The Sufi and Ontological Interpretation of Istiādha in al-Nawādir al-Uṣūl of al-Ḥakīm al-Tirmidhī

Öz

Istiādha, which denotes seeking refuge in Allah from all forms of evil, occupies an important place in the Qurʾān and the Sunnah. While it is generally understood as a supplication for protection against visible and invisible harms, early Sufi thinkers often approached it as a spiritual act closely related to the purification of the heart and the deepening of one’s relationship with God. Among the scholars who developed a distinctive interpretation of istiādha, al-Ḥakīm al-Tirmidhī (d. 320/932) holds a significant position. In his al-Nawādir al-Uṣūl, he interprets prophetic supplications of refuge not merely as formulas of protection but as expressions of profound spiritual and ontological realities. This article examines al-Tirmidhī’s understanding of istiādha within the framework of his Sufi and ontological thought. Employing qualitative textual analysis, the study investigates the traditions concerning istiādha in al-Nawādir al-Uṣūl and analyzes al-Tirmidhī’s explanations in relation to major Sufi concepts such as spiritual awakening (yaqaẓa), verification (taḥqīq), certainty (yaqīn), trust in God (tawakkul), divine light (nūr), and the struggle against satanic whisperings (waswasa). The article argues that al-Tirmidhī transforms istiādha from a simple protective prayer into a comprehensive spiritual orientation that guides the believer toward divine knowledge and the realization of tawḥīd. A central aspect of al-Tirmidhī’s interpretation is his explanation of the phrase “the perfect words of Allah” (kalimāt Allāh al-tāmmāt). According to him, these words ultimately refer to the divine creative command “kun” (“Be”), through which all existence comes into being. Consequently, seeking refuge in the perfect words of Allah signifies more than protection from harm; it represents turning toward the divine power that governs and sustains the entire cosmos. In this sense, istiādha becomes an act of recognizing the absolute dependence of creation upon God and the inability of created causes to act independently of His will. The study further demonstrates that al-Tirmidhī links the efficacy of istiādha to the spiritual state of the believer. Concepts such as yaqaẓa, taḥqīq, and yaqīn describe successive stages through which the heart becomes increasingly aware of divine reality. For al-Tirmidhī, the true benefit of istiādha is realized when these words are uttered with conscious awareness and inner certainty rather than as a mere verbal formula. Likewise, his interpretation of tawakkul emphasizes reliance upon God while recognizing that all apparent causes remain subject to divine decree. Another important dimension of al-Tirmidhī’s thought is his distinction between outward and inward forms of refuge. Seeking refuge through the divine words is generally associated with external dangers, whereas direct refuge in Allah concerns inward threats such as the ego, satanic whisperings, heedlessness, and spiritual darkness. His interpretations of Sūrat al-Falaq and Sūrat al-Nās illustrate this perspective by presenting envy, magic, sin, and waswasa as manifestations of spiritual darkness that can only be overcome through divine light. In conclusion, al-Tirmidhī’s treatment of istiādha reveals a highly original synthesis of hadith interpretation, Sufi psychology, and ontological reflection. His approach demonstrates that seeking refuge in Allah is not merely a response to fear or danger but a transformative spiritual process through which the believer attains inner certainty, divine protection, and a deeper realization of tawḥīd.

Anahtar Kelimeler

• Sufism
• Ḥadith
• al-Ḥakīm al-Tirmidhī
• al-Nawādir al-Uṣūl
• İstiādha
• Symbolic Interpretation.

