Theological Discussions in Tafsīr Ḥāshiyas: Ibn Kemal Pasha’s Critiques of al-Bayḍāwī in the Context of Ilāhiyyāt and Nubuwwa Issues

Öz

Tafsīr glosses (ḥawāshī) have an important place in the post-classical tafsīr tradition and they are among the works in which the views of exegetes were discussed and criticized. Ibn Kemal Pasha’s (d. 940/1534) gloss on al-Bayḍāwī’s (d. 685/1286) Anwār al-Tanzīl is an important example in this respect, especially in terms of theological issues. Although Ibn Kemal Pasha’s theological views and his criticisms of al-Bayḍāwī have been examined in different studies, there is no independent study that systematically examines the scholarly criteria on which his theological criticisms are based. Therefore, this study examines the main aspects of Ibn Kemal Pasha’s criticisms of al-Bayḍāwī in the fields of ilāhiyyāt and nubuwwa. The study is based on the manuscript of the gloss registered as no. 153 in the Süleymaniye Library and is limited to the part covering Q 2:21-96. Since the theological criticisms in the gloss are extensive, the study is limited to the issues of ilāhiyyāt and nubuwwa, while samʿiyyāt is excluded from the scope. In this context, maʿrifat Allāh, muwāfāt, the relationship between faith and deeds, ruʾyat Allāh, proofs of prophethood, the relationship between the prophet and the unseen, afḍaliyyah, and ʿiṣmah are examined. In the study, al-Bayḍāwī’s relevant interpretations and Ibn Kemal Pasha’s criticisms are examined by using descriptive, comparative, and analytical methods. The criticisms are identified and classified according to their common characteristics. Under each type of criticism, the issues of ilāhiyyāt are examined first, followed by those of nubuwwa. When there is more than one issue in the same field, the order of subjects in kalām literature is followed. Ibn Kemal Pasha’s tafsīr and relevant treatises are also examined in order to determine the continuity and intellectual background of his criticisms. The findings show that Ibn Kemal Pasha’s criticisms can be classified under five main headings: control of evidence, logical consistency, conceptual analysis, sectarian attribution, and the theological effect of the conclusion. It is seen that Ibn Kemal Pasha often criticizes not the final theological conclusion itself, but the evidence and reasoning used to reach that conclusion. He also examines the use of concepts, the accuracy of sectarian attributions, and the theological consequences of some interpretations. In addition, he re-evaluates some interpretations related to Muʿtazilī thought. The study shows that Ibn Kemal Pasha’s gloss does not remain at the level of explaining al-Bayḍāwī’s views, but also includes critical evaluations of these views. The classification of these theological criticisms according to their scholarly criteria contributes to a better understanding of the critical character of tafsīr ḥāshiyas and the relationship between tafsīr and kalām in the Ottoman scholarly tradition.

