The Concept of the Day of Judgment in Islamic Thought: Iconographic Analysis of the Mürselāt Installation in the Context of Theological Foundations and Artistic Representations

Öz

This study examines the concept of the mahshar (the gathering on the Day of Judgment) through an interdisciplinary approach, focusing on its theological foundations and artistic representations within Islamic thought. The research first examines the stages of the afterlife-such as baʿth (resurrection), hashr (gathering), mīzān (the scale), sirāt (the bridge), the book of deeds, paradise, and hell-primarily based on the Qur’an and hadith literature, revealing how these concepts are grounded in theological and philosophical traditions. The ways in which the scriptural texts regarding the conditions of the afterlife are interpreted, along with the opportunities these interpretations offer for artistic production, have been evaluated. In the Islamic intellectual tradition, the concept of the mahshar, which has taken on a systematic structure centered on the verses of the Quran and the hadith literature, represents a comprehensive eschatological narrative encompassing theological stages such as baʿth, hashr, mīzān and sirāt. Over the course of history, this multi-layered structure-particularly through illustrated manuscripts -has been rendered into an iconographic language and inscribed into collective memory; today, it is beginning to be reinterpreted within the spatial and experiential possibilities of contemporary art. The focus of this study is the installation titled “Mürselât”, an original work that draws from the traditional heritage of the concept of mahshar while reinterpreting it through a contemporary aesthetic and material language. Exhibited in 2019 at the Faculty of Art and Design at Yıldız Technical University, this work goes beyond a descriptive narrative of the doctrine of the Day of Judgment to offer an experiential representational space that engages the viewer in the process. The textual and conceptual foundation of the installation is built upon verses selected from the surahs al-Mursalat (77/1-4, 7), which emphasize the inevitability of the mahshar, and al-Insan (76/11, 12, 17), which explores themes of patience and reward. In this work, conceived within an area of approximately four square meters, modular surfaces covered with 25x25 cm muslin fabric symbolize the shroud, while the ground coffee stains on these surfaces signify the dissolution of the body and existence after death. The geometric abstractions transferred onto transparent plexiglass represent the concept of “sirāt” while the silk threads threaded through the negative spaces materialize the ideas of destiny, reckoning, and divine measure on a spatial plane. In the work, the “final destiny” phase is symbolized by fresh ginger roots, wrapped in gold-colored threads and suspended from the ceiling at varying scales; this choice references both the depictions of paradise in sacred texts and the metaphysical meaning of the color gold, which is associated with divine light in classical Islamic art. Comprising a total of fifty modular pieces and presented in an arrangement surrounded on three sides by white blocks, the installation removes the viewer from the position of a passive observer and involves them in the process through physical movement and sensory engagement, transforming the gathering into a multi-layered experiential space that is mentally and emotionally reimagined. Thus, the relationship of continuity and transformation between the iconography of the mahshar developed in classical Islamic art and contemporary forms of artistic expression is addressed through a holistic approach within the context of the representational and communicative functions that the doctrine of the mahshar assumes in art.

Anahtar Kelimeler

• Turkish-Islamic Art
• Kalām
• Book Arts
• Representation
• Installation

İslâm Düşüncesinde Mahşer Kavramı: Teolojik Temeller ve Sanatsal Temsiller Bağlamında Mürselât Enstalasyonunun İkonografik Analizi

