detailed analysis of five mountains across Anatolia: Süphan, Cudi, Erciyes, Dideban and Nemrut. Analysis reveals three interlocking dimensions. First, mountains function as memory nodes where sacred history is spatially anchored. Mount Cudi exemplifies this through the Quranic account of Noah's Ark, while Mount Dideban preserves Alexander the Great's historical presence through inscriptions. As Halbwachs argues, the mountain's physical permanence guarantees narrative transmission across generations. Second, mountains constitute sites of mythological syncretism where pre-Islamic motifs are interwoven with Islamic frameworks. Mount Süphan's dragon narrative reinterprets ancient Turkic mythology through Islamic heroic figures, while Mount Erciyes translates traditional mountain spirit beliefs into Islamic mystical vocabulary. Communities do not abandon old sacred meanings but rearticulate them within new legitimizing frameworks. Third, through memory anchoring and syncretism, mountains emerge as mechanisms of spiritual authority that regulate behavior via prohibition and punishment narratives. Taboo motifs at Süphan and petrification stories at Nemrut translate sacred imperatives into everyday behavioral regulation, producing what Lefebvre terms hegemonic space, naturalized power that presents itself as inherent rather than socially constructed.

Anahtar Kelimeler

• Sociology of Religion
• Production of Space
• Sites of Memory
• Sacred Authority
• Mythological Syncretism

Evliyâ Çelebi Seyahatnâme’sinde Kutsal Dağların Mekânsal İnşası ve Kolektif Bellek

Öz

Bu çalışma, Evliyâ Çelebi'nin Seyahatnâme'sinde dağlara ilişkin anlatıları kutsal mekân ve kolektif bellek üretimi bağlamında incelemektedir. Anlatılar, kutsallık atfı, mitik kökenler, velî anlatıları, ritüel pratikler ve tabu motifleri ekseninde tematik olarak kategorize edilip hermenötik yaklaşımla analiz edilmiştir. Kuramsal çerçeve Henri Lefebvre'in mekânın üretimi, Maurice Halbwachs'ın kolektif hafıza ve Pierre Nora'nın hafıza mekânları kavramlarına dayanmaktadır. Çalışma, yorumsamacı paradigma çerçevesinde nitel araştırma deseniyle kurgulanmış, veri toplama tekniği olarak doküman incelemesi ve analiz yöntemi olarak ise hermenötik metin analizi benimsenmiştir. Seyahatnâme’nin 10 cildi taranarak tespit edilen Süphan, Cudi, Erciyes ve Nemrut gibi Anadolu dağlarına odaklanan bulgular üç temel boyut ortaya koymaktadır. Dağlar, kutsal tarihin mekâna kazındığı hafıza düğümleri olarak işlev görmekte, İslâm öncesi ve İslâmî motiflerin iç içe geçtiği mitolojik senkretizm alanları oluşturmakta ve normları belirleyen ve davranışı düzenleyen manevî otorite mekanizmaları üretmektedir. Sonuç itibarıyla Seyahatnâme'de dağlar, kutsalı, hafızayı ve toplumsal düzeni birlikte kuran birer mekânsal gerçeklik olarak karşımıza çıkmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Din Sosyolojisi
• Mekânın Üretimi
• Hafıza Mekânları
• Kutsal Otorite
• Mitolojik Senkretizm

Etik Beyan

Etik beyan gerekmemektedir.

Kaynakça

1. Aksoy Sheridan, R. Aslıhan. “Seyahatname’de Sözlü Kültür ve Anlatım Etkisi”. Milli Folklor 23/92 (2011), 41-52.
2. Aydoğan, Ömer. Anadolu Dağ Efsaneleri: İnceleme – Metin. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
3. Bayat, Fuzuli. “Türk Mitolojisinde Dağ Kültü”. Folklor/Edebiyat 12/46 (2006), 47-60.
4. Baycar, Hamdullah. “Evliya Çelebi Seyahatnamesine göre 17. Yüzyıl Osmanlı Kadınları”. Bilimname 47 (2022), 773-797. https://doi.org/10.28949/bilimname.1050129
5. Baydur, Nezahat. Anadolu’daki Kutsal Dağlar Dağ-Tanrılar: Klasik Çağ. Bağcılar, İstanbul: Graphis Yayınları, 1994.
6. Berger, Peter. Kutsal Şemsiye: Dinin Sosyolojik Teorisinin Ana Unsurları. çev: Ali Coşkun. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2011.
7. Boratav, Pertev Nailî. Türk Mitolojisi: Oğuzların - Anadolu, Azerbaycan ve Türkmenistan Türklerinin Mitolojisi. Ankara: Bilge Su, 2012.
8. Çandarlı Şahin, Aslı. “Kazdağları’ndan Sandras’a Tahtacı Türkmen Kültüründe Eski Türk Dininin İzleri”. Folklor Akademi Dergisi 5/2 (2022), 215-230. https://doi.org/10.55666/folklor.1085301