Anahtar Kelimeler

• Tafsīr
• Ḥāshiya
• Kalām
• Ilāhiyyāt
• Nubuwwa

Tefsir Hâşiyelerinde Kelâmî Tartışmalar: İlâhiyyât ve Nübüvvet Meseleleri Bağlamında İbn Kemal Paşa’nın Beyzâvî’ye Tenkitleri

Öz

Tefsir literatüründe hâşiyeler, müfessirlerin görüşlerinin tartışıldığı önemli telif alanlarındandır. Kelâmî meseleler de bu literatürde ilmî tenkitlerin belirginleştiği başlıca konular arasında yer almaktadır. İbn Kemal Paşa’nın (ö. 940/1534), Beyzâvî’nin (ö. 685/1286) Envâru’t-Tenzîl’i üzerine kaleme aldığı hâşiye bu açıdan dikkat çekmektedir. İbn Kemal Paşa’nın kelâmî görüşleri ve Beyzâvî’ye yönelik eleştirileri çeşitli çalışmalara konu olmakla birlikte, mevcut literatürde hâşiyede Beyzâvî’ye yöneltilen kelâmî tenkitlerin dayandığı ilmî ölçütleri sistematik biçimde inceleyen müstakil bir çalışmaya rastlanmamıştır. Makalede, ilâhiyyât ve nübüvvet meseleleri bağlamındaki kelâmî tenkitler incelenmektedir. Araştırmanın amacı, bu tenkitlerde başvurulan ilmî ölçütleri belirlemek ve temel eleştiri eksenlerini ortaya koymaktır. Beyzâvî’nin yorumları ile İbn Kemal Paşa’nın tenkitleri betimleme, karşılaştırma ve analiz yöntemleriyle incelenmiş; tenkitler ortak özelliklerine göre tasnif edilmiştir. Bulgular, eleştirilerin delilin kontrolü, mantıksal tutarlılık, kavram analizi, mezhep nispeti ve sonucun itikadî etkisi olmak üzere beş eksende yoğunlaştığını göstermektedir. İbn Kemal Paşa’nın çoğu zaman ulaşılan sonuçtan ziyade, sonuca götüren istidlâl biçimini problematize ettiği görülmüştür. Çalışma, tefsir hâşiyelerindeki kelâmî tartışmaların eleştirel niteliğinin ortaya konulmasına katkı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Hâşiye
• Kelâm
• İlâhiyât
• Nübüvvet

Kaynakça

1. Ali Mahmud Ramazân, İsrâ. Te‘akkubât-u İbn Kemâl Paşa fî tefsirihî ala ârâihi’l-letî zekeraha’z-Zemahşerî fî tefsirihi’l-Keşşâf min sûreti âli imrân ilâ nihâyeti’s-sûreti’-tevbe. Amman: Câmiatu’l-Ulûmu’l-İslâmiyyeti’l-Âlemiyye, Basılmamış Doktora Tezi, 2022.
2. Alper, Ömer Mahir. İnsan ve Varlık: Kemalpaşazâde Bağlamında Bir Tasavvurun Yeniden İnşası. İstanbul: Klasik, 4. Basım, 2021.
3. Altıntaş, Hayrani. “Dehriyye”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 03 Nisan 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/dehriyye
4. Ammârî, Ali. “fi Mevkibi’n-nahda”. Mecelletü’r-Risâle 1015 (1952), 36-39.
5. Anay, Harun. “Bir Osmanlı Düşüncesinden Bahsetmek Mümkün mü?” Dergah Dergisi VII/76 (Haziran 1996), 12-14, 22.
6. Arık, Ahmet Sait. Tefsir Mukaddimeleri Bağlamında Tefsir-Kelâm İlişkisi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 2021.
7. Atsız, Nihal. “Kemalpaşa-Oğlu’nun Eserleri I”. Şarkiyat Mecmuası 6 (1966), 71-112.
8. Atsız, Nihal. “Kemalpaşa-Oğlu’nun Eserleri II”. Şarkiyat Mecmuası 7 (1972), 83-135.

9. Aydın, Ömer. “İman ve İslâm”. Sistematik Kelâm. ed. Ömer Aydın. 371-420. İstanbul: İşaret, 4. Basım, 2022.
10. Bahçıvan, Seyit. İbn Kemâl Bâşâ ve ârâuhu’l-kelâmiyye. Konya: Selçuk Üniversitesi Yayınları, 2002.
11. Beyzâvî, Nâsırüddîn Abdullah b. Ömer. Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-teʾvîl. 2 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 2001.
12. Beyzâvî, Nâsırüddîn Abdullah b. Ömer. Tavâliʿu’l-envâr min metâli‘i’l-enzâr. çev. İlyas Çelebi - Mahmut Çınar. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2014.