Öz

Bu çalışma, İslâm düşüncesinde mahşer kavramını teolojik temelleri ve sanatsal temsilleri bağlamında disiplinler arası bir yaklaşımla incelemektedir. Araştırmada ba‘s, mîzan ve sırat gibi ahiret merhalelerinin Kur’ân ve hadis literatüründeki yeri ayrıntılı olarak ele alınmış; bu kavramların kelâmî ve felsefî geleneklerdeki farklı yorumlanma biçimlerinin sanatsal üretim açısından sunduğu imkânlar değerlendirilmiştir. Özellikle Ahvâl-i Kıyâmet ve Tercüme-i Cifru’l-Câmiʿ gibi resimli yazmalardaki mahşer tasvirleri ikonografik çözümleme yöntemiyle analiz edilerek metin-görsel etkileşimi güçlü bir biçimde ortaya konulmuştur. Makalenin son bölümünde mahşer öğretisinin çağdaş sanattaki yansımaları, 2019 tarihli Mürselât enstalasyonu üzerinden kapsamlı bir şekilde ele alınmaktadır. Kutsal metin referanslı bu çalışma, klasik yazma geleneği ile modern ifade biçimleri arasındaki sürekliliği ve dönüşümü, mahşer öğretisinin sanatta üstlendiği temsil ve aktarım işlevi bağlamında bütüncül bir perspektifle sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Türk-İslâm Sanatları
• Kelâm
• Kitap Sanatları
• Temsil
• Enstalasyon

Destekleyen Kurum

Destekleyen kurum bulunmamaktadır.

Etik Beyan

Bu çalışma kapsamında yapılan analizlerde etik kurul izni gerektiren herhangi bir insan veya hayvan deneyi yapılmamıştır. Çalışma, bilimsel etik ve yayın ilkelerine uygun olarak hazırlanmıştır. Yazarlar arasında herhangi bir çıkar çatışması bulunmamaktadır.

Teşekkür

Bu çalışma için herhangi bir kişi veya kuruma teşekkür beyanı bulunmamaktadır.

Kaynakça

1. Arpacıoğlu, Sabriye Hilal - Aksay, Esra. “Süleymaniye Kütüphanesi Hafid Efendi 139’a Kayıtlı Ahvâl-i Kıyamet Eserindeki Gerçeküstü Varlıkların Analizi”. Türk Dünyası Araştırmaları 132/260 (01 Aralık 2022), 207-232. https://doi.org/10.55773/tda.1065896.
2. Berger, John. Görme Biçimleri. çev. Yurdanur Salman. İstanbul: Metis Yayınları, 2014.
3. Bistâmî, Abdurrahman b. Muhammed. Miftâhu’l-cifri’l-câmi‘ ve’s-sırru’l-lâmî‘. İstanbul: Köprülü Kütüphanesi, Hacı Ahmed Paşa, 00166. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/362814
4. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. el-Câmiu’s-sahîh. thk. Muhammed Züheyr b. Nasr. b.y.: Dârü Tavki’n-Necât, 1422.
5. Bultmann, Rudolf. Tarih ve Eskatoloji Sonsuzluğun Mevcudiyeti. çev. Emir Kuşçu. Ankara: Elis Yayıncılık, 2006.
6. Cürcânî, Seyyid Şerîf. Şerhu’l-Mevâkıf Mevâkıf Şerhi. thk. ve çev. Ömer Türker. 3 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2015.
7. Ebû Dâvûd, Süleyman b. el-Eş‘as b. İshak es-Sicistânî. Kitâbü’s-Sünen Sünenü Ebî Dâvûd. thk. Muhammed Avvame. 5 Cilt. Cidde: Darü’l-Kıble li’s-Sekafeti’l-İslâmiyye, 1998.
8. Erzen, Jale Nejdet. Çoğul Estetik. İstanbul: Metis Yayıncılık, 2011.