Hakîm et-Tirmizî’nin Nevâdiru’l-Usûl’ünde İstiâzenin Tasavvufî ve Ontolojik Yorumu

Öz

İstiâze, İslâmî gelenekte Allah’a sığınma ve kötülüklerden korunma talebini ifade eden temel kavramlardan biridir. Hakîm et-Tirmizî, Nevâdiru’l-usûl adlı eserinde bu kavramı hadisler ekseninde ele almakla birlikte ona tasavvufî ve ontolojik bir derinlik kazandırır. Bu makale, onun istiâzeye dair rivayetleri nasıl yorumladığını ve bu yorumlarda hangi tasavvufî kavramların öne çıktığını incelemeyi amaçlamaktadır. Hakîm et-Tirmizî’ye göre kulun “Allah’ın noksansız kelimelerine sığınırım” ifadesiyle istiâzede bulunması, kötülüklerden korunma talebini aşarak bütün varlığı yöneten ilâhî kudrete yönelmeyi ifade eder. Zira o, “Allah’ın kelimeleri”ni yaratıcı emir olan “kün” kelimesiyle ilişkilendirir. Ona göre yakaza, tahkîk ve yakîn gibi tasavvufî manalar istiâzede mevcut olup bu hâller, sığınma sözünün kalpte derinleşmesini sağlar. İstiâze aynı zamanda “Hasbiyallâh/Allah bana yeter” ifadesinde olduğu gibi tevekkül anlamı taşır; kulun güvenini, teslimiyetini ve Allah’a dayanma bilincini görünür kılar. Ayrıca Hakîm et-Tirmizî’nin istiâze yorumunda dış dünyaya ait tehlikeler karşısında Allah’ın kelimeleriyle istiâze öne çıkar; zira zâhirî hâdiseler “kün” emrinin tecellisiyle gerçekleşir. Vesvese, nefis, şeytan ve gaflet gibi kalbi kuşatan bâtınî tehlikelerde ise doğrudan Allah’a sığınmak gerekir. Felak ve Nâs sûrelerine getirdiği yorumlar da istiâzenin hem ilâhî himaye talebi hem de kalbin korunması, arındırılması ve tevhid merkezinde toparlanması anlamı taşıdığını gösterir.

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf
• Hadis
• Hakîm et-Tirmizî
• Nevâdiru’l-usûl
• İstiâze
• İşârî Yorum.

Kaynakça

1. Akyüz, Kutbeddin. Tasavvufun İnşasında Kurucu Sûfîler: Hâris el-Muhâsibî ve Hakîm et-Tirmizî Mukayesesi. ed. Abdurrezzak Tek. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1. Basım, 2023.
2. Âlûsî, Şihâbüddîn Mahmûd. Rûhu’l-meʿânî fî fefsîri’l-Kurʾâni’l-ʿazîm ve’s-sebʿi’l-mesânî. thk. Ali Abdülbârî Atıyye. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1994.
3. Askalânî, İbn Hacer. Lisânü’l-mîzân. thk. Abdülfettâh Ebû Gudde. Halep: Mektebü’l-Matbûʿâti’l-İslâmiyye, 2002.
4. Ateşyürek, Remzi. “İstiʿâze”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 40 (2016), 67-84.
5. Bedr, Abdürrezzâk b. Abdülmuhsin. Ziyâdetü’l-îmân ve nuksânühû ve hukmü’l-istisnâʾ fîh. Riyad: Mektebetü Dâri’l-Kalem ve’l-Kitâb, 1. Basım, 1996.
6. Bereke, Abdülfettâh Abdullah. “Hakîm et-Tirmizî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 15/196-199. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1997.
7. Beydâvî, Nâsırüddîn. Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-teʾvîl (Tefsîrü’l-Beydâvî). thk. Muhammed Abdurrahman el-Merʿaşlî. Beyrut: Dâr İhyâʾi’t-Türâsi’l-ʿArabî, 1418.
8. Beyhakî, Ebû Bekir. Kitâbü’z-Zühdi’l-kebîr. thk. Âmir Ahmed Haydar. Beyrut: Müessesetü’l-Kütübi’s-Sekāfiyye, 3. Basım, 1996.

9. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl. el-Edebü’l-Müfred. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 2. Basım, 1409.
10. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâʿîl. el-Câmiʿu’l-müsnedü’s-sahîhu’l-muhtasar. thk. Şerefeddîn Ebü’l-Hüseyn Ali b. Muhammed el-Yûnînî. Atâʾâtü’l-ʿİlm - Mevsûʿatü Sahîhi’l-Buhârî, 1437. https://bukhari-pedia.net
11. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâʿîl. Halku efʿâli’l-ʿibâd. thk. Abdurrahman Umeyre. Riyad: Dârü’l-Meʿârifi’s-Suûdiyye, ts.
12. Candan, Abdurrahman. Fukahâ’nın Kur’ân Tasavvuru. İstanbul: Düşünce Yayınları, 2012.
13. Cebecioğlu, Ethem. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. Ankara: Otto Yayınları, 2014.
14. Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Usûlü. Ankara: TDV Yayınları, 2018.
15. Cevherî, Ebû Nasr İsmâʿîl b. Hammâd. es-Sıhâh: Tâcü’l-lüga ve sıhâhu’l-ʿArabiyye. thk. Ahmed Abdülgafûr Attâr. Beyrut: Dârü’l-ʿİlm li’l-Melâyîn, 1987.
16. Ceylan, Semih. “Yakaza”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 43/270-271. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2013.
17. Ceyûşî, Muhammed İbrahim. “Al-Hakim Al-Tirmizi: His Works and Thought”. The Islamic Quarterly 4 (1970).
18. Cürcânî, Seyyid Şerîf. et-Taʿrîfât. Beyrut: Mektebetü Lübnân, 1975.
19. Çift, Salih. “Hakîm et-Tirmizî’nin Tasavvufî Düşüncenin Gelişim Seyrindeki Belirleyici Rolü”. Uluslararası Mâverâünnehir’den Anadolu’ya İslâm Âlimleri: İmâm Tirmizî ve Hakîm et-Tirmizî Sempozyumu Bildirileri. ed. Ferhat Gökçe. 1/327-335. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2024.
20. Çift, Salih. Hakîm Tirmizî ve Tasavvuf Anlayışı. İstanbul: İnsan Yayınları, 2008.
21. Demir, Mustafa. “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Geçiş Döneminde Hızır Tartışmalarının Merkezinde Bir Düşünür: İzmirli İsmail Hakkı”. Gaziosmanpaşa Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/2 (2016).
22. Demirci, Muhsin. “İstiâze”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 23/318-319. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001.
23. Ebû Dâvûd, Süleyman b. el-Eşʿas es-Sicistânî. Sünenü Ebî Dâvûd. thk. Şuayb el-Arnaût - Muhammed Kâmil Karabellî. Beyrut: Dârü’r-Risâleti’l-ʿÂlemiyye, 1. Basım, 2009.
24. Ebû’s-Suʿûd, Muhammed b. Muhammed el-ʿİmâdî. İrşâdü’l-ʿakli’s-selîm ilâ mezâye’l-Kitâbi’l-Kerîm. Beyrut: Dâr İhyâʾi’t-Türâsi’l-ʿArabî, ts.
25. Efendi, Seyyid Mustafa Râsim. Tasavvuf Sözlüğü: Istılâhât-ı İnsân-ı Kâmil. ed. İhsan Kara. İstanbul: İnsan Yayınları, 2008.
26. Erdim, Sinan. “Hz. Peygamber’in Namaza İstiâze ile Başlama Rivâyetleri Üzerine Bir İnceleme”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/1 (2022), 155-177. https://doi.org/10.46353/k7auifd.1092380
27. Ezdî (Kurâʿu’n-Neml), Ebû’l-Hasen Ali b. el-Hasen el-Hünâî el-. el-Münecced fi’l-lüga. thk. Ahmed Muhtâr Ömer - Dâhî Abdülbâkî. Kahire: Âlemü’l-Kütüb, 1988.
28. Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed el-. Tehzîbü’l-Lüga. thk. Muhammed Avad Mürʿib. Beyrut: Dâr İhyâʾi’t-Türâsi’l-ʿArabî, 2001.
29. Gâzî, Abdulfettâh. el-Büdûru’z-zâhire fi’l-kırâʾâti’l-ʿaşera. Medine: Mektebetü’d-Dâr, 1404.
30. Gazzâlî, Ebû Hâmid. İhyâʾü ʿulûmi’d-dîn. Beyrut: Dârü’l-Maʿrife, 1982.
31. Geylânî, Abdülkadir. el-Gunye li-tâlibî tarîki’l-Hakk. thk. Ebû Abdirrahman Salâh b Muhammed b Uveyda. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1. Basım, 1997.
32. Gökçe, Ferhat. “Klasik Arap Literatüründe İlk Otobiyografik Örnekler: Hakîm et-Tirmizî’nin Büdüvvü’ş-Şeʾn İsimli Eseri”. Uluslararası Mâverâünnehir’den Anadolu’ya İslâm Âlimleri: İmâm Tirmizî ve Hakîm et-Tirmizî Sempozyumu Bildirileri. ed. Ferhat Gökçe. 1/317-325. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2024.
33. Hakîm et-Tirmizî. Beyânü’l-fark beyne’s-sadr ve’l-kalb ve’l-fuâd ve’l-lübb. ed. Yûsuf Velîd Merʿî. Amman: Müessesetü Âli’l-Beyt el-Melikiyye li’l-Fikri’l-İslâmî, 2009.
34. Hakîm et-Tirmizî. Büdüvvü şe’nî. thk. Osmân İsmâil Yahyâ. Beyrut: Matbaatü’l-Kâsûlîkiyye, 1965.
35. Hakîm et-Tirmizî. Edebü’n-nefs. thk. Ahmed Abdürrahîm es-Sâyih. Mısır: ed-Dârü’l-Mısriyyetü’l-Lübnâniyye, 1. Basım, 1993.
36. Hakîm et-Tirmizî. Nevâdirü’l-usûl fî maʿrifeti ahbâri’r-Resûl. thk. Nureddin Boyacılar. Cidde-Suudi Arabistan: Dârü’l-Minhâc, 2015.
37. Hatipoğlu, İbrahim. “İsrâiliyât”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/195-199. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
38. Herevî, Ebû İsmâʿîl Abdullah b. Muhammed el-Ensârî. Menâzilü’s-sâʾirîn. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, ts.
39. Hureykî, Hamd b. İbrâhim. et-Tevhîd ve eserühû fî hayâti’l-müslim. Riyad: Dârü’l-Vatan, 1. Basım, 1993.
40. İbn Fâris, Ebû’l-Hüseyn Ahmed. Muʿcemü mekâyîsi’l-lüga. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. Mısır: Şirketü Mektebeti ve Matbaʿati Mustafa el-Bâbî el-Halebî ve Evlâduh, 1972.
41. İbn Kayyim, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ebî Bekr b. Eyyûb el-Cevziyye. Medâricü’s-sâlikîn fî menâzili’s-sâʾirîn. Riyad and Beyrut: Dâr Atâʾâti’l-ʿİlm and Dâr İbn Hazm, 2019.
42. İbn Kayyim, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ebî Bekr b. Eyyûb el-Cevziyye. Tuhfetü’l-mevdûd bi-ahkâmi’l-mevlûd. thk. Osmân b Cumʿa Damîriyye. Riyad-Beyrut: Dâr Atâʾâti’l-ʿİlm - Dâr İbn Hazm, 2019.
43. İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. Sünen. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Dâr İhyâʾi’l-Kütübi’l-ʿArabiyye, ts.
44. İbn Mâlik, Bedreddîn Muhammed b. Muhammed. Şerhu İbni’n-Nâzım ʿalâ Elfiyyeti İbn Mâlik. thk. Muhammed Bâsil ʿUyûnü’s-Sûd. Beyrut-Lübnan: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2000.