13. Bilmen, Ömer Nasuhi. Büyük Tefsir Tarihi: Tabakatü’l-Müfessirin. 2 Cilt. İstanbul: Ravza, ts.
14. Birışık, Abdulhamit. “Tefsir İlminin Ortaya Çıkışı ve Diğer İslâmî İlimlerle İlişkisi”. İslâmî İlimlerde Metodoloji– IV Temel İslâm İlimlerinin Ortaya Çıkışı ve Birbirleriyle İlişkileri. 17-102. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2014.
15. Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmâîl b. İbrahim Cu’fî. Sahîhü’l-İmâmi’l-Buhârî. nşr. Muhammed Züheyr b. Nâsır. 9 Cilt. Beyrut: Dâru Tavki’n-Necât, 1. Basım, 1422.
16. Büyük, Enes. “Tefsirde İstimdâd: Klasik Dönemde Tefsirin İlişkili Görüldüğü İlimler”. Trabzon İlahiyat Dergisi V/2 (2018), 367-409.
17. Can, Mustafa. “Nübüvvet”. Sistematik Kelâm. ed. Ömer Aydın. 265-324. İstanbul: İşaret, 4. Basım, 2022.
18. Coşkun, Muhammed. “İlâhî Fiillerin Nedenliliği Bağlamında Tefsir-Kelâm İlişkisi”. İslam Araştırmaları Dergisi 35 (2017), 41-70.
19. Cürcânî, Seyyid Şerîf. Şerhu’l-Mevâkıf. çev. Ömer Türker. 3 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2021.
20. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî Rüknüddîn Abdülmelik b. Abdillâh b. Yûsuf et-Tâî en-Nîsâbûrî. Kitâbü’l-İrşâd ilâ kavâtıʿi’l-edilleti fî usûli’l-iʿtikâd. thk. Abdürrahîm es-Sâyih - Tevfîk Ali Vehbe. Kahire: Mektebetü’s-sekâfeti’d-dîniyye, 2019.
21. Çakır, Fatma. Te‘akkubât-u İbn Kemâl Paşa fî Tefsirihî ala’z-Zemahşerî fi’l-Keşşâf: Sûretu’l-Bakara enmûzecen : dirâse tahlîliyye. Amman: Câmiatu’l-Ulûmu’l-İslâmiyyeti’l-Âlemiyye, Basılmamış Doktora Tezi, 2021.
22. Çelik, Ersin. “İzah, Tenkit ve Muhâkeme: İbn Kemâl Paşa’nın Envâru’t-tenzîl Hâşiyesi”. Uluslararası Kemalpaşazâde (İbn Kemal) Sempozyumu Bildirileri. 2/277-296. Ankara: Fecr, 2022.
23. Çiçek, Hüseyin. Şeyhülislam İbn Kemal Paşa Tefsirinde Muʻtezile Eleştirisi. Balıkesir: Balıkesir Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
24. Dalkıran, Sayın. İbn-i Kemal ve Düşünce Tarihimiz. İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı, 1997.
25. Dalkıran, Sayın. İbn-i Kemâl’e Göre Ehl-i Sünnet Düşüncesi. İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı, 3. Basım, 2021.
26. Demir, Zakir. “Enbiyâ Sûresinin 22. Âyeti Bağlamında Allah’ın Vahdâniyet Önermesine İlişkin Müfessirlerin Mülahazaları ve Bunların Tahlili”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 62 (2024), 204-223.
27. Demir, Zakir. “İslâm Düşüncesinde Âyet ile Tehaddî Yaklaşımı ve Bunun Tahlîli”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 25/48 (2023), 529-555.
28. Demirkol, Murat (ed.). Kemalpaşazâde: Felsefe-Din-Edebiyat Araştırmaları. 2 Cilt. Ankara: Fecr, 2022.
29. Demirkol, Murat (ed.). Uluslararası Kemalpaşazâde (İbn Kemal) Sempozyumu Bildirileri. 2 Cilt. Ankara: Fecr, 2022.
30. Dilek, Burcu. Tefsir-Kelam İlişkisi -İsmail Konevî’nin Envârü’t-Tenzîl Hâşiyesinde Kesb Nazariyesi-. Ankara: İlâhiyât, 2022.
31. Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf b. Hayyân el-Endelüsî. el-Bahrü’l-muhît. thk. Abdullah Abdulmuhsin Türki. 27 Cilt. Merkezu Hecr li’l-Buhus ve’d-Dirasati’l-Arabiyye ve’l-İslamiyye, 2015.
32. Emşîş, Muhammed - Şüveyhî, Mustafâ. “el-Mukârabâtü’l-menheciyye beyne ilmi’t-tefsîr ve ilmi’l-kelâm: Fahreddin er-Râzî enmûzecen”. Mecelletü Dirâsât fi’l-Ulûmi’l-İnsâniyye ve’l-İctimâiyye 9/6 (2026), 178-192.
33. Erdem, Mustafa. Hazreti Adem: İlk İnsan. Ankara: TÜrkiye Diyanet Vakfı, 1993.
34. Eren, Fatma. İbn Kemal Paşa’nın Envâru’t-Tenzîl Hâşiyesinde Beyzâvi’ye Eleştirileri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Basılmamış Doktora Tezi, 2025.
35. Fazlurrahman. İslam ve Çağdaşlık. çev. Alparslan Açıkgenç - M. Hayri Kırbaşoğlu. Ankara: Ankara Okulu, 2018.
36. Gazzâlî, Hüccetü’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed. İhyâʾü ʿulûmi’d-dîn. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-ma‘rife, 1982.
37. Goldziher, Ignaz. Klasik Arap Literatürü. çev. Azmi Yüksel - Rahmi Er. Ankara: İmaj, ts.
38. Hafâcî, Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed b. Ömer. ʿİnâyetü’l-Kâḍî ve kifâyetü’r-Râżî: Hâşiye ʿalâ Tefsîri’l-Beyżâvî. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
39. İbn Atıyye, Ebû Muhammed Abdülhak b. Gâlib b. Abdirrahmân b. Gâlib el-Muhâribî el-Gırnâtî el-Endelüsî. Muharrerü’l-vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-ʿazîz. thk. Abdüsselâm Abdüşşâfî Muhammed. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-İlmiyye, 2001.
40. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. Fethu’l-bârî bi-şerhi Sahîhi’l-Buhârî. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî - Muhibbüddin el-Hatîb. 13 Cilt. el-Matbaatü’s-Selefıyye, ts.
41. İbn Hazm, Ebû Muhammed Alî b. Ahmed b. Saîd el-Endelüsî el-Kurtubî. el-Fasl fi’l-milel ve’l-ehvâʾ ve’n-nihal. 5 Cilt. Mektebetü’s-Selâm el-ʿÂlemiyye, ts.
42. İbn Kemâl Paşa. Hâşiyetü İbn Kemâl alâ Evâil-i Tefsîri’l-Beydâvî. Süleymaniye Kütüphanesi, Süleymaniye, 00153, 127 yk., 21 st: https://portal.yek.gov.tr/works/detail/143225
43. İbn Kemal Paşa, Şemseddin Ahmed. Tefsîru İbn Kemâl Bâşâ. thk. Mahir Edib Habbûş. 9 Cilt. İstanbul: Mektebetü’l-İrşâd, 2018.
44. İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbas Takıyyüddin Ahmed b Abdülhalim. Derʾu teʿârużi’l-ʿakli ve’n-nakl. thk. Muhammed Reşâd Sâlim. 11 Cilt. Câmiʿatü’l-İmâm Muhammed b. Suʿûd el-İslâmiyye, 2. Basım, 1991.
45. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed el-Bağdâdî. Zâdü’l-mesîr fî ʿilmi’t-tefsîr. 9 Cilt. Dımaşk: el-Mektebetü’l-İslâmiyye, 3. Basım, 1984.
