A 7th Century AH Classic: A Different Perspective on Idghams in the Science of Tajwid from the Lens of al-Haburi

Öz

One of the primary and most intricate subjects within the science of tajweed is the phonetic phenomenon of idghām (assimilation), which is systematically classified among the incidental attributes (al-ṣifāt al-ʿāriḍah) of Arabic letters. The meticulous application of idghām principles is widely recognized as one of the most essential prerequisites for ensuring that the recitation of the Holy Qur’an remains fluent, melodious, and entirely free from tekellüf—a term denoting artificiality or excessive formal effort. Within the sophisticated hierarchy of Qur’anic phonetics, the topic of idghām constitutes a fundamental cornerstone, arguably standing as the most significant technical element following the rules of madd (prolongation). This study aims to conduct a comprehensive examination of idghām through the scholarly perspective of Abdullah b. Zubayr al-Hābūrī (d. 690/1291), a preeminent authority in the fields of recitation (qirāʾāt) and tajwid during the seventh century AH. Al-Hābūrī’s methodological framework is particularly distinctive; rather than treating idghām as an isolated or standalone heading, he integrates the subject as a constituent part of the broader sections in which he analyzes the points of articulation (makhārij) and the intrinsic attributes of letters. This structural choice demonstrates a clear parallel with the methodological traditions established by earlier Andalusian tajwid masters, specifically Mekkī b. Abī Tālib (d. 437/1045) and Abū Amr ad-Dānī (d. 444/1053). In formulating his theories, al-Hābūrī effectively utilized the works of classical linguists—most notably the foundational insights of Sībawayh—yet he consistently exercised a preference for the technical standards upheld by the scholars of recitation and tajwid. He was not a mere passive recipient of tradition; while he drew heavily from the Andalusian authorities who preceded him by two centuries, he also introduced original and distinctive interpretations that reflected his own analytical depth. The historical significance of al-Hābūrī’s scholarship is further magnified by the turbulent era in which he lived. His life coincided with the peak of the Mongol invasions, a period characterized by profound political, social, and cultural devastation across the Islamic world, which frequently brought intellectual and scholarly activities to a standstill. In such a chaotic and precarious atmosphere, al-Hābūrī’s commitment to composing works of such profound depth and detail was of vital importance for the preservation and transmission of the sacred scholarly tradition. Consequently, this study explores how idghām, as a phonetic practice, was conceptualized within the 7th-century AH context, thereby offering a detailed intellectual portrait of that period. The research is significant not only for shedding light on the era’s perception of tajwid and recitation but also for highlighting al-Hābūrī’s unique methodology. While he never disregarded the foundational rules of the Arabic language, he emphatically argued that the essence of recitation lies in the practical application and oral performance established by the masters of tajwid. By synthesizing the linguistic and recitation heritage of his time with his own innovative contributions, al-Hābūrī provided a robust framework for understanding the theoretical and practical dimensions of assimilation in medieval Islamic scholarship.

Anahtar Kelimeler

• Qur'an Reading and Science of Qira'at
• Idgham
• Al-Sifat al-Aridah
• Phonetics
• Linguistics
• Point of Articulation

Hicrî 7. Asır Klasiği: Hâbûrî Perspektifinden Tecvid İlmindeki İdgamlara Farklı Bir Bakış

Öz

Tecvid ilminde medlerden sonraki en önemli meselelerden biri de idgam konusudur. Bu çalışmada hicrî yedinci asır kıraat ve tecvid âlimi Abdullah b. Zübeyr el-Hâbûrî (öl. 690/1291) perspektifinden tecvid ilminin ana konularından biri olan idgam konusu ele alınacaktır. Bu bağlamda çalışma, hem dönemin tecvid ve kıraat tasavvuruna ışık tutması hem de Hâbûrî’nin özgün metodolojisini gün yüzüne çıkarması bakımından önem arz etmektedir. Müellif, idgam konusunu müstakil bir başlık altında incelemek yerine, doğrudan harflerin mahreç ve sıfatlarını analiz ettiği bölümlerin bir cüzü olarak ele almıştır. Hâbûrî, kuralları harflerin tecvid özelliklerine yedirerek işleyen bu harf merkezli fonetik yaklaşımıyla Mekkî b. Ebî Tâlib (öl. 437/1045) ve Ebû Amr ed-Dânî’nin (öl. 444/1053) metodolojisini takip etmektedir. Bununla beraber Hâbûrî, klasik dönem dil bilimcilerden istifade etmekte, filologlar ile kıraat âlimlerinin ayrıldığı noktalarda mutlak bir taraf olmak yerine bağlama göre esnek ve dengeli bir metodoloji izlemektedir. Bu yönüyle çalışma, hicrî 7. asrın genel idgam anlayışını yansıtmaktan ziyade, özelde Hâbûrî’nin şahsî metodolojisini ve idgamın teorik-pratik boyutlarını kendi eseri bağlamında nasıl temellendirdiğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kur’an-ı Kerim Okuma ve Kıraat İlmi
• İdgam
• Sıfât-ı Ârıza
• Fonetik
• Dilbilim
• Mahreç

