Discussions on the Meaning of the Particle “رُبَّ”: Sībawayhi’s Authority and Linguistic Reasoning in the Context of Baṭalyawsī, Ibn Mālik and Abū Ḥayyān

Öz

This study investigates the semantic debate surrounding the Arabic particle rubba (رُبَّ), a controversial issue in the classi-cal Arabic grammatical tradition, by employing comparative textual analysis as a qualitative research method to comparatively examine the interpretations advanced by al-Baṭalyawsī, Ibn Mālik, and Abū Ḥayyān within the broader framework of the Arabic grammatical tradition. The controversy over whether rubba fun-damentally denotes paucity (taqlīl) or abundance (takthīr) has long occupied a prominent place in Arabic grammar. However, the significance of this debate extends beyond the semantic value of a single particle. It also reflects fundamental questions concerning linguistic reasoning (istidlāl), the interpretation of authoritative grammatical texts, and the role of scholarly authority in shaping grammatical theory. In this regard, the study examines how three influential grammarians interpreted the same statements of Sībawayhi yet arrived at different conclusions regarding the mea-ning and function of rubba. The study is significant because existing scholarship has generally approached rubba from a purely grammatical perspecti-ve, focusing on its semantic and syntactic functions. By contrast, this research situates the debate within the intellectual and metho-dological context of the Arabic grammatical tradition. More speci-fically, it addresses a gap in the literature by providing a compara-tive analysis of Baṭalyawsī, Ibn Mālik, and Abū Ḥayyān while considering the influence of Sībawayhi’s authority on their argu-ments. The study thus contributes to a deeper understanding of how foundational texts are interpreted and employed in the const-ruction of grammatical knowledge. Methodologically, the research adopts a qualitative and comparative approach. Relevant primary grammatical sources were examined, and the linguistic reasoning strategies employed by each scholar were analyzed. Attention was given to the evidence used in support of their argu-ments, their interpretation of Sībawayhi’s statements, and the methodological assumptions underlying their conclusions. Through this analysis, the study identifies both the points of convergence and the areas of disagreement among the three scholars. The findings reveal substantial differences in the interpretation of rubba. Baṭalyawsī argues that the particle was originally established to express pau-city and explains instances of abundance through the distinction between literal and figurative meaning (ḥaqīqa and majāz). Ac-cording to his view, abundance emerges only in specific rhetorical contexts such as praise, pride, and exaggeration. Ibn Mālik, on the other hand, regards abundance as the primary meaning of rubba, drawing support from Sībawayhi’s comparison between rubba and kam. He further links the issue to syntactic discussions con-cerning the grammatical behavior of the noun governed by the particle. Abū Ḥayyān adopts a more cautious position, criticizing aspects of Ibn Mālik’s interpretation while emphasizing that Sībawayhi’s statements permit multiple readings and that the me-aning of rubba should be understood according to context. The study concludes that the debate surrounding rubba is not merely a question of lexical semantics. Rather, it illustrates how authoritative texts can generate competing interpretations and support diverse grammatical theories. By demonstrating how dif-ferent scholars employed distinct forms of linguistic reasoning while appealing to the same textual authority, the study contribu-tes to a broader understanding of the relationship between gram-matical methodology, textual interpretation, and scholarly autho-rity in the Arabic grammatical tradition.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Rhetoric
• Syntax
• Taqlīl
• Takthīr
• Ḥaqīqa-Majāz
• Context

رُبَّ Edatının Anlamına Dair Tartışmalar: Batalyevsî, İbn Mâlik ve Ebû Hayyân Bağlamında Sîbeveyhi’nin Otoritesi ve Dilsel İstidlâl

Öz

Bu çalışma, klasik Arap nahiv geleneğinde tartışmalı bir mesele olan رُبَّ edatının anlam ve delâlet boyutunu nitel araştırma metotlarından karşılaştırmalı metin analiz yöntemi kullanılarak Batalyevsî, İbn Mâlik ve Ebû Hayyân’ın görüşleri ekseninde mu-kayeseli biçimde incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın temel problemi, söz konusu âlimlerin Sîbeveyhi’nin otoritesini ortak referans olarak kullanmalarına karşın birbirinden farklı sonuçlara nasıl ulaştıklarını ortaya koymaktır. Erken dönem nahivcilerin büyük çoğunluğu tarafından meşruiyet zemini olarak benimsenen Sîbeveyhi’nin el-Kitâb’taki ifadelerinin farklı istidlâllere ve yo-rumlara imkân tanıması, bu çalışma açısından belirleyici bir önem taşımaktadır. İnceleme sonucunda Batalyevsî’nin رُبَّ’nin hakikatte taklîl, mecazen teksîr ifade ettiğini savunduğu; İbn Mâlik’in ise Sîbeveyhi’nin ifadelerinden hareketle edatın aslî anlamının teksîr olduğu sonucuna ulaştığı görülmüştür. Ebû Hayyân ise her iki yaklaşımdan ayrılarak edatın anlamını bağlama bırakmış, Sîbeveyhi’nin ifadelerinin tek bir yoruma indirgenemeyeceğini vurgu-lamıştır. Bu bulgular, nahiv geleneğinde otorite metinlerin yorum-lanma biçiminin dilsel istidlâl yöntemleri açısından ne denli belir-leyici olduğunu gözler önüne sermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belagati
• Nahiv
• Taklîl
• Teksîr
• Hakikat-Mecaz
• Bağlam