46. İsfahânî, Ebü’l-Kâsım Hüseyin b. Muhammed b. Mufaddal Ragıb. Müfredâtü elfâzi’l-Kurʾân. thk. Safvân Ahmed Dâvûdî. Dımaşk-Beyrut: Dârü’l-Kalem, 4. Basım, 2009.
47. Kâdî Abdülcebbâr. el-Muğnî fî ebvâbi’t-tevhîd ve’l-ʿadl. ed. Tâhâ Hüseyin. thk. Emîn el-Hûlî vd. 16 Cilt. Kahire: ed-Dârü’l-Mısriyye li’t-Terceme ve’t-Tıbaa ve’n-Neşr, ts.
48. Kâdî Abdülcebbâr. Şerhu’l-usûli’l-hamse. thk. Abdülkerîm Osman. Kahire: Mektebetü Vehbe, 3. Basım, 1996.
49. Kahraman, Ferruh. “Bir Tefsir-Kelam Problemi: Hz. Âdem’in Yasak Ağaca Yaklaşması”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi XVI/27 (2013), 191-226.
50. Karahüseyin, Samet. Mu’tezilî Düşüncenin Farklılaşması Kâdî Abdülcebbâr. Ankara: Araştırma, 2024.
51. Kara, İsmail. İlim Bilmez Tarih Hatırlamaz: Şerh ve Haşiye Meselesine Dair Birkaç Not. İstanbul: Dergâh, 7. Basım, 2022.
52. Kâsimî, Muhammed Cemâlüddîn b. Muhammed Saîd b. Kâsım ed-Dımaşkî. Mehâsinü’t-teʾvîl. 9 Cilt. Beyrut: Dâru Kutubi’l- İlmiyye, 2. Basım, ts.
53. Kemalpaşazâde. Zihnî Varlık: el-Vücûdü’z-Zihnî Risâlesi ve Bir İnceleme. çev. Cihan Özaykan. İstanbul: Ketebe, 2022.
54. Kemâlpaşazâde (İbn Kemâl), Şemseddin Ahmed b Süleyman b Kemâl. Hâşiye alâ Envâri’t-Tenzîl ve Esrâri’t-Tevîl. Nuruosmaniye Kütüphanesi, Nuruosmaniye, 00596-001, 1-108 yk.
55. Kemâlpaşazâde (İbn Kemâl), Şemseddin Ahmed b Süleyman b Kemâl. Mecmûu Resâil’il-Allâme İbn Kemal. thk. Hamza el-Bekrî vd. 7 Cilt. İstanbul: Darü’l-Lübâb, 2. Basım, 2022.
56. Kemâlpaşazâde (İbn Kemâl), Şemseddin Ahmed b Süleyman b Kemâl. Risâle fi’l-ihtilâf beyne’l-Eş‘arî ve’l-Mâturîdî. 00358-004, Süleymaniye Kütüphanesi, 95b-97a yk., 15str. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/291486
57. Keskin, Hasan. “Kur’an’da Meleklerin Hz. Âdem’e Secdesinin Yorumu”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi VI/2 (2002), 107-125.
58. Kılıç, Mustafa. İbn-i Kemâl Hayatı, Tefsire Dair Eserleri ve Tefsirindeki Metodu (873/1468-69) Ö. (940/1534). Erzurum: Atatürk Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi, Doktora Tezi, 1981.
59. Kılıç, Sadık. “Kur’an-ı Kerim’de Gayb Âlemi”. Kur’an ve Tefsir Araştırmaları: (İslam Düşüncesinde Gayb Problemi-I). 5/39-53, 2003.
60. Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr b. Ferh. el-Müfhim lima eşkele min telhisi Kitâbi Müslim. thk. Muhyiddin Dîb Müstû vd. 7 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1996.
61. Kurtubî, Muhammed. el-Câmiʿ li-ahkâmi’l-Kurʾân. thk. Ahmed Berdûnî - İbrâhim Ettafeyyiş. 20 Cilt. Kahire, 3. Basım, 1987.