Kaynakça

1. Al-daradkeh, Khaleel Ibrahim. “Tarîhu intişâri’l-kırââti’l-Kur’âniyye fî Cezîreti’l-’Arabiyye”. Dirasat: Shari’a and Law Sciences 49/2 (01 Haziran 2022), 17-31. https://doi.org/10.35516/law.v49i2.1427
2. Bennâ, Ahmed b. Muhammed ed-Dimyâtî. İthâfü fuzalâi’l-beşer fi’l-kırââti’l-arba’ate ʿaşer. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2001.
3. Bennâʾ, Aḥmed b. Muḥammed b. Aḥmed b. ʿAbdu’l-Ğanî ed-Dimyâṭî، Şihâbu’d-Dîn eş-Şehîr bi’l-Bennâi. İthâfu Fuzalâi’l-beşer fî’l-kırâʾâti’l-erbeʿate ʿaşer. thk. İsmail Şaban Muhammed. 2 Cilt. Beyrut: Alem-i Kütüb, 1427/2006.
4. Bostan, Osman. Ahmed er-Rüşdî ve Mürşidü’t-Talebe Adlı Eserinin Kıraat İlmindeki Yeri. Fecr Yayınevi, 2022.
5. Bostan, Osman. “Mukaddimetü’l-Cezerî’nin Muhtevası ve Metodu”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 54 (30 Haziran 2023), 185-212. https://doi.org/10.17120/omuifd.1274261
6. Cevherî, Ebû Nasr İsmâîl b. Hammâd. Tâcü’l-lüga ve sıhâhü’l-ʿArabiyye. thk. Ahmed Abdulgafur Attar. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-ʿİlm li’l-Melâyîn, 4. Basım, 1987.
7. Cuveynî, Alaaddin Ata Melik. Tarîh-i Cihan Güşa. çev. Mürsel Öztürk. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1. Basım, 2013.
8. Çi̇ftci̇, Ali. “Telifat Dönemi Tecvid Âlimlerinden Mekki b. Ebi Talib ve Abdülvehhab b. Muhammed el-Kurtubi Perspektifinden Teşdid, Telyin ve Tahfif Terimlerine Bir Bakış”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 47/47 (25 Kasım 2019), 195-238. https://dergipark.org.tr/tr/pub/neuifd/issue/50273/546039

9. Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd b. Osmân. Camiʿul-beyân fi’l-kırââti’s-sebʿ. thk. Abdülmüheymin Abdüsselâm et-Tahhân vd. 4 Cilt. el-İmarât: Camiatü’ş-Şârika, 2007.
10. Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd b. Osmân. et-Tahdîd fi’l-itkâni ve’t-tecvîd. thk. Ganim Kuddurî Hamed. Amman: Daru Ammâr, 2000.
11. Ebû Hayyân, Muhammed b. Yusuf b.Ali Esîrü’d-Dîn el-Endelüsî. el-Bahrü’l-muhît fi’t-tefsîr. thk. Sıtkı Muhammed Cemil. 11 Cilt. Beyrut: Daru’l-Fikr, 2000.
12. Ebû Şame, Abdurrahmân b. İsmail. İbrâzü’l-meʿânî min ḥirzi’l-emânî. thk. İbrahim Atveh Avad. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-’İlmiyye, ts.
13. Esterâbâdî, Muhammed b. el-Hasan Necmüddîn er-Radî. Şerhü şâfiyeti İbni Hacib. thk. Muammed Nuruddîn vd. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-’İlmiyye, 1975.
14. Ezherî, Muhammed b. Ahmed. Tehzîbü’l-luga. thk. Muhammed Avd Murʿib. 8 Cilt. Beyrut: Daru İhyai’t-Turâsi’l-Arabi, 1. Basım, 2001.
15. Fârisî, Ebû Alî Hasen b. Ahmed b. Abdilgaffâr. el-Hücce li’l-kurrâʾi’s-sebʿ. thk. Bedreddin Kahvecî - Beşir Cüveycâbî. 7 Cilt. Beyrut-Şam: Dâru’l-Me’mûn li’t-Türâs, 2. Basım, 1993.
16. Hâbûrî, Ebu’l-Abbâs, Ahmed b. Abdullah b. Zübeyr. ed-Dürrü’n-nazîd fî ’ilmi’t-tecvîd. thk. Ahmed b. Ali b. Abdillah es-Südeys. Medine: Mektebetü Dârü’z-Zaman, 2016.
17. Hamed, Ğânim Kaddûri. Kur’ân Fonetiği Üzerine Tetkikler. çev. Demirci, Naci. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2021.
18. Hamevî, Ebû Abdillâh Şihâbüddîn Yâkût b. Abdillâh. Muʿcemü’l-büldân. 5 Cilt. Beyrut: Daru Sadr, 1. Basım, 1977.
19. Havuz, Hasan Hüseyin. Ömer Ziyâeddîn Dağıstânî’nin Kıraat İlmindeki Yeri. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2025.
20. Hayruddin, Hamdullah b. Fuyûzü’l-itkân fî vucûhi’l-Kur’ân. thk. Mehmet Çaba. İstanbul: Hacıveyiszade İlim ve Kültür Vakfı Yayınları, 2019.
21. İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osmân. el-Hasâis. thk. Muhammed Ali Neccâr. 3 Cilt. Mısır: l-Mektebetü’l-İlmiyye, 1957.
22. İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Fâris b. Zekeriyyâ b. Muhammed er-Râzî el-Kazvînî el-Hemedânî. Muʿcemü mekâyîsi’l-luga. thk. Abdusselam Muhammed Harun. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l’-Fikr, 1979.
23. İbn Galbun, Ebü’l-Hasen Tâhir b. Abdilmün‘im el-Halebî el-Mısrî - Süveyd, Eymen Rüşdî. et-Tezkire fi’l-kırâʾâti’s-semân. Cidde, ts.
24. İbn Hâleveyh, Ebu Abdillah el-Hüseyn b. Ahmed. el-Hücce fi’l-kırââti’s-sebʿ. thk. Abdul’âl Salim Mekrem. Beyrut: Dâru’ş-Şurûk, 3. Basım, 1979.
25. İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-ʿArab. 15 Cilt. Beyrut: Daru Sadr, 3. Basım, 1993.
26. İbn Mücâhid, Ahmed b. Musâ b. el-Abbâs et-Temîmî. Kitabü’s-Sebʿa fi’l-kırâât. thk. Şevki Dayf. Mısır: Dâru’l-Me’ârif, 2. Basım, 1980.
27. İbn Mücâhid, Ahmed b. Musâ b. el-Abbâs et-Temîmî. Kitabü’s-Sebʿa fi’l-kırâât. thk. Şevki Dayf. Mısır: Dâru’l-Me’ârif, 3. Basım, 1988.
28. İbn Tahhân, Abdülaziz b. Ali b. Muhammed el-İşbilî. Mürşidü’l-ḳârî ilâ tahkîki me’âlimi’l-mekârî. thk. Hâtim Salih Zâmin. Kahire: Mektebetü’s-Sahabe, 2007.
29. İbn Yaiş, Ebü’l-Bekâ Muvaffakuddîn Yaîş b. Ali. Şerhu’l-Mufassal li’z-Zemahşerî. thk. Îmîl Bedi Ya’kûb. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-’İlmiyye, 2001.
30. İbni Cinnî, Ebu’l-Feth Osman. el-Hasâis. thk. Abdulhalim en-Neccâr. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Hüdâ, 2. Basım, 1952.
31. İbni Cinnî, Ebu’l-Feth Osman. Sırru sınâʿati’l-iʿrâb. thk. Hasan Hindâvî. 2 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kalem, 2. Basım, 1993.
32. İbnü’l-Bâziş, Ebû Cafer Ahmed b. Ali. Kitâbü’l-İknaʿ fi’l-kırââti’s-sebʿ. thk. Abdülmecid Katamış. 2 Cilt. Şam: Dâru’l-Fikr, 1982.
33. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. en-Neşr fi’l-kırââti’l-ʿaşr. thk. Ali Muhammed ed-Dabba. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, ts.
34. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. et-Temhid fi-ilmi’t-tecvid. thk. Ğânim Kaddûri Hamed. Beyrut: Müessetü’r-Risale, 2001.
35. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. Gâyetü’n-nihâye fî tabakâti’l-kurrâ. thk. Gotthelf Bergsträsser. 3 Cilt. Mektebetü İbni Teymiye, ts.
36. Kızıklı, Zafer. “Arap Dilinde İdğâm Kavramı”. EKEV Akademi Dergisi 32 (2007).
37. Kurtubî, Abdülvahhâb b. Muhammed. el-Muzah fi’t-tecvîd. thk. Ganim Kaddurî el-Hamed. Ürdün: Dâru Ammâr, 2. Basım, 2009.
38. Makdisî, Ebû Abdillah Şemsuddîn Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr. Ahsenü’t-tekâsîm fî maʿrifeti’l-ekâlîm. Kahire: Mektebetü Medbûlî, 3. Basım, 1991.
39. Mekkî b. Ebî Ṭâlib, Ebû Muhammed. er-Riʿâye li-tecvîdi’l-kırâʾe ve tahkîki lafzi’t-tilâve. ed. Komisyon. Kahire: Müessesetü Kurtuba, 1. Basım, 2005.
40. Mekkî, Ebu Muhammed Mekkî b.Ebi Tâlib. el-Keşf ʿan vucûhi’l-kırââti’s-sebʿ ve ʿilelihâ ve hicecihâ. thk. Muhyiddîn Ramazan. Beyrut: Müessetü’r-Risale, 2014.
41. Mekkî, Ebu Muhammed Mekkî b. Ebî Tâlib. er-Ri’âye li-tecvîdi’l-kirâe ve tahkîki lafzi’t-tilâve. thk. Ahmed Hasan Ferhat. Amman: Dâru Ammâr, ts.
42. Muhammed Emin Efendi. ’Umdetü’l-hullân fî izâh zübdeti’l-’irfân. thk. Mehmet Çaba. 2 Cilt. İstanbul: Hacıveyiszade İlim ve Kültür Vakfı Yayınları, 2021.
43. Mustafa, İbrahim vd. el-Mu’cemü’l-vasît. Kahire: Macmeû’l-luğati’l-Arabiyye, 4. Basım, 2004.
44. Müberred, Muhammed b. Yezîd Ebü’l-Abbâs. el-Muktedab. thk. Muhammed Abdulhalık Adîme. 4 Cilt. Kahire: Vizâretü’l-Evkâf, 1994.
45. Nehhâs, Ebû Caʿfer Ahmed b. Muhammed b. İsmail. İʿrabu’l-Kur’ân. thk. Halid Ali. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 2. Basım, 2008.
46. Pâlûvî, Abdülfettah. Zübdetü’l-’irfân fî vücûhi’l-Kur’ân. thk. Halil İbrahim Üren. İstanbul: Hacıveyiszade İlim ve Kültür Vakfı Yayınları, 2020.
47. Sem‘ânî, Abû Sa‘d es-, Abdülkerîm b. Muhammed b. Mansûr et-Temîmî. el-Ensâb. thk. Abdurrahman b. Yahya el-Yemânî vd. 12 Cilt. Beyrut: Muhammed Emin Demc, 1984. https://shamela.ws/book/1656
48. Sîbeveyhi, Amr b. Osman b. Kanber. el-Kitâb. thk. Abdusselam Muhammed Harun. 4 Cilt. Kahire: Mektebetü Hancı, 3. Basım, 1988.
49. Ummânî, Ebû Muhammed el-Hasen b. Ali b. Said. Kitâbü’l-evsat fî ’ilmi’l-kırâât. thk. İzzet Hasan. Şam: Dâru’l-Fikr, 2006.
50. Yıldız, Cafer. “Kırâat Farklılıkları Bağlamında Tek Kelime İdğâmı”. İdrak Dini Araştırmalar Dergisi 3/1 (15 Haziran 2023), 147-175. https://dergipark.org.tr/tr/pub/idrak/issue/77988/1282975
51. Yiğit, İdris. Temel Meseleleriyle Kıraat ve Tecvid İlminde Lahn Olgusu. ed. Ali Öge. İstanbul: Kitap Dünyası, 2024.
52. Zebîdî, Ebü’l-Feyz Muhammed el-Murtazâ b. Muhammed b. Muhammed b. Abdirrezzâk el-Bilgrâmî el-Hüseynî. Tâcü’l-ʿarûs min cevâhiri’l-kâmûs. thk. Komisyon. 40 Cilt. Kuveyt: Dâru’l-Hidâye, 1965.
53. Zeccâc, Ebû İshâk İbrâhîm b. es-Serî b. Sehl. Meʿâni’l-Kur’ân ve ʿirâbühü. thk. Abdülcelîl Abduh Şelebî. 5 Cilt. Beyrut: Alemü’l-Kütüb, 1988.
54. Zeccâcî, Abdurrahman b. İshak. el-Cümel fi’n-nahv. thk. el-Hamed Ali Tevfik. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 1984.
55. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osman. Maʿrifetü’l-kurrâi’l-kibâr ʿalâ’t-tabakâti’l-aʿsâr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-’İlmiyye, 1997.
56. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osman. Tarîhü’l-İslâm. thk. Ömer Abdüsselam Tedmurî. 52 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-’Arabî, 2. Basım, 1993.
57. Zemahşerî, Ebu’l-Kasım Mahmud b. Amr b. Ahmed. el-Keşşâf ʿan hakâiki gavâmizi’t-Tenzîl. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitabi’l-’Arabi, 3. Basım, 1986.
58. Zemahşerî, Ebu’l-Kasım Mahmud b. Amr b. Ahmed. Esâsü’l-belaga. thk. Muhammed Basil Uyûn es-Sûd. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1998.