Kaynakça

1. Arîfî, Seyf b. Abdirrahmân. Şerḥu Kitâbi Sîbeveyhi li’r-Rummânî (min bâbi’n-nudbe ilâ nihâyeti bâbi’l-efʿâl). Riyad: el-İmâm Muhammed b. Suûd el-İslâmiyye, Doktora Tezi, 1998.
2. Aʿşâ, Meymûn b. Kays. Dîvânu Aʿşâ el-Kebîr. Kahire: Mektebetü’l-Âdâb, 1994.
3. Batalyevsî, Abdullâh b. Muhammed b. Sîd. el-İnṣaf fi’t-tenbih ʿale’l-meʿani ve’l-esbâbi’l-letî evcebet el-iḫtilâfe beyne’l-müslimîn fî ârâihim. thk. Muhammed Rıdvân ed-Dâye. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1987.
4. Batalyevsî, Abdullâh b. Muhammed b. Sîd. Resâil fi’l-luġa (fî taḥḳîḳi maʿnâ lafẓı rubbe). thk. Velîd Muhammed Serâkıbî. Riyad: Merkezü’l-Melik Faysal li’l-Buhûs ve’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye, 2007.
5. Buhârî, Muhammed b. İsmâîl. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ (Ṣaḥîḥ-i Buḫârî). thk. Mustafâ Dîb el-Beğa. 7 Cilt. Dımaşk: Dâru İbn Kesîr, 1993.
6. Cubûrî, Abdurrahmân. Rubbe fi’l-Kelâmi’l-ʿArabî (Dirâse naḥviyye). Bağdat: Matbaʿatü’l-İhvân, 2002.
7. Ebû Alî el-Fârisî, Hasen b. Ahmed. et-Taʿlîḳa ʿalâ Kitâbi Sîbeveyhi. thk. Ivaz b. Hamed. b.y.: y.y., 1990.
8. Ebû Alî el-Fârisî, Hasen b. Ahmed. Îżâḥu’l-ʿAḍudî. thk. Hasan Şâzelî Fer-hûd. Mısır: Dâru’t-Te’lîf, 1969.

9. Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf b. Alî el-Endelüsî. et-Teẕyîl ve’t-tekmîl fî Şerḥi Kitâbi’t-Teshîl. thk. Hasen Hindâvî. 14 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 1997.
10. Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf el-Endelüsî. İrtişâfu’ḍ-ḍarab min lisâni’l-ʿArab. thk. Recep Osmân Muhammed. 5 Cilt. Kahire: Mekte-betü’l-Hancî, 1998.
11. Enbârî, Ebü’l-Berekât Kemâlüddîn b. Muhammed. el-İnsâf fî mesâili’l-hilâf beyne’n-nahviyyîne’l-Basriyyîn ve’l-Kûfiyyîn. thk. Muhamed Muhyiddîn Abdulhamîd. 2 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-ʿAsriyye, 2012.
12. Ferrâ, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Ziyâd. Meʿâni’l-Ḳurʾân. thk. Ahmed Yûsuf Necâtî, Muhammed Alî en-Neccâr. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’s-Surûr, ts.
13. Harze, Tehânî Hasen. “Rubbe beyne’t-taḳlîl ve’t-teks̱îr fi’l-ʿArabiyye”. Mecel-letü’l-Asâle 5 (2022), 288-304.
14. Heyti, Muhammed Câsım. “Rubbe fi’d-dirâsâti’l-luġaviyye ve’n-naḥviyye”. Mecelletü’l-Âdâb 49 (2000), 93-146.
15. İbn Akîl, Bahâuddîn Abdullâh. el-Musâʿid ʿalâ Teshîli’l-fevâid. thk. Mu-hammed Kâmil Berekât. 4 Cilt. Mekke: Câmiʿatü Ümmi’l-Kurâ, 1982.
16. İbn Ebi’r-Rebî, Ebü’l-Hüseyn Abdullâh b. Ahmed. el-Kâfî fi’l-İfṣâḥ ʿan mesâʾili Kitâbi’l-Îżâḥ. thk. Faysal Hafeyân. 3 Cilt. Riyad: Mektebe-tü’r-Rüşd, 2001.
17. İbn Mâlik, Cemâlüddîn Muhammed b. Abdillâh et-Tâî el-Endelüsî. Şerḥu’t-Teshîl. thk. Abdurrahmân es-Seyyid, Muhammed Bedevî. 4 Cilt. Ka-hire: Dâru Hecer, 1990.
18. İbn Yaʿîş, Ebü’l-Bekâ Muvaffakuddîn Muhammed el-Esedî. Şerḥu’l-Mufaṣṣal. thk. İmîl Bedî Yâkub. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2001.
19. İbnü’l-Enbârî, Ebû Bekr Muhammed b. el-Kâsım. Kitâbü’l-Eżdâd. thk. Mu-hammed Ebu’l-Fazl İbrâhîm. Beyrut: Mektebetü’l-ʿAsriyye, 1987.
20. İbnü’l-Esîr, Mecdüddîn Mübârek b. Esîrüddîn Muhammed. el-Bedîʿ fî ʿilmi’l-ʿArabiyye. thk. Fethî Ahmed Alâeddîn. 2 Cilt. Mekke: Câmiʿatü Ümmi’l-Kurâ, 1999.
21. İbnü’s-Serrâc, Ebû Bekr b. Muhammed. el-Uṣûl fi’n-naḥv. thk. Abdulhüseyn el-Fetlî. 3 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1985.
22. İbrâhîm, Abdullâh b. Ömer. “Rubbe ve Aḥkâmuhâ fi’l-ʿArabiyye”. Mecelle-tü’l-ʿUlûmi’ş-Şerʿiyye ve’l-Luğati’l-ʿArabiyye 5 (2025), 258-330. https://doi.org/DOI: 10.65728/1625-000-005-006
23. Muhammed, Halefullah Nâdî. “Rubbe: Aḥkâmuhâ ve ârâu’n-nuḥâti fîhâ”. Mecelletü’l-ʿUlûmi’l-İnsâniyye ve’l-İctimâʿiyye 4/9 (2020), 18-47. https://doi.org/10.26389/AJSRP.K090520
24. Murâdî, Bedruddîn Hasen b. Ümmi Kâsım. el-Cene’d-dânî fî ḥurûfi’l-meʿânî. thk. Fahruddîn Kabâve, Muhammed Nedîm Fâzıl. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1992.
25. Müberred, Ebü’l-Abbâs Muhammed b. Yezîd. el-Muḳteḍab. thk. Muhammed Abdulhâlik Uzayme. 4 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 2013.
26. Sîbeveyhi, Ebû Bişr Amr b. Osmân b. Kanber. el-Kitâb. thk. Abdusselâm Muhammed Hârûn. 4 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1988.
27. Sîrâfî, Ebû Sâîd el-Hasen b. Abdillâh. Şerḥu Kitâbi Sîbeveyhi. thk. Ahmed Hasen Mehralî, Alî Seyyid Alî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2012.
28. Süyûtî, Abdurrahmân b. Ebî Bekr. Buġyetü’l-vuʿât fî ṭabaḳâti’l-luġaviyyîn ve’n-nüḥât. thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhîm. 2 Cilt. Lübnan: el-Mektebetü’l-ʿAsriyye, 1998.
29. Şâir, Hasen Mûsâ. el-Keşf ʿan Ṣâḥibi’l-Basîṭ fi’n-naḥv. Medine: el-Câmiʿatü’l-İslâmiyye, 1988.
30. Şürrâb, Muhammed b. Muhammed Hasen. Şerḥu şevâhidi’ş-şiʿriyye fî ümmâti’l-kütübi’n-naḥviyye. 3 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2007.
31. Tûmî, Miftâh Abdüsselâm - Rifâî, Ubeyr İsmâîl. “İḥtilâfu’n-nuḥât ḥavle ma ʿna rubbe ve ḥarfiyyetihî”. Mecelletü’t-Terbevî 13 (2018), 62-79.
32. Turan, Abdülbaki. “İbn Mâlik et-Tâî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklo-pedisi. 20/169-171. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
33. Yakûb, Emîl Bedî. el-Muʿcemu’l-mufaṣṣal fî şevâhidi’l-ʿArabiyye. 14 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1996.
34. Zebîdî, Mahmûd Hüseyn. “Ḥarfu cer rubbe fi’l-ʿArabiyye Şurûṭuhû ve İs-tiʿmâlâtuhû”. Mecelletü’d-Dirâsâti’l-Müstedâme 5 Özel sayı (mülhak) (2023), 1498-1507.
35. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed. el-Keşşâf ʿan hakâiki’t-tenzîl ve ʿuyûni’l-ekâvîl fî vucûhi’t-te’vîl. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-ʿArabî, 1987.