62. Maden, Şükrü. “Beyzâvî’ye Eleştirileri Bağlamında Kemalpaşazâde’nin Bazı Tefsir İlkeleri”. Kemalpaşazâde: Felsefe-Din-Edebiyat Araştırmaları. 2/319-328, 2022.
63. Maden, Şükrü. “Usûl-i Selâse Açısından Tefsir-Kelam İlişkisi”. I. Uluslararası İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Kongresi. 1067-1083. Karabük Üniversitesi, 2018.
64. Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Tefsîru’l-Mâturîdî - Teʾvîlâtü Ehli’s-sünne. thk. Mecdî Bâsellûm. 10 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2005.
65. Mehmed Mecdî Efendi. Hadâiku’ş-Şekâik. haz. Bilal Alpaydın - Fatih Odunkıran. 2 Cilt. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2022.
66. Melikşah, Sezen. İlm-i Kelam ve Diğer İlimlerle İlişkileri. İstanbul: Kayıhan, 2020.
67. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. Sahîh-i Müslim. nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 8 Cilt. Beyrut: Dâru İhyai’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1991.
68. Nesefî, Ebû Hafs Necmeddîn. et-Teysîr fî ʿilmi’t-tefsîr. thk. Mâhir Edîb Habbûş. 15 Cilt. İstanbul-Beyrut: Dâru’l-Lübâb, 2019.
69. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref b. Mürî. Sahîhu Müslim bi-şerhi’n-Nevevî. 18 Cilt. Kahire: el-Matbaatü’l Mısriyye bi’l-Ezher, 1. Basım, 1929.
70. Öçal, Şenol. Kemal Paşazâde’nin Felsefî ve Kelâmî Görüşleri. İstanbul: Kültür Bakanlığı yayınları, 2000.
71. Öğe, Ali. Şeyhu’l-İslam İbn Kemal ve Sünnilik Anlayışı. Konya: Hüner, 2011.
72. Râzî, Ebû Abdillah (Ebü’l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn Fahreddin. et-Tefsîrü’l-kebîr. 32 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1. Basım, 1981.
73. Saîdî, Abdülmüteâl. el-Müceddidûn fi’l-İslâm mine’l-karni’l-evvel ile’r-râbi‘ ʿaşer: 100 H - 1370 H. Kahire: Mektebetü’l-Âdâb, 1996.
74. Sinanoğlu, Mustafa. “Seneviyye”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 10 Şubat 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/seneviyye
75. Sülün, Murat. Kur’ân-ı Kerîm Açısından İman Amel İlişkisi. Ensar, 3. Basım, 2015.
76. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celaleddin Abdurrahman b. Ebi Bekr. Habâik fî ahbâri’l-melâik. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 1988.
77. Tantavi, Muhammed Seyyid. et-Tefsîru’l-vasît. 15 Cilt. Kahire: Dârü’l-Maârif, 1992.
78. Teftâzânî, Sa‘deddîn. Şerhu’l-ʿAkâʾid. thk. Ali Kemal. Beyrut: İhyâü’t-Türâsi’l-Arabî, 2014.
79. Yavuz, Yusuf Şevki. “Muvâfât”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 13 Şubat 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/muvafat
80. Yurdagür, Metin. “Haşviyye”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 13 Şubat 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/hasviyye
81. Zemahşerî, Mahmûd. el-Keşşâf ʿan hakâʾikı gavâmizi’t-tenzîl ve ʿuyûni’l-ekâvîl fî vücûhi’t-teʾvîl. Beyrut: Dârü İhyâ Türâsi’l-Arabî, 2. Basım, 2001.
82. Zerkeşî, Bedreddin. el-Bahrü’l-muhît fî usûli’l-fıkh. thk. Ömer Süleyman el-Eşkar - Abdülkâdir Abdullah el-Ânî. Gardaka: Dârü’s-Safve, 2. Basım, 1992.