9. Dankoff, Robert. An Ottoman Mentality: The World of Evliya Çelebi. Leiden Boston: BRILL, 2006. https://doi.org/10.1163/9789047410379
10. Dingil, Fatma Aysel. İslam Öncesi Türk Kültüründe Kutsallik İzafe Edilen Maddi Unsurlar. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2012.
11. Durkheim, Emile. Dini Hayatın İlkel Biçimleri. çev: Fuat Aydın. İstanbul: Ataç Yayınları, 2005.
12. Duymaz, Ali. “Kaz Dağı ve Sarıkız Efsaneleri Üzerine bir Değerlendirme”. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 4/5 (2001), 88-102.
13. Eliade, Mircea. Kutsal ve Kutsal-Dışı. çev. Ali Berktay. İstanbul: Alfa, 2017.
14. Evliya Çelebi. Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi. ed. Seyit Ali Kahraman - Yücel Dağlı. 1. Kitap. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2003.
15. Evliya Çelebi. Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi. ed. Seyit Ali Kahraman - Yücel Dağlı. 2. Kitap. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2005.
16. Evliya Çelebi. Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi. ed. Seyit Ali Kahraman - Yücel Dağlı. 3. Kitap. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2006.
17. Evliya Çelebi. Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi. ed. Seyit Ali Kahraman - Yücel Dağlı. 4. Kitap. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2010.
18. Evliya Çelebi. Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi. ed. Seyit Ali Kahraman. 5. Kitap. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2010.
19. Evliya Çelebi. Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi. ed. Seyit Ali Kahraman. 6. Kitap. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2010.
20. Evliya Çelebi. Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi. ed. Seyit Ali Kahraman. 7. Kitap. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2011.
21. Evliya Çelebi. Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi. ed. Seyit Ali Kahraman. 8. Kitap. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2011.
22. Evliya Çelebi. Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi. ed. Seyit Ali Kahraman. 9. Kitap. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2011.
23. Evliya Çelebi. Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi. ed. Seyit Ali Kahraman. 10. Kitap. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2011.
24. Gadamer, Hans-Georg. Hakikat ve Yöntem. çev. Hüsamettin Arslan - İsmail H. Yavuzcan. 1. Cilt. İstanbul: Paradigma Yayıncılık, 2008.
25. Gadamer, Hans-Georg. Hakikat ve Yöntem. çev. Hüsamettin Arslan - İsmail H. Yavuzcan. 2. Cilt. İstanbul: Paradigma Yayıncılık, 2009.
26. Gül, Ahmet. “Dağın Öteki Yüzü: Sûfî Tefsirde Dağ Metaforu”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/25 (2020), 512-532. https://doi.org/10.35415/sirnakifd.774766
27. Güneş, Hüseyin - Gülenç, Ahmet. “Evliya Çelebi Seyahatnamesinde Nuh Tufanı ve Cudi Dağı”. 2. Uluslararası Nuh Tufanı ve Cudi Dağı Sempozyumu. 31-43. Şırnak: Şırnak Üniversitesi, 2021.
28. Halbwachs, Maurice. Kolektif Hafıza. çev. Banu Barış. Ankara: Heretik Yayınları, 2017.
29. İnan, Abdülkadir. Tarihte ve Bugünde Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1986.
30. Kanter, Özden. “Mitolojilerdeki Kutsal /Seçilmiş Lider Anlatımlarının Modern Toplumlardaki Yansımaları”. Journal of International Social Research 12/66 (2019), 1321-1326. https://doi.org/10.17719/jisr.2019.3673
31. Kanter, Özden. Mitolojinin Anadolu İnançlarına Etkisi: Bir Kültürel Teoloji İncelemesi. Ankara: Eski Yeni Yayınları, 2019.