9. Eş‘arî, Ebü’l-Hasan. Makâlâtü’l-İslâmiyyîn İlk Dönem İslâm Mezhepleri. thk. ve çev. Ömer Aydın - Mehmet Dalkılıç. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2019.
10. Gazzâlî, Ebû Hâmid. İtikadda Orta Yol el-İktisâd fi’l-İtikâd. thk. ve çev. Osman Demir. İstanbul: Klasik Yayınları, 2012.
11. Göğebakan, Yüksel. “Resimsel Anlatım Bakımından ‘Acaibü’l-Mahlukat’, ‘Tercüme-i Miftah Cifrü’l-Cami’ ve ‘Ahvâl-i Kıyâmet’ Eserlerindeki Mitolojik Unsurlar”. The Journal of Academic Social Science Studies 26/2 (2014), 123-141. https://doi.org/10.9761/JASSS2158
12. Gökdaş, Yakup - Erbay, Kübra. “Ahvâl-i Kıyâmet Yazmalarında Kıyamet Öncesini Konu Edinen Minyatürler”. Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi 34 (2015), 196-218.
13. Gruber, Christiane. The Timurid Book of Ascension (Mi‘rajnama): A Study of Text and Image in a Pan-Asian Context. Valencia: Patrimonio Ediciones, 2008.
14. Güdekli, Hayrettin Nebi. “Sırat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 19 Ocak 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/sirat
15. Harman, Mürüvvet. “Osmanlı Minyatür Sanatından Bir Cehennem Örneği: Ahvâl-i Kıyâmet’te Yer Alan Ejderha Şeklindeki Cehennem”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 9/43 (2016), 1065-1072.
16. İbn Sînâ. en-Necât Felsefenin Temel Konuları. çev. Kübra Şenel. İstanbul: Dergah Yayınları, 2018.
17. İbn Sînâ. Kitâbu’ş-Şifâ Metafizik. thk. ve çev. Ekrem Demirli - Ömer Türker. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2017.
18. İbn Sînâ. Risâletü Adhaviyye fî Emri’l- Meâd. thk. Süleyman Dünya. Kahire: Dârü’l-Fikri’l-Arabî, 1368.
19. Karadeniz, Mustafa Uğur. İslam Sanatlarında Estetik. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2018.
20. Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Te’vîlâtü Ehli’s-Sünne. thk. Fatıma Yusuf el-Haymî. 5 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2004.
21. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiu’s-sahîh. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Kahire: y.y., 1374.
22. Panofsky, Erwin. Studies in Iconology: Humanistic Themes in the Art of the Renaissance. New York: Oxford University Press, 1939.
23. Sâbûnî, Nûreddin. Mâtürîdiyye Akaidi. thk. ve çev. Bekir Topaloğlu. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2015.
24. Şentürk Ünal, Şengül. Ahvâl-i Kıyâmet ve Resimli Nüshaları. Ankara: Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
25. Teftâzânî, Sa‘düddîn. Şerhu’l-Akāidi’n-Nesefiyye. thk. Ahmed Hicâzî es-Sekâ. Kahire: Mektebetü’l-Külliyâti’l-Ezheriyye, 1408.
26. Teftâzânî, Sa‘düddîn. Şerhu’l-Makāsıd. thk. Abdurrahman Umeyre. 5 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1419.
27. Tezcan, Gülsen. “İslam Tasvir Sanatında İkonografik Çözümleme”. Türk Dünyası Araştırmaları 183 (2009), 451-458.
28. Tirmîzî, Ebû Îsâ. el-Câmiu’l-kebîr. thk. Beşşar Avvad Maruf. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1418.
29. Topaloğlu, Bekir - Çelebi, İlyas. Kelâm Terimleri Sözlüğü. İstanbul: İSAM Yayınları, 2010.
30. Tunalı, İsmail. Tasarım Felsefesi. İstanbul: Fol Yayınları, 2020.
31. Yaman, Bahattin. Osmanlı Resim Sanatında Kıyamet Alametleri: Tercüme-i Cifru’l-Câmi ve Tasvirli Nüshaları. Ankara: Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2002.
32. Yaman, Bahattin. “Ahval-ı Kıyamet Yazmaları Resimlerinde Kıyamet Sonrası Hayat”. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 24/2 (01 Aralık 2007).
33. Yaman, Bahattin. “Ayetin Resimle Açıklanması: Kıyamet Örneği”. Art-Sanat. 25 (01 Ocak 2026): 133-156. https://doi.org/10.26650/artsanat.2026.25.0006.
34. Yavuz, Yusuf Şevki. “A‘râf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 19 Ocak 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/araf
35. Yazar, Sadık. “Şerif Mehmed Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 19 Ocak 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/serif-mehmed-efendi
36. Yıldız, Osman. Ahvâl-i Kıyâmet. İstanbul: Şule Yayınları, 2002.