45. İbn Manzûr, Muhammed b. Mükrim. Lisânü’l-ʿArab. Beyrut: Dâr Sâdır, 3. Basım, 1414.
46. İbn Teymiyye, Takıyyüddîn Ahmed b. Abdülhalîm. el-Furkân beyne evliyâʾi’r-Rahmân ve evliyâʾi’ş-şeytân. thk. Abdülkādir el-Arnaût. Dımaşk: Mektebetü Dâri’l-Beyân, 1985.
47. İbn Teymiyye, Takıyyüddîn Ahmed b. Abdülhalîm. el-ʿUbûdiyye. thk. Muhammed Züheyr eş-Şâvîş. Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, 7. Basım, 2005.
48. İbnü’l-Ferrâ, Kâdî Ebû Yaʿlâ Muhammed b. el-Hüseyn. et-Tevekkül. thk. Yûsuf b Ali et-Tureyf. Riyad: Dârü’l-Meymân li’n-Neşr ve’t-Tevzîʿ, 1. Basım, 2014.
49. İmam Mâlik, Ebû Abdillâh Mâlik b. Enes el-Asbahî. el-Muvattaʾ. thk. Beşşâr Avvâd Maʿrûf. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1997.
50. İsfahânî, Ebû Nuʿaym. Hilyetü’l-evliyâʾ ve tabakâtü’l-esfiyâʾ. Mısır: Matbaʿatü’s-Saʿâde, 1974.
51. İsfahânî, Râgıb. el-Müfredât fî garîbi’l-Kurʾân. thk. Safvân Adnân ed-Dâvûdî. Dımaşk and Beyrut: Dârü’l-Kalem and ed-Dârü’ş-Şâmiyye, 1412.
52. İzmirli, İsmail Hakkı - Safvet, Şeyh. Ahlak ve Tasavvuf Kitaplarındaki Hadislerin Sıhhati. ed. İbrahim Hatiboğlu. nşr. İbrahim Hatipoğlu. İstanbul: Dârulhadis, 2001.
53. Kandemir, M. Yaşar. “Garîbü’l-Hadîs”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 13/376-378. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
54. Kandemir, M. Yaşar. “Ka’b el-Ahbâr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/1-3. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
55. Kâşânî, Abdürrezzâk. Letâifü’l-aʿlâm fî işârâti ehli’l-ilhâm (Tasavvuf Sözlüğü). çev. Ekrem Demirli. İstanbul: İz Yayıncılık, 2015.
56. Kaya, Remzi. “Kur’an’da İstiaze (Sığınma)”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/1 (2001), 95-112.
57. Köktaş, Yavuz. İlk Dönem Sûfîleri ve Hadis. İstanbul: Gelenek Yayıncılık, 2010.
58. Kuşeyrî, Abdülkerîm b. Hevâzin. er-Risâletü’l-Kuşeyriyye. thk. Abdülhalîm Mahmûd - Mahmûd b eş-Şerîf. Kahire: Dârü’l-Maʿârif, ts.
59. Küçükosman, Hasan. “Hakim et-Tirmizî’nin Hadis Hocaları”. Uluslararası Mâverâünnehir’den Anadolu’ya İslâm Âlimleri: İmâm Tirmizî ve Hakîm et-Tirmizî Sempozyumu Bildirileri. ed. Ferhat Gökçe. 1/409-419. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2024.
60. Muhaysın, Muhammed Sâlim. İrşâdâtü’l-celiyye fi’l-kırâʾâti’s-sebʿ min tarîkı’ş-Şâtıbiyye. Mısır: —, 1975.
61. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc en-Nîsâburî. el-Câmiʿu’s-sahîh. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Kahire: Maṭbaʿatü Îsâ el-Bâbî el-Halebî ve Şürekâüh, 1955.
62. Nesâî, Ebû Abdurrahman Ahmed b. Şuʿayb. es-Sünenü’l-Kübrâ. thk. Hasan Abdülmunʿim Şelebî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
63. Nesâî, Ebû Abdurrahman Ahmed b. Şuʿayb. ʿAmelü’l-yevm ve’l-leyle. thk. Fârûk Hammâde. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1406.
64. Ömer, Ahmed Muhtâr Abdülhamîd. Muʿcemü’l-lügati’l-ʿArabiyyeti’l-muʿâsıra. Kahire: Âlemü’l-Kütüb, 2008.