32. Kılıç, Davut. “Evliya Çelebi Seyahatnâme’sinde Ermeniler ve Kutsal Mekânları”. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi 11/2 (2011), 99-116.
33. Kiyat, Arzu. “Kırgız Kültüründe Kanlı ve Kansız Kurban Geleneği: Tülöö”. Milli Folklor 18/143 (2024), 53-64. https://doi.org/10.58242/millifolklor.1306707
34. Kocaman, Kasım - Göküş, Şeref. “Evliya Çelebi’nin Osmanlı Coğrafyasındaki Medreselerle İlgili İzlenimleri”. Hitit İlahiyat Dergisi 23/1 (2024), 371-392. https://doi.org/10.14395/hid.1437833
35. Kocaman, Kasım - Sakallıoğlu, Hayati. “Evliya Çelebi’nin Seyahatnamesine Göre 17. Yüzyılda Dinî Eğitim Kurumu Olarak Osmanlı Darülkurraları”. Turkish Academic Research Review - Türk Akademik Araştırmalar Dergisi [TARR], 1447-1482. https://doi.org/10.30622/tarr.1024230
36. Lefebvre, Henri. Mekanın Üretimi. çev. Işık. Ergüden. İstanbul: Sel Yayıncılık, İkinci Baskı. 2014.
37. Marshall, Gordon. Sosyoloji Sözlüğü. çev. Osman Akınhay - Derya Kömürcü. Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları, 2005.
38. Marım, Yüksel. “Dağ Kültü, Eren Kültü ve Ocak Kültünün Günümüze Yansıyan İzleri: Denizli Baharlar ve Beyağaç Örneği”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 102 (2022), 405-424. https://doi.org/10.34189/hbv.102.020
39. Mete, Barış. “Magical Realism in Evliya Çelebi’s Seyahatname”. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 53 (2025), 39-50. https://doi.org/10.21497/sefad.1550510
40. Nora, Pierre. Hafıza Mekanları. çev. Mehmet Emin Özcan. İstanbul: Dost Kitabevi Yayınları, 2006.
41. Ocak, Ahmet Yaşar. Kültür Tarihi Kaynağı Olarak Menâkıbnâmeler: Metodolojik bir Yaklaşım. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1992.
42. Oğuz Ekici, Açelya. “Kelkit Çayının Kötücül Kadınları: Alkarısı ve Kıllıkız”. Milli Folklor 19/146 (2025), 77-87. https://doi.org/10.58242/millifolklor.1444935
43. Okumuş, Ejder. “Evliya Çelebi Seyahatnâme’sinde Tatvan ve Çevresi”. Türkiyat Araştırmaları Dergisi 24 (2008), 187-216.
44. Ögel, Bahaeddin. Türk Mitolojisi: Kaynakları ve Açıklamaları ile Destanlar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1971.
45. Özay, Yeliz. “Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nde Garâib bir Anlatı: Hz. Ali Kayası”. Milli Folklor 23/92 (2011), 60-63.
46. Özay, Yeliz. “Evliya Çelebi Seyahatname’sinde İstanbul’un Tılsımlarının Hikâye Edilişi”. Milli Folklor 81 (2009), 54-63.
47. Özdemir, Mehmet. “Türk Kültüründe Dağ Kültü ve Bir Yüce Dağ: Halbaba”. Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi 5/9 (2013), 141-163.
48. Patton, Michael Quinn. Qualitative Research & Evaluation Methods: Integrating Theory and Practice. Thousand Oaks, California: SAGE Publications, Inc, Fourth edition., 2015.
49. Polat, İrfan. “Türk Kültüründe Dağ Kültü ve Dağ Kültüne Bağlı Varlıklar”. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 68 (2020), 153-174. https://doi.org/10.14222/Turkiyat4291
50. Roux, Jean-Paul. Eski Türk Mitolojisi. Ankara: Bilge Su, 1. baskı., 2011. Sönmez, Seniha. Türklerde Dağ Kültü İnancı ve Altay, Tıva ve Şor Destanlarındaki Yansımaları Üzerine Bir Araştırma. Balıkesir: Balıkesir Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2008.
51. Şahbaz, Mehibe. “İslam Öncesi Türklerde Dağ Kültü ve İnancı”. Social Sciences Studies Journal 4/19 (2018), 2250-2261. https://doi.org/10.26449/sssj.602
52. Tan, Hasan. “The Religious Landscape of Mesopotamia in Evliya Çelebi’s Seyahatnâme, Shrines, Sufi Lodges, and Popular Beliefs”. ASSAM Uluslararası Hakemli Dergi 27 (2025), 116-127. https://doi.org/10.58724/assam.1805102
53. Warf, Barney (ed.). Encyclopedia of Geography. Thousand Oaks, California: Sage Publications, 2010.