65. Özafşar, Mehmet Emin. “Hakîm-i Tirmizî’de Hadis Yorumu ve Semantik Analiz Metodu”. Uluslararası Mâverâünnehir’den Anadolu’ya İslâm Âlimleri: İmâm Tirmizî ve Hakîm et-Tirmizî Sempozyumu Bildirileri. ed. Ferhat Gökçe. 1/421-432. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2024.
66. Sağânî, Raziyyüddîn Hasen b. Muhammed. el-Mevzûʿât. thk. Necm Abdurrahman Halef. Dımaşk: Dârü’l-Meʾmûn li’t-Türâs, 2. Basım, 1985.
67. Sıkıllî, İbnü’l-Kattâʿ. Ebniyetü’l-esmâʾ ve’l-efʿâl ve’l-mesâdir. thk. Ahmed Muhammed Abdüddâyim. Kahire: Dârü’l-Kütüb ve’l-Vesâʾiki’l-Kavmiyye, 1999.
68. Sülemî, Ebû Abdurrahman. Tabakâtü’s-sûfiyye. thk. Mustafâ Abdülkâdir Atâ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1998.
69. Süyûtî, Celâleddîn. Cemʿu’l-cevâmiʿ (el-Câmiʿu’l-kebîr). thk. Muhtâr İbrâhîm el-Hâic vd. Kahire: el-Ezher eş-Şerîf, 2005.
70. Süyûtî, Celâleddîn. Hüsnü’l-muhâdara fî târîhi Mısr ve’l-Kâhire. thk. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrâhim. Mısır: Dâr İhyâʾi’l-Kütübi’l-ʿArabiyye, 1967.
71. Taberânî, Ebû’l-Kāsım Süleyman b. Ahmed. el-Muʿcemü’l-kebîr. thk. Hamdî b Abdülmecîd es-Selefî. Kahire: Mektebetü İbn Teymiyye, ts.
72. Tayâlisî, Ebû Dâvûd. Müsnedü Ebî Dâvûd et-Tayâlisî. thk. Muhammed b. Abdülmuhsin et-Türkî. 4 Cilt. Mısır: Dâr Hecer, 1. Basım, 1999.
73. Tebrîzî, Muhammed b. Abdullah el-Hatîb. Mişkâtü’l-mesâbîh. thk. Muhammed Nâsıruddîn el-Elbânî. Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, 3. Basım, 1985.
74. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. Sünenü’t-Tirmizî. thk. Ahmed Muhammed Şâkir vd. Mısır: Şirketü Mektebeti ve Matbaʿati Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1975.
75. Turan, Mehmet. “İlim, Marifet ve Nur Kavramları Çerçevesinde Hakîm et-Tirmizî’nin Nevâdiru’l-usûl’deki İşârî Yorumları”. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi 9/4 (2025), 1482-1502. https://doi.org/10.32711/tiad.1669710
76. Turan, Mehmet. İşârî Hadis Şerhinin İlk İzleri: Hakîm et-Tirmizî ve Erken Dönem Hadis Şerhi. Bursa: DTA Yayıncılık, 2026.
77. Turan, Mehmet. “Sûfî Muhaddis Hakîm et-Tirmizî’nin Nevâdiru’l-usûl Adlı Eserindeki İşârî Yorumları”. Eskiyeni 58 (Eylül 2025), 985-1009.
78. Uludağ, Süleyman. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005.
79. Zebîdî, Muhammed Murtazâ. Tâcü’l-ʿArûs min cevâhiri’l-kâmûs. thk. Cemâʿatun mine’l-Muhtassısîn. Kuveyt: Vizâretü’l-İrşâd ve’l-Enbâʾ; el-Meclisü’l-Vatanî li’s-Sekâfe ve’l-Fünûn ve’l-Âdâb, 2001.
80. Zehebî, Muhammed Hüseyin. el-İsrâîliyyât fî’t-tefsîr ve’l-hadîs. Kahire: Mektebetü Vehbe, 1986.
81. Zemahşerî, Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf ʿan hakâʾikı gavâmizi’t-tenzîl ve ʿuyûni’l-ekâvîl fî vücûhi’t-teʾvîl. thk. Mustafâ Hüseyin Ahmed. Kahire and Beyrut: Dârü’r-Reyyân li’t-Türâs and Dârü’l-Kitâbi’l-ʿArabî, 1987.